II FZ 310/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 18 kwietnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Stowarzyszenia P. w W. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 29 lutego 2012 r., sygn. akt I SA/Kr 1061/11 w sprawie ze skargi Stowarzyszenia P. w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 28 kwietnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowej postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 29 lutego 2012 r., I SA/Kr 1061/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie – w sprawie ze skargi Stowarzyszenia P. w W. (powoływanego dalej jako: "Stowarzyszenie") na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 28 kwietnia 2011 r., nr [...], w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowej w podatku do towarów i usług za okres od kwietnia do lipca 2008 r. – (I) przyznał Stowarzyszeniu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i (II) oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Krakowie podał, że do tegoż Sądu wpłynął wniosek Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub doradcy podatkowego. Z danych zawartych w urzędowym formularzu wniosku PPPr wynikało, że Stowarzyszenie jest organizacją dobroczynną, społecznie użyteczną, prowadzącą działalność w zakresie pomocy osobom w trudnej sytuacji życiowej. Jest organizacją pożytku publicznego. We wniosku wskazano, że wartość majątku i środków finansowych Stowarzyszenia wynosi 249,87 zł, wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok wynosi 1.300 zł (1.100 zł samochód trabant, rok produkcji 1990 i 200 zł umowa najmu lokalu), zaś rok obrotowy 2010 Stowarzyszenie zamknęło stratą w wysokości 1.008,39 zł. Wnioskodawca dysponuje rachunkiem bankowym w Banku Spółdzielczym A., którego stan na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wynosił 117,36 zł. Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy podniesiono, że Stowarzyszenie prowadzi działalność charytatywną ze środków finansowych, które pochodzą tylko z darowizn od osób fizycznych i prawnych. W 2011 r. organizacja otrzymała tylko kwotę z 1% podatku w wysokości 987,30 zł. Do dnia 31 sierpnia 2011 r. wydatkowano kwotę 737,43 zł. Na koszty działalności składają się: (a) dojazdy do siedziby, gdzie prowadzona jest działalność - 262,00 zł, (b) przejazdy służbowe (Kraków, Katowice) - 279,50 zł, (c) usługi ksero - 16,10 zł, (d) opłaty pocztowe - 52,65 zł, (e) koszty administracyjne (artykuły biurowe, środki czystości) - 127,18 zł. Stowarzyszenie w 2010 r. i pierwszym kwartale 2011 r., aby mogło istnieć, zmuszone było do zaciągnięcia pożyczki finansowej od osób fizycznych w łącznej kwocie 1.050 zł, której nadal nie może spłacić z powodu braku środków pieniężnych. Zgodnie z umową z Bankiem Spółdzielczym A. na koncie winna bowiem pozostać kwota 100 zł, której nie należy wypłacać. Ponadto podano, że Zarząd Stowarzyszenia nie zna się na prawie podatkowym i dlatego zasadny jest wniosek o wyznaczenie adwokata. Nie każdy prawnik zna prawo podatkowe, a osobą kompetentną w tej sprawie jest doradca podatkowy. 2.2. Postanowieniem z dnia 3 listopada 2011r. Referendarz sądowy WSA w Krakowie oddalił wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy. 2.3. W piśmie z dnia 21 listopada 2011 r., uzupełnionym pismem nadanym dnia 4 stycznia 2012 r., Stowarzyszenie podkreśliło, że przedstawiło do dyspozycji Sądu wszelki konieczne dla rozstrzygnięcia sprawy dokumenty. Zwrócono też uwagę, że środki zasilające majątek Stowarzyszenia są niezwykle skromne, a ono pomimo wypełniania misji społecznej nie może liczyć na wsparcie Państwa. Przedstawiciele Stowarzyszenia powzięli również wątpliwość, dlaczego w toku postępowania sądowoadministracyjnego nie korzystają ze zwolnienia od opłat sądowych, o jakim mowa w przepisie art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536 ze zm.; powoływana dalej jako "u.p.p.w."). 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie: 3.1. Uwzględniając wniosek Stowarzyszenia w zakresie częściowym Sąd pierwszej instancji stwierdził, że Stowarzyszenie ma szereg możliwości przewidzianych w statucie (§ 57), które pozwalają mu na zgromadzenie środków finansowych, niezbędnych do prowadzenia działalności statutowej. Niemniej jednak pamiętać należy, że w przeważającej mierze wspomniane wyliczenie stanowi tylko teoretyczne źródła jego dochodów, a w warunkach sprawy racjonalnie planować można wydatkowanie jedynie wpływów ze składek statutowych, gdyż te jako jedyne warunkowane są tylko wolą samych jego członków. W dobie kryzysu finansowego i naturalnie związanego z nim ograniczenia funduszy przeznaczanych na działalność społeczną, czy to poprzez dotacje publiczne, czy ofiarność osób prywatnych, trudno oczekiwać by Stowarzyszenie w sposób niewątpliwy mogło liczyć na uzyskanie jakichkolwiek wpływów z tego tytułu. W ocenie WSA w Krakowie nad wyraz dokładnie we wniosku naświetlono zarówno wpływy pochodzące z przeznaczenia jednego procenta podatku na organizacje pożytku publicznego, jak i sposób ich zagospodarowania. Niewielka kwota (około 1000 zł) przeznaczona zaś została na niezbędne wydatki związane z bieżącą działalnością Stowarzyszenia. Sąd wziął pod uwagę fakt, że Stowarzyszenie nie prowadzi działalności w szerszym zakresie, a posiadany przez nie majątek jest rzeczywiście skromny. Powinność jednorazowego wygospodarowania kwoty 500 zł (kwota wpisu sądowego) stanowiącej istotną część całego majątku organizacji nie odpowiadałoby w żaden sposób jej zdolnościom finansowym. W przypadku żądania umorzenia niskich kwot zaległości podatkowej wpis stały przewyższa potencjalny wpis stosunkowy. Jakkolwiek umorzenie kwot niskich ma o wiele mniejsze znaczenie dla bytu ekonomicznego danego podmiotu, to jednak strona, która nie jest w stanie uiścić takiego wpisu, może skutecznie ubiegać się o prawo pomocy. 3.2. Jednocześnie WSA w Krakowie odmówił Stowarzyszeniu ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika zakładając, że będąc zobowiązanym z mocy statutu do wszechstronnego wsparcia osób pozbawionych pracy, w tym pomocy prawnej, jego członkowie, tudzież osoby współpracujące powinny dysponować wiedzą odpowiednią dla celów występowania przed Sądem. Dodatkowo wskazano, że w świetle treści art. 6 p.p.s.a. sąd administracyjny jest zobowiązany do udzielenia stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. 3.3. Mając na uwadze podnoszone w sprzeciwie wątpliwości co do ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych Sąd pierwszej instancji podkreślił, że art. 24 ust. 1 pkt 5 u.p.p.w. nie może stanowić samoistnej podstawy zwolnienia od opłat, przewiduje on wprawdzie zwolnienie takich organizacji od opłat sądowych, ale odsyła w tym zakresie do przepisów odrębnych i nie może stanowić samoistnej podstawy zwolnienia. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewiduje zaś zwolnienia organizacji pożytku publicznego od ponoszenia kosztów sądowych. 4. Stanowisko Stowarzyszenia w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Krakowie Stowarzyszenie zaskarżyło pkt II tegoż orzeczenia i zarzuciło Sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisów p.p.s.a. w zakresie pomocy prawnej. Stowarzyszenie wniosło o zamianę postanowienia WSA w Krakowie w zaskarżonej części i przyznanie adwokata z urzędu, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Krakowie. 4.2. Uzasadniając zażalenie Stowarzyszenie stwierdziło, że nie ma żadnego majątku i nie dysponuje środkami finansowymi na wynajęcie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, który należycie zadbałby o jego prawa. W związku z powyższym zachodzi konieczność ustanowienia dla Stowarzyszenia adwokata z urzędu. Wyjaśniono, że przepis w statucie Stowarzyszenia, jakoby było ono zobowiązane do prawnego wsparcia osób pozbawionych pracy, dotyczy sposobu w jaki Stowarzyszenie chciałoby pomagać bezrobotnym, a pomoc ta powinna dotyczyć przepisów związanych z zapobieganiem bezrobociu, pomocy osobom bezrobotnym przy załatwianiu spraw urzędowych itp., nie zaś wiedzy z zakresu procedury sądowoadministracyjnej oraz przepisów podatkowych, których znajomości wymaga postępowanie w sprawie. W sprawach bardziej skomplikowanych, np. sądowych, Stowarzyszenie nie jest w stanie działać samemu, a w toku postępowań cywilnych ustanawiany jest zawsze pełnomocnik z urzędu (np. tak postępował Sąd Rejonowy w Olkuszu w sprawie, w której Stowarzyszenie było stroną postępowania). Ponadto, podniesiono, że według art. 24 u.p.p.w. stowarzyszenie pożytku publicznego jest zwolnione we wszystkich sądach od opłat sądowych, a w treści tego przepisu nie jest zawarte, że za wyjątkiem sądu administracyjnego. Takiego przepisu nie ma i artykuł ten obowiązuje we wszystkich sądach. Stowarzyszenie zwróciło uwagę, że Dz. U. Nr 153 poz. 270 został ustanowiony w 2002 r., a Dz. U. Nr 96 poz. 873 w 2003 r. i gdyby tak było jak sugeruje Sąd pierwszej instancji, to ten wyjątek powinien być uwzględniony. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu, Postanowienie WSA w Krakowie odpowiada prawu, stąd zasługuje na aprobatę Naczelnego Sądu Administracyjnego. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., II FZ 156/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W rozpoznawanej sprawie niewątpliwym jest, że – jak trafnie ocenił Sąd pierwszej instancji – majątek Stowarzyszenia jest "rzeczywiście skromny". Prawidłowe porównanie przez WSA w Krakowie wysokości wpisu sądowego w sprawie w kwocie 500 zł z sytuacją majątkową Stowarzyszenia, prowadziło do przyznania Stowarzyszenia prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji zasługuje w tym zakresie na pełną aprobatę, gdyż oparte jest na prawidłowej analizie dokumentów źródłowych nadesłanych przez Stowarzyszenie oraz spełnia wymogi racjonalnego wnioskowania oraz doświadczenia życiowego. 5.3. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należy także podzielić ocenę WSA w Krakowie z zaskarżonym zakresie, tj. odmowy przyznania prawa pomocy w postaci pełnomocnika z urzędu. Trafnie Sąd pierwszej instancji zauważył, że Stowarzyszenie w swoim statucie, czyli dokumencie kreującym charakter i sposób społecznego funkcjonowania Stowarzyszenia, w § 11 zapisało jako jeden ze swoich celów "wszechstronną pomoc, m.in. prawną (...) skierowaną do osób pozbawionych pracy" (por. k. 23 akt WSA w Krakowie). Będąc zatem zobowiązanym z mocy Statutu do wszechstronnego wsparcia osób pozbawionych pracy, w tym pomocy prawnej, jego członkowie, tudzież osoby współpracujące, powinny dysponować wiedzą odpowiednią dla celów występowania przed instytucjami stosującymi prawa, w tym sądami. Uwzględniając podniesiony w zażaleniu argument Stowarzyszenia, że zapisane cele statutowe są bardziej wyrazem chęci Stowarzyszenia i jego dążeń, a nie rzeczywistych możliwości w zakresie znajomości prawa i posługiwania się środkami prawnymi, należy stwierdzić, że na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego Stowarzyszenie na tym etapie postępowania nie jest zobowiązane z mocy prawa do korzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, co trafnie ocenił WSA w Krakowie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. 5.4. Bezzasadnie Stowarzyszenie powołuje się na art. 24 u.p.p.w. Jak prawidłowo stwierdził Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, art. 24 ust. 1 pkt 5 u.p.p.w. nie może stanowić samoistnej podstawy zwolnienia od opłat, przewiduje on wprawdzie zwolnienie organizacji pożytku publicznego od opłat sądowych, ale odsyła w tym zakresie do przepisów odrębnych i nie może stanowić samoistnej podstawy zwolnienia. Skoro jest to przepis odsyłający, to znaczy to, że przy ocenie, czy danej organizacja w danym postępowaniu sądowym należy się zwolnienie od opłat sądowych, należy sięgnąć po przepisy szczególne, regulujące to konkretne postępowanie sądowe. W przypadku postępowania przed WSA w Krakowie zastosowanie mają przepisy p.p.s.a., które nie przewidują zwolnienia od opłat sądowych dla organizacji pożytku publicznego. Powołana przez Stowarzyszenie okoliczność uchwalenia u.p.p.w. po uchwaleniu p.p.s.a. potwierdza te ocenę, bowiem gdyby ustawodawca w momencie uchwalania u.p.p.w. chciał zwolnić organizacje pożytku publicznego od opłat sądowych w postępowaniu sądowoadministracyjnym, to zmieniłby także przepisy p.p.s.a. lub uczyniłby z art. 24 ust. 1 u.p.p.w. wyjątek (lex specialis) od art. 199 p.p.s.a. Wówczas w art. 24 ust. 1 u.p.p.w. nie byłoby odesłania do przepisów regulujących dany typ postępowania sądowego (w tym przepisów p.p.s.a.). Tymczasem ustawodawca wprowadził takie odesłanie uzależniając w.w. zwolnienie od przepisów p.p.s.a. Tym samym ocena WSA w Krakowie jest prawidłowa. 5.5. Reasumując, należy stwierdzić, że na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego nie jest zasadnym przyznanie Stowarzyszeniu prawa pomocy w postaci profesjonalnego pełnomocnika z urzędu, w związku z czym Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie jako niezasadne oddalił na mocy art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. jak w sentencji.