II SA/Sz 612/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Danuta Strzelecka – Kuligowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Maria Mysiak, Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Protokolant Małgorzata Płocharska-Małys, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 19 października 2011 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oddala skargę. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...]r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 Kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2, 4 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (t.j. Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpoznaniu sprawy M. G. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r. o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych przywołał w uzasadnieniu decyzji art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych zawierający definicję represji w rozumieniu przepisów tej ustawy jako deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945 r. Nadto organ administracji przywołał też wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. dotyczący wspomnianej ustawy i kwestionujący kryteria "geograficzne" jako czynnik uzależniający prawo do świadczeń. Organ wymienił też czynniki wpływające na zaostrzony charakter represji wskazując na niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, nieznajomość języka, trudne warunki egzystencji czy też trudne warunki klimatyczne. W ocenie organu zainteresowany wykonywał pracę w pobliżu miejsca zamieszkania i nie wystąpiły też inne czynniki dotyczące wykonywania pracy, które wskazywałyby na to, że M. G. był osobą szczególnie dotkliwie poszkodowaną. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, M. G. stwierdził, że wszystkie osoby wykonujące pracę przymusową powinny mieć równe prawa oraz podkreślił ponownie swój wiek gdy został wywieziony do pracy przymusowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, wyrokiem z dnia 9 grudnia 2010r. w sprawie II SA/Sz 775/10, po rozpoznaniu skargi M. G. uchylił zaskarżoną decyzję organu z dnia [...]r. W opinii Sądu wywiezienie M. G. z miejsca dotychczasowego zamieszkania nie wiązało się co prawda ze wspomnianymi w uzasadnieniu organu dolegliwościami ale były też inne przesłanki, które zdaniem Sądu nie zostały wystarczająco przeanalizowane przez organ. Należą do nich wiek skarżącego, który w chwili wywózki miał [...] lat. Nadto rozważenia wymagało też to, że skarżący nie miał żadnego doświadczenia w pracy w gospodarstwie rolnym, gdyż rodzice nie mieli gospodarstwa. Na uwagę zasługują też trudne warunki mieszkaniowe w miejscu pracy przymusowej. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...]r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r., którą odmówił M. G. przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu organ wskazał, iż pojęcie represji w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. zawiera przepis art. 2 pkt 2 lit. a) tejże ustawy. Stosownie do tej regulacji represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Przepis ten podlegał ocenie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Organ podniósł, iż wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Organ wskazał, iż w uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że Trybunał Konstytucyjny nie ma zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formą tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Zdaniem organu niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, iż M. G. w okresie okupacji został zmuszony do pracy w gospodarstwie niemieckim w miejscowości [...], znajdującej się w niewielkim oddaleniu od jego miejsca zamieszkania, czyli miejscowości [...]. Pracę przymusową w gospodarstwie niemieckim w [...] potwierdzają m.in oświadczenie A. M. (pasierba niemieckiego gospodarza, urodzonego w [...] r. w [...]) oraz zeznania świadka M. K. Organ nie kwestionuje więc, iż skarżący pracował przymusowo w czasie okupacji. Jednak oprócz udowodnienia okoliczności pracy konieczne jest także udowodnienie faktu deportacji. Organ stoi na stanowisku, iż deportować oznacza "wywozić, zsyłać na przymusowy pobyt stały lub czasowy do odległych, odizolowanych miejscowości" (Słownik PWN). Natomiast strona wprawdzie została zmuszona do opuszczenia domu rodzinnego, jednak została skierowana do pracy w pobliskiej miejscowości. Organ wziął pod uwagę okoliczność, iż wnioskodawca nie przebywał w nieznanym, środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji jak, w szczególności odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności, które nie tylko mogłyby przekładać się na pogorszone warunki codziennego bytu, lecz odbierałyby wolę przetrwania i nadziei na przerwanie niekorzystnego położenia, czy wskutek zmian na froncie walki, czy też wskutek ewentualnej ucieczki od okupacyjnego pracodawcy. Właśnie z powyższych względów, deportacja była samoistnym, niezależnym od faktu pracy przymusowej, źródłem cierpienia (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 6 sierpnia 2010 r. sygn. akt II SA/Łd 590/10). Organ podkreślił, iż ustawa o świadczeniu pieniężnym nie uzależnia nabycia uprawnień od wieku wnioskodawcy. Bez znaczenia dla sprawy jest również fakt, iż strona nie posiadała doświadczenia w pracy na gospodarstwie rolnym. W świetle powyższych faktów organ uznał, iż jakkolwiek ciężka praca wykonywana przez stronę nosi znamiona pracy przymusowej, to człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka kilometrów od miejsca pobytu dotychczasowego, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów. Zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego tezy nie mogą podlegać dowolnej interpretacji, że każda z osób skierowanych do pracy przymusowej, w granicach państwa polskiego i poza jego granicami, choćby była to niewolnicza praca, lecz wykonywana w tej samej, czy też sąsiedniej miejscowości, podlegała deportacji. Skarżący skierowany do pracy w niewielkiej odległości od swojego miejsca zamieszkania, nie stracił więzi z rodzinnymi stronami. W trakcie przesłuchania przez organ skarżący wskazał, iż chodził do domu aby wymienić bieliznę. Dlatego też wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie oznacza możliwości automatycznego przyznawania świadczeń wszystkim osobom wykonującym pracę przymusową, w związku z czym nadal należy badać przesłankę deportacji, która w przypadku osób wykonujących pracę na terytorium państwa polskiego obarczona jest dodatkowym kryterium szczególnej dolegliwości represji. Skargę na opisaną wyżej decyzję z [...]r. wniósł M. G. wnosząc o jej uchylenie i zasądzenie kosztów postępowania. W skardze skarżący podniósł, iż w wieku [...] lat wysiedlono go z rodzinnej miejscowości do pracy przymusowej w gospodarstwie Niemca. Wskazał, że ciężko pracował oraz że był prześladowany i pozbawiony praw człowieka. Skarżący wskazał, iż warunki socjalno-bytowe były "zerowe" tj. spanie w oborze, wyżywienie "prymitywne". Z rodziną widział się 3-4 razy przez okres pobytu w gospodarstwie Niemca od [...]r. W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu organ wskazał, iż podjął wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy, a jego ceny dokonał z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy oraz doświadczenia życiowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje. Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art.1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej: P.p.s.a.), ogranicza się do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta polega, więc na zbadaniu, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Nadto stosownie do treści art. 153 P.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowanie było przedmiotem zaskarżenia. Zarówno organ administracji publicznej jak i sąd, rozpatrując sprawę ponownie obowiązane są zastosować się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku. Należy podkreślić, że wskazania sądu administracyjnego co do dalszego postępowania stanowią konsekwencje oceny prawnej, zwłaszcza oceny przebiegu postępowania w postaci materiału procesowego zebranego w danej sprawie. Mają one wytyczać kierunek działania organu przy ponownym przyszłym rozpoznaniu sprawy, określają sposób ich postępowania w przyszłości. Zmierzają do uniknięcia błędów już popełnionych oraz wskazują kierunek, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowania dla uniknięcia wadliwości. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy zauważyć, że rozpoznając po raz pierwszy sprawę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 9 grudnia 2010r. sygn. akt II SA/Sz 775/10 uchylił uprzednią decyzję organu utrzymującą w mocy decyzję własną z dnia [...]r. o odmowie przyznania skarżącemu M. G. uprawnień do świadczenia pieniężnego. Organ zdaniem Sądu przy ponownym rozstrzyganiu sprawy powinien dokonać analizy wymienionych czynników takich jak wiek skarżącego w chwili jego wywiezienia do pracy przymusowej, warunki socjalno-bytowe, charakter wykonywanej pracy. W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie organ ponownie rozpoznając sprawę zastosował się do powyższych wytycznych. Wbrew twierdzeniom skarżącego Sąd w wyroku z dnia 9 grudnia 2010r. nie nakazał organom przyznać skarżącemu świadczenia pieniężnego, ale ponownie rozpoznać sprawę nie przesądzając jej rozstrzygnięcia. Materialną podstawę prawną w sprawie stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm.), zwanej dalej ustawą (o treści obowiązującej na dzień wydania zaskarżonej decyzji). Ustawa ta określa między innymi przesłanki nabycia uprawnienia do określonego w niej świadczenia pieniężnego. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 ustawy, świadczenie to przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Natomiast przez represję zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy, należy rozumieć deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium. III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Na wstępie należy wskazać, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tegoż wyroku Trybunał podniósł, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Trybunał ponadto wskazał, że obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, najczęściej nieprzyjaznym środowisku. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Biorąc pod uwagę powyższe należy uznać, iż w świetle zebranego w aktach sprawy materiału dowodowego jak również wykładni tego przepisu, dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny, nie można uznać, iż skarżący podlegał represjom w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy. W przedmiotowej sprawie okoliczność wykonywania pracy przez skarżącego, jej przymusowy charakter oraz czas trwania przekraczający sześć miesięcy pozostawał poza sporem. Kwestią wymagającą ustalenia była kwestia czy skarżący został deportowany (wywieziony). Jak wynika z akt niniejszej sprawy skarżący, w chwili skierowania go do pracy przymusowej mieszkał w miejscowości [...] nad [...]. Natomiast praca przymusowa wykonywana była w miejscowości (wsi) Łusie, które jak wynika z ustaleń organu jest od miejscowości [...] oddalona o około 5 km. W świetle powyższych faktów zwrócić uwagę należy na dwie okoliczności – praca wykonywana przez skarżącego, praca ciężka, wykraczająca ponad wiek i siły kilkunastoletniego chłopca, jakim był wówczas skarżący, z całą pewnością nosi znamiona pracy przymusowej, zważywszy jednak na kwestię odległości dzielącej miejscowość rodzinną i miejscowość, w której skarżący wykonywał pracę, trudno jest w omawianym przypadku mówić o deportacji. Człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka, czy kilkanaście kilometrów od miejsca pobytu dotychczasowego, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów. Zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego tezy nie mogą podlegać dowolnej interpretacji, że każda z osób skierowanych do pracy przymusowej, w granicach państwa polskiego i poza jego granicami, choćby była to niewolnicza praca, lecz wykonywana w tej samej, czy też sąsiedniej miejscowości, podlegała deportacji. "Deportacja", jako "wywiezienie" również musi mieć jakieś rozsądnie przyjęte granice stosowania pojęcia. Mimo, iż Trybunał orzekł o nierównym traktowaniu osób deportowanych w granicach państwa polskiego w stosunku do osób deportowanych poza jego granice, na względzie mieć należy, iż nie każde wywiezienie jest deportacją. Skarżący wywieziony na niewielką odległość od swojego miejsca zamieszkania, nie stracił więzi z rodzinnymi stronami. (porównaj wyrok NSA z 12 lipca 2011r. sygn. akt II OSK 628/11). W ocenie Sądu w niniejszej sprawie skarżący nie spełnił wszystkich przesłanek koniecznych do uzyskania świadczenia, bowiem co prawda wykonywał pracę przymusową przez okres co najmniej 6 miesięcy, jednakże nie został poddany w tym celu deportacji. Zdaniem składu orzekającego organ rzetelnie przeanalizował sytuację strony skarżącej w świetle obowiązujących przepisów, a także orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego i słusznie w konkluzji uznał, iż nie ma podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 151 P.p.s.a. skargę oddalił.