I OSK 528/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędziowie NSA Joanna Banasiewicz del. NSA Roman Ciąglewicz Protokolant specjalista Edyta Pawlak po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S. K. jako przedstawiciela ustawowego D. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 listopada 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 1485/11 w sprawie ze skargi S. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 24 listopada 2011 r. (sygn. akt II SA/Wa 1485/11) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę S. K. – działającego w imieniu małoletniego D. K. - na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku S. K. z dnia [...] grudnia 2010 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego syna D., decyzją z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] - wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) - odmówił przyznania wskazanego wyżej świadczenia. Pismem z dnia [...] marca 2011 r. S. K. zwrócił się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Po rozpatrzeniu w/w wniosku, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] utrzymał w mocy poprzednio wydaną decyzję. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia organ przywołał treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i stwierdził, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego osobie zmarłej i w związku z powyższym, w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby tej osobie. Szczególna okoliczność, o której mowa w w/w art. 83 ustawy, odnosi się zatem również do osoby zmarłej a oznacza ona wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Odnosząc powyższe do przedmiotowej sprawy, Prezes ZUS ustalił, że renta rodzinna przyznawana dla małoletniego dziecka w drodze wyjątku nie mogła być w tym przypadku przyznana, ponieważ w analizowanym stanie faktycznym nie została zrealizowana przesłanka, dotycząca braku niezbędnych środków utrzymania. Organ w tym miejscu wyjaśnił, że w celu ustalenia w/w kryterium należało ocenić posiadane środki utrzymania na tle wysokości najniższej emerytury, która od dnia [...] marca 2011 r. wynosiła [...] zł miesięcznie. Z materiału dowodowego wynikało zaś, iż S. K. otrzymuje z tytułu wynagrodzenia za pracę kwotę [...] zł miesięcznie, co - w przeliczeniu na jedną osobę w rodzinie - stanowiło [...] zł miesięcznie a zatem przekraczało wysokość najniższej emerytury. Tym samym, w ocenie Prezesa ZUS, wskazane wyżej środki utrzymania, w kwocie [...] zł na osobę w rodzinie, mogły wprawdzie nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletniego dziecka, ale trudno było uznać, że nie pozwalały na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Dodatkowo też Prezes ZUS wskazał, że po ewentualnym odliczeniu dodatkowych kosztów związanych ze sprawowaniem opieki nad synem przez brata S. K., dochód na osobę w rodzinie nadal przekraczał wysokość najniższej emerytury, co nie pozwalało uznać, że małoletnie dziecko było pozbawione niezbędnych środków utrzymania. Na wyżej przedstawioną decyzję S. K., działając w imieniu syna – D. - złożył w dniu [...] kwietnia 2011 r. skargę, która wniósł do Sądu Okręgowego w K. ( V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych). W skardze tej podniesiono, iż małoletni ma [...] lat i jest wychowywany samotnie przez ojca, który w związku z tym , że pracuje zawodowo w systemie 3 zmianowym, korzysta z pomocy swego brata. Z tego względu, z tytułu opieki nad małoletnim, płaci bratu kwotę od [...] do [...] zł miesięcznie. Z tego powodu skarżący twierdził, że dochody rodziny należało by pomniejszyć o w/w kwotę jak również odliczyć wszelki opłaty związane z zakupem żywności, ubioru, obuwia, opłat szkolnych, dojazdu do i z pracy, zakupem środków higieny osobistej, opłatami związanymi z utrzymaniem mieszkania. Postanowieniem z dnia [...] maja 2011 r. (sygn. akt [...]) Sąd Okręgowy w K. stwierdził swoją niewłaściwość w sprawie i przekazał ją do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Odpowiadając na skargę, Prezes ZUS wnosił o jej oddalenie. Oddalając skargę – na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a.") - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że nie była ona zasadna. Na wstępie Sąd wyjaśnił, iż istota niniejszej sprawy sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), który to przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Jedną z nich jest zaś brak niezbędnych środków utrzymania, którego to pojęcia nie definiuje ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Orzecznictwo jednak – jak wywodził Sąd - wypracowało sposób rozumienia tego pojęcia, polegający na odniesieniu się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Za uzasadnione bowiem należy uznać twierdzenie, iż najniższe świadczenie, przyznawane w trybie zwykłym, umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Sąd podkreślił w tym miejscu, iż chodziło tutaj jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Odniesienie takie stanowi bowiem obiektywny miernik spełnienia przesłanki ustawowej. Przenosząc powyższe na grunt analizowanej sprawy, Sąd Wojewódzki podniósł, że - wbrew twierdzeniom zawartym w skardze - organ nie mógł ustalać dochodu w rodzinie skarżącego po potrąceniu z tego dochodu wydatków ponoszonych "na życie". Kwota najniższej emerytury, do której organ porównywał dochód strony, również nie była bowiem pomniejszana o koszty utrzymania. W świetle wyżej przedstawionych wywodów, Sąd Wojewódzki uznał zatem, iż organ właściwie przyjął, że po stronie skarżącego nie istniała, wymagana przez ustawodawcę, okoliczność braku środków utrzymania, gdyż okolicznością niesporną było, iż dochód na osobę w rodzinie skarżącego przewyższał kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, D. K. – reprezentowany przez ojca S. K., zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie naruszenie : 1. przepisu postępowania, a to art. 25 §1 P.p.s.a., a contrario, poprzez błędne uznanie, że skarżącemu – D. K. - nie przysługuje zdolność sądowa, skutkujące uznaniem, iż stroną w niniejszej sprawie jest przedstawiciel ustawowy skarżącego, S. K., co znalazło wyraz w rubrum wyroku; 2. prawa materialnego, a to art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez błędną wykładnię pojęcia "niezbędnych środków utrzymania", zawartego w w/w przepisie, skutkującą przyjęciem przez Sąd I instancji, iż skarżący posiada niezbędne środki utrzymania, a tym samym nie przysługuje mu prawo do uzyskania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, autor skargi kasacyjnej wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, ewentualnie - uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi wraz z zasądzeniem na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów zastępstwa procesowego, które nie zostały pokryte. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podnoszono, że zaskarżony wyrok jest błędny bo został wydany po rozpoznaniu skargi S. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2011 r. odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Sąd I instancji błędnie uznał, że stroną niniejszego postępowania jest S. K., a nie małoletni D. K., podczas gdy osobą uprawnioną do renty rodzinnej, po zmarłej matce, jest małoletni a ojciec jego – S. K. - jest jedynie jego przedstawicielem ustawowym strony, działającym w oparciu o art. 27 P.p.s.a. Odnosząc się do zarzutu prawa materialnego, skarżący twierdził, ze pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" nie zostało zdefiniowane przepisami prawa, tym samym winno być ono oceniane indywidualnie, na tle konkretnego stanu faktycznego. Porównanie dochodu na członka rodziny z wysokością minimalnej emerytury nie mogło zatem stanowić kryterium do jego ustalania. Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie polegało wyłącznie na badaniu zasadności podstaw kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej. Podstawy te sprowadzały się zaś do zarzutu naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w postaci art. 25 §1 P.p.s.a., a contrario, poprzez błędne uznanie, że skarżącemu – D. K. - nie przysługuje zdolność sądowa, skutkujące uznaniem, iż stroną w niniejszej sprawie jest jego przedstawiciel ustawowy oraz zarzutu obrazy prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z zarzutami nie można się jednak zgodzić. Zgodnie z art. 30 § 1 k.p.a. zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych stron ocenia się wg przepisów prawa cywilnego, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Po myśli natomiast art. 30 § 2 k.p.a. osoby fizyczne nie posiadające zdolności do czynności prawnych działają przez swych przedstawicieli ustawowych. Analogiczną regulacje prawną zawiera również ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, która w art. 25 §1 stwierdza, że osoba fizyczna i osoba prawna ma zdolność występowania przed sądem administracyjnym jako strona (zdolność sądowa) a w art. 27 – stanowi, że osoba fizyczna mniemająca zdolności do czynności w postępowaniu może je podejmować tylko przez swego przedstawiciela ustawowego. Analizowana sprawa dotyczyła przyznania świadczenia w drodze wyjątku (renty rodzinnej), a krąg ewentualnych beneficjentów tego rodzaju świadczeń obejmował ubezpieczonych oraz pozostałych po nich członków rodziny. Zgodnie zaś z art. 116 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) postępowanie w sprawach świadczeń z tej ustawy wszczyna się na wniosek zainteresowanego, chyba, że ustawa stanowi inaczej. W niniejszej sprawie bezwątpienia rozważano możliwość przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej dla małoletniego D.K. Świadczyła o tym treść całej dokumentacji zawartej w aktach administracyjnych oraz sądowych. Wprawdzie w sentencji zaskarżonego wyroku jako skarżący został istotnie wymieniony S. K., bowiem nie zostało dodane, że osoba ta działała jedynie jako przedstawiciel małoletniego syna D., ale nie można było jedynie z tej przyczyny wywodzić, że Sąd Wojewódzki odmówił skarżącemu – D. K. zdolności sądowej. Przeczyła temu w szczególności treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku, w którym wyraźnie stwierdzono, że przedmiotem skargi rozpoznawanej przez Sąd była decyzja Prezesa ZUS-u wydana w postępowaniu zainicjowanym wnioskiem S. K. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na rzecz małoletniego jego syna D. W związku z powyższym, w zaistniałej sytuacji można było jedynie mówić o nie dość precyzyjnym określeniu strony skarżącej w rubrum zaskarżonego wyroku, a nie o naruszeniu art. 25 § 1 P.p.s.a. Nadmienić w tym miejscu wypada, że również obie wydane w tej sprawie decyzje Prezesa ZUS-u oraz dokumentacja z Sądu Okręgowego w K. również nie dość dokładnie określały stronę tego postępowania a nie ma wątpliwości, że jego przedmiotem było rozstrzyganie o świadczeniu do którego rościł prawa D. K. a nie jego ojciec S. Odnosząc się natomiast do zarzutu dotyczącego naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych należy stwierdzić, że wykładnia tego przepisu dokonana przez Sąd Wojewódzki była prawidłowa. Zgodnie z w/w przepisem prezes ZUS-u może przyznać świadczenia w drodze wyjątku, jeżeli zaistniały łącznie trzy przesłanki. Są nimi: brak uprawnień wnioskodawcy do uzyskania emerytury lub renty, niemożliwość podjęcia przez niego pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem oraz brak niezbędnych środków utrzymania. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia pozytywne rozpatrzenie wniosku. W analizowanym stanie faktycznym rzeczą bezsporną była okoliczność, że dochód w rodzinie skarżącego, w przeliczeniu na jednego członka rodziny, wynosił kwotę [...] zł miesięcznie, co przekraczało wysokość najniższej emerytury. Z tej przyczyny organ a następnie Sąd Wojewódzki uznały, że nie można było w rozpatrywanym przypadku twierdzić, iż strona nie posiadała niezbędnych środków utrzymania, rozumianych oczywiście jako środki służące do zaspokojenia potrzeb natury podstawowej, które swym zakresem mogły znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Sąd podzielił bowiem stanowisko, że w tego rodzaju sprawach ustalenie, czy wnioskodawca dysponuje (czy też nie dysponuje) niezbędnymi środkami utrzymania, winno być odnoszone do miernika obiektywnego. Powyższy pogląd podziela również Naczelny Sąd Administracyjny. Zasadnym bowiem wydaje się twierdzenie, że skoro najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym, w oparciu o przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ma zabezpieczyć podstawowe potrzeby beneficjenta tego świadczenia, to tym samym dochód uzyskiwany na jednego członka rodziny, przekraczający tę kwotę również tak musi być traktowany. Trudna sytuacja materialna nie jest natomiast tożsama z brakiem niezbędnych środków utrzymania (por. wyrok NSA z dnia 29 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 172/10, LEX nr 59528) Biorąc zatem pod uwagę, że skarga kasacyjna nie była uzasadniona, Naczelny Sąd Administracyjny - z mocy art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2012 r. poz. 270) - orzekł jak w sentencji.