II OZ 1112/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Jaśkowska po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 listopada 2012 r., sygn. akt VII SA/Wa 2188/11 odmawiające zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 listopada 2011 r., sygn. akt VII SA/Wa 2188/11 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi [...] na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] lipca 2011 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 23 listopada 2011 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyznał [...] prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od wpisu sądowego od skargi, w pozostałym zaś zakresie wniosek oddalił. Na powyższe postanowienie wnioskodawczyni nie wniosła zażalenia. Postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2012 r. WSA w Warszawie, po rozpoznaniu wniosku B. K. z dnia 5 marca 2012 r. odmówił zmiany postanowienia z dnia 23 listopada 2011 r. oraz przyznał [...] prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. Postanowienie to uprawomocniło się, wobec oddalenia przez Naczelny Sąd Administracyjny zażalenia Skarżącej - postanowienie z dnia 18 maja 2012 r., sygn. akt II OZ 417/12. Pismem z dnia 29 czerwca 2012 r. Okręgowa Rada Adwokacka poinformowała Sąd o wyznaczeniu dla Skarżącej pełnomocnika z urzędu. Pismem z dnia 8 sierpnia 2012 r. ustanowiony w sprawie pełnomocnik wniósł skargę kasacyjną od wydanego w sprawie wyroku z dnia 23 lutego 2012 r. wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do wniesienia tego środka. Postanowieniem z dnia 12 września 2012 r., VII SA/Wa 2188/11 WSA w Warszawie odrzucił wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 23 lutego 2012 r. Na powyższe postanowienie Skarżąca wniosła zażalenie. Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału VII z dnia 11 października 2012 r. wezwano Skarżącą do uiszczenia wpisu od tego zażalenia. W odpowiedzi na powyższe Skarżąca złożyła na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie jej od kosztów sądowych. Powyższy wniosek potraktowano jako wniosek o zmianę postanowienia z dnia 23 listopada 2011 r. Postanowieniem z dnia 13 listopada 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił zmiany swojego postanowienia z dnia 23 listopada 2011 r. W uzasadnieniu wskazał na szczególną rolę instytucji prawa pomocy przewidzianej w przepisach ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 - dalej jako p.p.s.a.) Powołując art. 165 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji wskazał, iż postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Pod pojęciem "zmiany okoliczności sprawy" należy - w ocenie WSA - rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych, jak i w obowiązującym prawie, jednakże muszą to być takie zmiany okoliczności, które uzasadniają zmianę rozstrzygnięcia wydanego w sprawie. Jeżeli brak jest podstaw do stwierdzenia, iż okoliczności sprawy uległy zmianie (tj. że istotnemu pogorszeniu uległa sytuacja materialna), kolejny wniosek tej samej strony, dotyczący przyznania prawa pomocy w tym zakresie, nie może zostać uwzględniony. Z formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 14 października 2011 r. oraz nadesłanych wyjaśnień wynika, że wnioskodawczyni prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem i synem. Wspólnie utrzymują się z emerytury męża w wysokości 3.374,77 złotych brutto miesięcznie. [...] i [...] są osobami bezrobotnymi, co potwierdza nadesłane zaświadczenie. Wnioskodawca wraz z mężem posiada dom o pow. 63,92 m2. Stałe miesięczne wydatki jakie ponosi rodzina Skarżącej kształtują się w sposób następujący: opłata za energię w wysokości 100 złotych, opłata za gaz w wysokości 300 złotych, opłata za telefon TV i Internet 150 złotych, wywóz szamba 100 złotych, opłata za wodę 50 złotych, podatki 50 złotych, ubezpieczenia 150 złotych, korespondencja z urzędami 50 złotych, utrzymanie 5 psów 200 złotych. Dodatkowo strona podała, że ponosi koszty związane ze spłatą trzech kredytów zaciągniętych na: 1) cele mieszkaniowe (kredyt odnawialny) - 13.000 złotych, 2) sprzęt sportowy (stół do tenisa ) kredyt ratalny - 554 złote, 3) na cele bieżące 5.000 (kredyt gotówkowy - do spłaty pozostało 1.700 złotych). Wnioskodawczyni dodała, że nie korzysta wraz z mężem ze świadczeń pomocy społecznej. Do wniosku dołączyła kopie wyciągu bankowego za miesiąc wrzesień 2011 r., z którego wynika, że strona posiada debet na koncie około 12.000 złotych. Z kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy jak i z wcześniejszego wynika - w ocenie WSA - że wnioskodawczyni prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem i synem. Wspólnie utrzymują się z emerytury męża w wysokości 2.828,65 złotych netto miesięcznie. [...] i [...] nadal są osobami bezrobotnymi bez prawa do zasiłku. Nie wykazano żadnych zmian w zakresie posiadanego majątku nieruchomego jak i ruchomości. Wnioskodawczyni nadal wykazuje dom o pow. 63,92 m2 oraz działkę siedliskową o pow. 0,44 ha. Dodatkowo w drugim wniosku z dnia 25 października 2012 r. wnioskodawczyni wyszczególniła, że spłaca wraz z małżonkiem kredyty na 1) cele mieszkaniowe (kredyt odnawialny) - 13.000 złotych, 2) kredyt gotówkowy - saldo 5.000 złotych na bieżące potrzeby, naprawa samochodu, 3) kredyt ratalny - saldo 1.000 - sprzęt AGD. Porównując kwoty spłacanych kredytów do wymienionych w pierwszym wniosku WSA stwierdził, iż wysokość spłaty (kredytu gotówkowego i ratalnego) uległa minimalnej zmianie. Wnioskodawcy podali, że dużą część dochodu przeznaczają na spłatę kredytów ok. 900 złotych. Okoliczność ta, w ocenie Sądu pierwszej instancji, nie wpływa jednak na zmianę postanowienia z dnia 23 listopada 2011 r. Okoliczność, że wnioskodawczyni wraz z małżonkiem zobowiązana jest do spłacania kredytów nie może przesądzać o przyznaniu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Obowiązek uiszczenia kosztów sądowych nie ustępuje bowiem obowiązkowi spłaty innych zobowiązań. Należności stanowiące koszty sądowe stanowią dochody z budżetu państwa i podlegają zaspokojeniu na równi z innymi zobowiązaniami strony. Zatem ich uiszczenie Skarżąca powinna traktować równorzędnie z opłaceniem innych swoich zobowiązań. To Skarżąca decyduje o hierarchii swoich zobowiązań. WSA podkreślił również, że w chwili obecnej jedynym kosztem jaki powinna ponieść Skarżąca jest wpis od zażalenia w kwocie 100 zł i nie jest to wydatek, który mógłby spowodować uszczerbek w majątku Skarżącej. WSA podkreślił, iż spłata przez Skarżącą i jej małżonka kredytów nie korzysta z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami publicznoprawnymi. Ponadto zaciągnięte przez stronę kredyty świadczą o jej zdolnościach płatniczych, a przez to wyłączają możliwość przyznania jej prawa pomocy. W konsekwencji WSA stwierdził, iż w jego ocenie w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że sytuacja wnioskodawczyni uległa istotnemu pogorszeniu w stosunku do tej, która była przedmiotem badania w związku ze wcześniejszym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Nie ma zatem podstaw do uznania, że nastąpiła zmiana okoliczności sprawy uzasadniająca zmianę prawomocnego postanowienia WSA z dnia 23 listopada 2011 r. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła Skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu, zaskarżając je w całości i wnosząc o jego uchylenie przez NSA oraz o zwolnienie od kosztów sądowych obejmujących wpis sądowy w kwocie 100 zł od zażalenia na postanowienie z dnia 12 września 2012 r. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie art. 245 w zw. z art. 246 p.p.s.a. poprzez dokonanie błędnego ustalenia, iż wnioskodawczyni jest w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku dla utrzymania siebie i swojej rodziny. W uzasadnieniu środka odwoławczego wskazano, że Skarżąca nie uzyskuje żadnego dochodu, a jednie utrzymuje się z emerytury męża w wysokości 3.374,77 zł (brutto). Skarżąca posiada liczne zobowiązania, które nie pozwalają jej mężowi utrzymać siebie, Skarżącej oraz syna, a tym bardziej poczynić oszczędności. Comiesięczne opłaty związane z samym utrzymaniem domu wynoszą ponad 1.150 zł. Dodatkowo Skarżąca, a w zasadzie jej mąż ze swojej emerytury ponosi koszty związane ze spłatą trzech kredytów, gdzie z tego tytułu ponosi miesięczny koszt około 900 zł. Ponadto na rachunku bankowym Skarżącej istnieje debet w wysokości 12.000 zł, co również istotnie wpływa na zwiększenie miesięcznych zobowiązań. Po uregulowaniu wszystkich zobowiązań z emerytury męża Skarżącej pozostają kwoty wystarczające jedynie na bieżące i podstawowe utrzymanie rodziny, oraz syna - nie więcej niż 400 zł. Za tę kwotę trudno jest się utrzymać i w związku z tym, Skarżąca zmuszona jest do rygorystycznego oszczędzania, a przy tak małej kwocie pozostającej po opłaceniu stałych wydatków również każde 10 zł czy też 100 zł diametralnie wpływa na życie i funkcjonowanie Skarżącej. Nadto należy mieć na uwadze, iż w powyższych wyliczeniach nie uwzględniono wydatków na leki oraz opiekę medyczną Skarżącej, jej męża oraz syna, co również zwiększa miesięczne zobowiązania. Skarżąca zgodziła się z WSA, iż prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania sądowoadministracyjnego. Nieuzasadnione odmawianie stronom możliwości skorzystania z powyższej instytucji prawnej powoduje jednakże zamknięcie im drogi sądowej do ochrony praw, mających umocowanie w Konstytucji RP. Na ten temat niejednokrotnie wypowiadał się Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu, który konsekwentnie podkreśla konieczność zachowania równowagi pomiędzy interesem Skarbu Państwa w pobieraniu opłat sądowych a interesem strony w dochodzeniu roszczeń przed sądem. Od momentu wstąpienia Polski do Rady Europy przy interpretacji polskich przepisów powinno być uwzględniane orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Z tego powodu wniosek o zwolnienie strony od kosztów powinien być rozpatrzony i uzasadniony szczególnie wnikliwie. Sytuacja Skarżącej nie pozwala na poczynienie jakichkolwiek oszczędności we własnych wydatkach, gdyż na podstawowe potrzeby życiowe, jak jedzenie i opłacenie rachunków, pozostaje jej co miesiąc nie więcej niż 400 zł. Ograniczenie przez nią wydatków również jest nierealne ponieważ za tę kwotę konieczne jest miesięczne wyżywienie 3 osób. W konkluzji stwierdzono, iż WSA powinien wszechstronnie rozważyć sytuację majątkową ubiegającego się o prawo pomocy zanim podejmie decyzję o uwzględnieniu lub oddaleniu wniosku. Nadto zwrócono uwagę, iż Skarżąca wniosła nowy wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych dotyczący wpisu sądowego od zażalenia na odrzucenie wniosku o przywrócenie terminu na wniesienie skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Na wstępie rozważań merytorycznych należy zauważyć, iż w postępowaniu sądowoadministracyjnym istnieje obowiązek ponoszenia przez stronę zainteresowaną rozstrzygnięciem kosztów postępowania związanych z jej udziałem w sprawie. Wskazana zasada nie ma jednak charakteru absolutnego, albowiem na wypadek trudności z uiszczeniem kosztów postępowania ustawodawca przewidział możliwość ubiegania się przez stronę o przyznanie prawa pomocy. Instytucja ta, stanowiąca odstępstwo od ww. zasady uiszczania kosztów, ma jednakże charakter wyjątkowy i może być przyznana jedynie osobom znajdującym się w trudnym położeniu materialnym. Do osób tych należy zaliczyć osoby ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko i wyłącznie podstawowe potrzeby życiowe. W ocenie NSA Skarżąca nie wykazała, by znajdowała się w takiej sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby ją do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie - dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych. Z wszystkich składanych do tej pory wniosków o przyznanie prawa pomocy wynika, że zarówno zasoby finansowe oraz stan majątkowy nie pozwalają zaliczyć skarżącej do osób rzeczywiście ubogich, których środki do życia są ograniczone w stopniu całkowicie uniemożliwiającym poniesienie ciężarów publicznych. Ze szczegółowo opisanego przez WSA w Warszawie stanu majątkowego Skarżącej wynika, iż cała jej rodzina utrzymuje się z emerytury męża w kwocie netto 2.828,65 zł. Zdaniem NSA analiza przepływów finansowych Skarżącej (dochodów i wydatków) wskazuje, że jest ona w stanie ponieść koszty sądowe w przedmiotowej sprawie, które w chwili obecnej wynoszą 100 zł (wpis od zażalenia na postanowienie o odrzuceniu wniosku o przywrócenie terminu). Ponowić należy stwierdzenie, iż skoro rodzina Skarżącej ma zdolność zaciągania kredytów konsumpcyjnych, to nie znajduje się w tak trudnej sytuacji by uzasadnione było zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Tym samym WSA w Warszawie zasadnie uznał, że Skarżąca nie wykazała okoliczności, które uzasadniają przekonanie, iż znajduje się w tak trudnej sytuacji materialnej, która uzasadniałaby zwolnienie od kosztów sądowych. Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.