II SA/Bd 1011/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Piechowiak Sędziowie: Sędzia WSA Małgorzata Włodarska (spr.) Sędzia WSA Renata Owczarzak Protokolant Bartosz Kornalewicz po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 2 grudnia 2011 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym oddala skargę. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] odmówił przyznania skarżącej M. S. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz. U. Nr 87, poz. 395, ze zm.), dalej powoływanej jako: "ustawa", ponieważ na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ustalił, że skarżąca w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, w miejscowości B. Podkreślił, że nie każda praca przymusowa wykonywana w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zawarła pytanie do organu cyt.: "czy to, że zostałam odłączona od rodziców jako 12- latka, zostałam zmuszona jako 12 - letnia dziewczynka do pracy u Niemca pod groźbą kary śmierci, zmuszano mnie do mówienia tylko i wyłącznie w języku niemieckim (...) mnie nie upoważnia do świadczenia pieniężnego?" Ponadto podkreśliła, że ustawodawca nowelizując ustawę nie określił minimalnej odległości - jej rodzice mieszkali w G., a ona pracowała w B. Stwierdziła, że decyzja odmowna jest dla niej krzywdząca i że najpierw skrzywdził ją okupant odłączając od rodziców i zmuszając do ciężkiej pracy i do mówienia wyłącznie po niemiecku pod groźbą kary śmierci, a teraz krzywdzi ją organ nie traktując na równi z przymusową pracą w granicach Guberni i w granicach Polski. Po ponownym rozpoznaniu sprawy organ utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...]. Wskazał, że przepis art. 1 ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób które podlegały represjom określonym w ustawie, z tym że nie wszystkich osób, które doznały recesji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji określonych w art. 2 ustawy. Treść tego przepisu w powiązaniu z art. 3 ustawy wskazuje, zdaniem organu na to, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusu bez faktu deportacji nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Podkreślono, że badając uprawnienia skarżącej do uzyskania świadczenia pieniężnego oceniono charakter deportacji nie w oparciu o kryterium terytorialne, lecz - uwzględniając wyrok Trybunału Konstytucyjnego - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. W związku z tym wskazano, że skarżąca nie wykonywała pracy przymusowej w warunkach deportacji, ponieważ wykonywanie pracy przymusowej w odległości kilkuset metrów od zamieszkania nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. W skardze na powyższe rozstrzygnięcie skarżąca podniosła, że organ nie uwzględnił wieku osoby zmuszonej do pracy deportowanej wydając decyzje, skupiając się na odległości, która dla dziecka nie ma żadnego znaczenia. W jej ocenie dziecko nie będzie się pocieszać, że jest blisko domu, ważna jest przemoc, zniewolenie i niemożliwość zrozumienia faktu, że nie ma przy nim rodziców, którzy ochroniliby przed wykonywaniem pracy przymusowej. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji, że narusza ona art. 32 Konwencji o Prawach Dziecka, a także Konstytucji RP - art. 65, art. 41 pkt 4 i Kodeks pracy. Przywoła wyroki sądów administracyjnych i wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy, ponieważ organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy w nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. brzmieniu. W piśmie uzupełniającym skargę skarżąca przywołała wyrok WSA w Gdańsku z dnia 5 stycznia 2011 r. (sygn. akt II SA/Gd 704/2010), w którym główny nacisk położono na konieczność wykonywania przymusowej pracy w oderwaniu od dotychczasowego otoczenia, jej dotkliwość oraz długotrwałość. Zdaniem skarżącej nie można także pominąć faktu, iż wiek i dojrzałość 12 - letniego dziecka nie pozwalały na przeciwstawienie się wpływowi zachowań reprezentowanych przez osoby, na rzecz których świadczyło się pracę. Jako bezsporny uznała fakt, że wywarły one negatywny wpływ na rozwój dziecka. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści przepisu art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269; ze zm.), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że Sąd rozpatrując skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego, nie wkraczając przy tym w zakres uprawnień organów administracji do orzekania bezpośrednio o prawach i obowiązkach stron postępowania administracyjnego. Sąd nie może także oprzeć kontroli o kryterium słuszności czy sprawiedliwości społecznej. Uchylenie decyzji administracyjnej względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mających wpływ na wynik sprawy. Oceniając więc zaskarżoną decyzję, w zakresie w jakim Sąd władny jest to uczynić, a więc z punktu widzenia jej legalności, stwierdzić należy, iż decyzja ta nie uchybia prawu. Podstawą materialno - prawną rozpoznawania sprawy będącej przedmiotem zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej ... (cyt. na wstępie). Ustawa ta przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla obywateli polskich, którzy w okresach wskazanych w ustawie podlegali represjom. Zgodnie z art. 2 tej ustawy represją jest: 1) osadzenia w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie od końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Przepis ten w aktualnym, powyżej przytoczonym brzmieniu uwzględnia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. K 49/07). Za deportację ustawodawca uznaje bowiem obecnie także wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r., a nie tylko wywiezienia poza granice tego terytorium, jak było do 19 kwietnia 2011 r. Skarżąca swoje prawo do świadczenia przewidzianego ustawą wywodzi z faktu, iż w okresie od stycznia 1940 r. do stycznia 1945 r., jako dziecko wykonywała pracę przymusową w gospodarstwie rolnym u Niemca E. K. we wsi B. położonej w odległości ok. 500 m od miejsca jej dotychczasowego zamieszkania w G. Jej zdaniem była deportowana do pracy przymusowej. Podkreśliła, że jako 12- latka została odłączona od rodziców i zmuszona do pracy u Niemca i mówienia wyłącznie po niemiecku pod groźbą kary śmierci. Nie negując faktu traumatycznych przeżyć skarżącej w okresie okupacji, ani jej subiektywnych odczuć i ocen, Sąd pragnie zwrócić uwagę, iż celem ustawodawcy, jak wynika to wprost z treści przytoczonych powyżej przepisów nie było przyznanie tą ustawą świadczenia pieniężnego wszystkim obywatelom polskim, którzy podczas okupacji wykonywali pracę przymusową, lecz tylko tym, którzy zostali deportowani (wywiezieni) w celu wykonywania pracy przymusowej, czyli tym względem, których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, u których wykonywanie pracy przymusowej związane było z tragicznymi okolicznościami przewozu często w nieludzkich warunkach, w nieznane im, odległe miejsca i wrogie otoczenie. Wskazać należy, że w ustawie brak jest definicji słowa "deportacja." Aby więc ustalić jego prawidłowe znaczenie należy sięgnąć do słownika języka polskiego. Według tego źródła deportacja oznacza wydalenie kogoś poza granice kraju, a także zesłanie do odległej, odizolowanej miejscowości na przymusowy pobyt (vide: "Słownik języka polskiego PWN", W-wa 2009, opracowanie L. Drabik, A.Kubiak - Sokół, E. Sobol, L. Wiśniakowska). Mając na uwadze powyższą definicję słowa "deportacja" i poczynione przez organy ustalenia faktyczne, nie można uznać, że skarżąca została deportowania do pracy przymusowej. Jak bowiem wynika z akt sprawy skarżąca w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w sąsiedniej wsi B., oddalonej od miejsca jej zamieszkania – G. zaledwie o około 500 m, w znanej jej okolicy. Wieś ta nie była odizolowana od inny miejscowości. Skarżąca mogła kontaktować się ze swoją rodziną dwa, trzy razy w roku (vide: uzasadnienie decyzji Prezesa IPN z dnia [...]., Nr [...], k -12 akt). Nie budzi wątpliwości Sądu, ani organu, że wykonywanie pracy przymusowej przez nastoletnie dziecko (skarżąca urodzona [...] miała w okresie wykonywania pracy przymusowej od 12 do 17 lat) samo w sobie było dotkliwe i zapewne pozostawało trwałe ślady w psychice skarżącej. Jednakże z ustalonych przez organ okoliczności faktycznych nie wynika, aby skarżąca w okresie od stycznia 1940 r. do stycznia 1945 r. poddania została represjom, o jakich mowa w art. 2 pkt 2 ustawy. Bezsprzeczne natomiast wykonywała prace przymusowe na rzecz okupanta. Na marginesie wskazać należy, że istnieje ustawowo zagwarantowane rozwiązanie, które choć w części rekompensuje trud wykonywania pracy przymusowej w okresie okupacji. Jak wynika z zaświadczenia KRUS z dnia [...] (k - 5 akt) skarżąca otrzymuje dodatek do emerytury z tytułu wykonywania pracy przymusowej w okresie od stycznia 1940 r. do stycznia 1945 r. Odnosząc się do zarzutu skargi dotyczącego naruszenia przez orzekające w niniejszej sprawie organy, art. 65 i 41 ust. 5 (omyłkowo w skardze podano pkt 4) Konstytucji RP, stwierdzić należy, że nie jest on trafny. Wskazane przepisy gwarantują bowiem wymienione w nich prawa obywatelskie od dnia wejścia w życie Konstytucji, to jest od 17 października 1997 r. Skarżąca zaś została pozbawiona praw obywatelskich przez okupanta, w czasie II wojny światowej. Organy administracji państwowej orzekając w niniejszej sprawie o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w żaden sposób nie ingerowały w aktualnie przysługujące skarżącej prawo do wolności wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy (art. 65 ust. 1 Konstytucji), ani też w prawo bezprawnie pozbawionych wolności do odszkodowania (art. 41 ust. 5 Konstytucji). Organy nie były zobowiązane uwzględniać powyższych przepisów Konstytucji przy rozpatrywaniu sprawy skarżącej albowiem przedmiot tej sprawy związany jest ze zdarzeniem, które miało miejsce przed wejściem w życie Konstytucji (vide: wyrok SN z dnia 20 lutego 2004 r., sygn. akt I CK 339/03; System Informacji Prawnej Lex nr 196605). Nie można także organom skutecznie zarzucić naruszenia art. 32 Konwencji o Prawach Dziecka (weszła w życie w Polsce w dniu 7 lipca 1991 r.). W zaskarżonych orzeczeniach organy nie naruszyły bowiem prawa dziecka do ochrony przed wyzyskiem ekonomicznym, przed wykonywaniem pracy niebezpiecznej dla niego, czy też innych praw wynikających z tego artykułu. Podkreślić należy ponownie, że krzywdy których doznała skarżąca jako dziecko, w okresie II wojny światowej wyrządził jej niemiecki okupant. Ani organy administracji państwowej, ani Sąd nie negują, że naruszył on wiele norm prawnych dotyczących swobód obywatelskich, ale nie jest to przedmiotem niniejszej sprawy. Mając na uwadze powyższe, uznając że zaskarżona decyzja nie narusza obowiązujących przepisów prawa w sposób skutkujący jej uchyleniem, orzeczono na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 lipca 2002 r. (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) jak w sentencji wyroku.