II OZ 81/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz po rozpoznaniu w dniu 22 lutego 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 28 grudnia 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 1086/11 oddalające wniosek B. Z. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi B. Z. na decyzję Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Łodzi z dnia [...] sierpnia 2011 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia ostatecznej decyzji nakazującej rozbiórkę postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 28 grudnia 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 1086/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił wniosek B. Z. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Łodzi z dnia [...] sierpnia 2011 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia ostatecznej decyzji nakazującej rozbiórkę. Sąd wskazał, że w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy B. Z. podała następujące informacje: skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem oraz dwojgiem dzieci. Skarżąca prowadzi działalność gospodarczą, z tytułu której deklaruje osiąganie dochodów w wysokości 3000 złotych. Mąż skarżącej nie pracuje. Skarżąca posiada dom o powierzchni 80 m kw. oraz mieszkanie o powierzchni 54 m kw. W uzasadnieniu skarżąca podała, że koszty związane z nauką dzieci, w tym zajęciami pozaszkolnymi kształtują się na poziomie 800 złotych miesięcznie, koszty utrzymania mieszkania to kwota rzędu 700-800 złotych miesięcznie. Pozostała kwota z trudem wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb, w tym zakup odzieży i środków higieny. Ponadto skarżąca wskazała, iż dom został zakupiony na kredyt (260.000 złotych), który jest wciąż spłacany. Postanowieniem z dnia 20 października 2011r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. Pismem z dnia 4 listopada 2011r. pełnomocnik skarżącej wniósł sprzeciw na rozstrzygnięcie referendarza sądowego. W uzasadnieniu wskazano, że fakt spłacania kredytu nie może determinować braku podstaw do uznania skarżącej, jako osoby zasługującej na przyznanie prawa pomocy, a nadto wyjaśniono, że skarżąca zaciągnęła kredyt na zakup zabudowanej nieruchomości w celu rozwoju prowadzonej działalności gospodarczej przed powzięciem wiedzy o toczącym się postępowaniu. Podkreślono, iż skarżąca jest jedynym żywicielem rodziny a dochody przeznacza wyłącznie na zaspokojenie bieżących potrzeb w niezbędnym zakresie. Na wezwanie Sądu strona skarżąca przedstawiła wyciągi z posiadanego konta bankowego za okres ostatnich trzech miesięcy; harmonogram spłat kredytu na zakup nieruchomości; kopię rocznego zeznania podatkowego za rok 2010 r. i dokumenty potwierdzające wysokość wydatków związanych z utrzymaniem rodziny i nieruchomości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi stwierdził, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W ocenie Sądu analiza przedstawionych przez skarżącą informacji daje podstawy do twierdzenia, iż jej wniosek nie może zostać uwzględniony. Oświadczenie skarżącej, zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd uznał za niewystarczające, bowiem nie wskazano w nim na żadne okoliczności świadczące o trudnej sytuacji życiowej czy materialnej skarżącej. Z tego powodu wezwano skarżącą do przedstawienia dodatkowych dokumentów celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego strony. Ze złożonych na wezwanie Sądu informacji wynika, że skarżąca utrzymuje 4-osobową rodzinę, a przeciętny miesięczny dochód brutto w 2010 roku wyniósł ok. 1408 zł, co daje ok. 352 zł na osobę miesięcznie. Z kolei miesięczne wydatki na utrzymanie mieszkania skarżącej wynoszą ok. 699 zł (w tym zawarto w szczególności opłaty za gaz, ogrzewanie, wodę, energię elektryczną, wywóz nieczystości, telefon). Zaś miesięczna rata kredytu, którego spłatę rozłożono do końca 2039 roku, wynosi ok. 2100 zł wraz z odsetkami. Natomiast z wcześniej przedstawionych informacji wynika, że skarżąca jest nie tylko właścicielką spornej zabudowanej nieruchomości, na której prowadzi działalność gospodarczą, lecz ma także mieszkanie (54 m kw.). Sąd podkreślił, że kwota 2100 zł na spłatę kredytu nie jest niezbędnym wydatkiem. Wobec postulatów strony zawartych w sprzeciwie należy wyjaśnić, że nie można przyznać pierwszeństwa w regulowaniu zobowiązań wobec instytucji bankowych, czy instytucji ubezpieczeniowych, ponieważ zobowiązania te mają charakter prywatnoprawny i nie korzystają z pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, do których zalicza się koszty związane z postępowaniem sądowym i ustanowieniem pełnomocnika z urzędu. Okoliczność taka musiałaby skutkować przerzuceniem ciężaru udziału strony w postępowaniu sądowym na ogół podatników. Sąd podkreślił, iż strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W ocenie Sądu skarżąca tego wymogu nie spełniła, albowiem z treści złożonego przez nią oświadczenia wynika, że środki pozostające do dyspozycji rodziny, po uwzględnieniu wydatków związanych z kosztami wyżywienia, utrzymania i leczeniem pozwalają na poniesienie przez skarżącą kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie. Prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, której celem jest umożliwienie dostępu do sądu osobom, które rzeczywiście nie mogą pokryć kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek dla utrzymania koniecznego należy rozumieć pozbawienie środków na pokrycie najbardziej podstawowych potrzeb, a więc kosztów wyżywienia, ubrania i zamieszkania. Uszczerbek w majątku strony, który wiąże się wyłącznie z obniżeniem, choćby niezbyt wysokiej, stopy życiowej, nie uzasadnia przyznania prawa pomocy. Wobec powyższego, na podstawie art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w postanowieniu. Na powyższe postanowienie skarżąca złożyła zażalenie, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, że skarżąca jest w stanie uiścić wpis sądowy bez uszczerbku utrzymania siebie i rodziny. W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie wymienionego postanowienia WSA w Łodzi i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi. W uzasadnieniu wskazano na konieczność spłaty przez skarżącą kredytu zaciągniętego na poczet zakupu nieruchomości, która miała być przeznaczona na prowadzenie działalności gospodarczej. Kredyt zaciągnięty został przed uzyskaniem wiedzy o toczącym się postępowaniu administracyjnym prowadzonym przez PINB w Łodzi. W związku z zabezpieczeniem kredytu hipoteką, zaprzestanie płacenia należności z tytułu rat będzie skutkowało zajęciem nieruchomości. Fakt toczącego się postępowania administracyjnego w przedmiocie nakazu rozbiórki części w/w nieruchomości uniemożliwił prowadzenie zamierzonej działalności oraz uzyskiwanie zysków z tej nieruchomości zgodnie z planami skarżącej przy zakupie nieruchomości. Skarżąca podniosła, że obecnie zyski uzyskane w ramach prowadzonej działalności często nie wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny. W ocenie skarżącej nie sposób jest uznać, by promowała ona jakiegoś rodzaju należności przed innymi. Fakt próby wywiązywania się z ciążących na stronie wcześniejszych zobowiązań nie może być negatywnie oceniany, przez pryzmat sytuacji materialnej skarżącej, eliminując ją tym samym z kręgu osób, które mogą skutecznie uzyskać prawo pomocy sądowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust.1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11). Wnioskodawca powinien zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy, gdyż stwierdził, że skarżąca nie uprawdopodobniła, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiających za uwzględnieniem wniosku, albowiem z treści złożonego przez nią oświadczenia wynika, że środki pozostające do dyspozycji rodziny, po uwzględnieniu wydatków związanych z kosztami wyżywienia, utrzymania i leczeniem pozwalają na poniesienie przez skarżącą kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie. Należy zwrócić uwagę, że jak wynika ze złożonej przez skarżącą informacji o wysokości dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej, skarżąca uzyskała w 2010 r. dochód w wysokości 16904,22 zł brutto, zatem przeciętny miesięczny dochód brutto z prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej wyniósł ok. 1408 zł. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca deklaruje natomiast dochód w wysokości 3000 zł brutto. Z kolei miesięczne wydatki na utrzymanie mieszkania skarżącej wynoszą ok. 699 zł (w tym zawarto w szczególności opłaty za gaz, ogrzewanie, wodę, energię elektryczną, wywóz nieczystości, telefon). Skarżąca regularnie dokonuje spłaty kredytu, którego miesięczna rata wynosi ok. 2100 zł wraz z odsetkami. Wskazać należy, że koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Prawidłowo zatem Sąd I instancji uznał, że kredyt zaciągnięty przez skarżącą nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Podkreślenia wymaga, że strona nie wskazała, by miała problemy ze spłatą kredytu, wręcz przeciwnie, spłaty są dokonywane regularnie. Ponadto, z zestawienia podanych przez stronę dochodów z wydatkami nie wynika, aby znajdowała się ona w sytuacji, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, iż sytuacja materialna i życiowa skarżącej pozwala jej na wygospodarowanie środków finansowych na poniesienie kosztów sądowych bez uszczerbku niezbędnego utrzymania. Okoliczności takie jak wykazany stan majątkowy (dom o pow. 80 m2, mieszkanie o pow. 54 m2) oraz wysokość comiesięcznych dochodów (3000 zł brutto), nie pozwalają na zaliczenie skarżącej do osób, których sytuacja majątkowa uzasadnia przyznanie im prawa pomocy, czyli do osób najuboższych, które z uwagi na trudną sytuację nie mogą uiścić kosztów sądowych, bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.