II FZ 286/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: sędzia NSA /del./ Danuta Małysz po rozpoznaniu w dniu 16 kwietnia 2012r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 lutego 2012r. sygn. akt VIII SA/Wa 993/11 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 11 sierpnia 2011r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów za 2005r. postanawia - uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Postanowieniem z dnia 9 lutego 2012r., sygn. akt VIII SA/Wa 993/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania skarżącemu J. M. prawa pomocy "we wnioskowanym zakresie". W uzasadnieniu postanowienia sąd I instancji wyjaśnił, że J. M., wezwany do uiszczenia wpisu od skargi, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. We wniosku podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i synem, że nie osiąga żadnych dochodów i jest na utrzymaniu żony, która z tytułu umowy o pracę otrzymuje wynagrodzenie w wysokości zł 1400,00 brutto. Natomiast na wezwania do uzupełnienia danych o stanie finansowym, majątkowym, rodzinnym wskazał dodatkowo, że od maja 2006r. nie prowadzi działalności gospodarczej, otrzymuje świadczenie rentowe – zł 460,00, nie może podjąć zatrudnienia ze względu na stan zdrowia, nie jest już właścicielem stacji paliw, która w formie aportu została wniesiona do spółki z o.o. C., a uzyskane w związku z tym udziały w spółce zostały darowane na rzecz syna, gdyż ze względu na stan zdrowia skarżący nie był w stanie zajmować się jakimikolwiek sprawami, nie posiada rachunku bankowego, podobnie jak jego żona, a także że syn prowadzi odrębne gospodarstwo domowe i "nie udostępnia środków na utrzymanie rodziców". Do pisma załączył zaświadczenie lekarskie stwierdzające, że od kilku lat jest leczony z powodu zaburzeń na podłożu organicznych zmian w ośrodkowym układzie nerwowym. Od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 stycznia 2012r., odmawiającego przyznania prawa pomocy, skarżący, działający przez pełnomocnika – doradcę podatkowego, wniósł sprzeciw. Podniósł w nim, że kwota ustalonego wpisu sądowego przewyższa jego możliwości finansowe tak znacznie, iż nie jest jej w stanie uiścić, że jest osobą chorą, a zaburzenia chorobowe uniemożliwiają mu normalne funkcjonowanie w społeczeństwie, że on ani żona nie posiadają majątku, poza mieszkaniem żony, w którym zamieszkują. Wskazując na wstępie na regulacje prawne zawarte w art.260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. z 2002r. Nr 153, poz.1270 ze zm./, zwanej dalej "p.p.s.a.", oraz w art.243 § 1, art.245 § 1 i 3 i art.246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyjaśnił, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie realizacji prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie, przy czym to na wnoszącym wniosek spoczywa obowiązek udowodnienia, iż znajduje się on w tej szczególnej sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Obiektywnie stwierdzić, czy skarżący wykazał, iż pozbawiony jest możliwości ponoszenia kosztów wpisu sądowego od skargi, można dopiero po dokonaniu weryfikacji złożonych przez niego oświadczeń w zakresie sytuacji majątkowej oraz zdolności płatniczych w świetle materiału dowodowego zebranego w sprawie z zachowaniem zasad logicznego rozumowania oraz doświadczenia życiowego. Uwzględniając powyższe sąd I instancji stwierdził, że nie zostały spełnione określone w art.246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przesłanki uzasadniające przyznanie skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie, tj. zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż nie wykazał on, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem sądu, skoro wraz ze skarżącym i jego żoną, uzyskującymi łącznie dochody miesięczne w kwocie zł 1860,00, zamieszkuje prowadzący odrębne gospodarstwo domowe ich syn, któremu skarżący darował uprzednio udziały w spółce uzyskane w zamian za wniesioną aportem stację paliw, to skarżący ma możliwość skorzystania z pomocy finansowej syna, na rzecz którego dokonał znacznego przysporzenia finansowego. Obowiązek wzajemnej pomocy /wspierania się/ między rodzicami i dziećmi wynika bowiem z art.87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i dotyczy każdej dziedziny życia, rozciąga się także na pomoc przy prowadzeniu spraw sądowych. Nie pozostaje to w sprzeczności z art.91 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym dziecko, które ma dochody z własnej pracy, powinno przyczyniać się do pokrywania kosztów utrzymania rodziny, jeżeli mieszka u rodziców. Sąd skonstatował, iż "z powyższą sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie". Stwierdził, że w tym stanie rzeczy brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, bez potrzeby dokonywania oceny sytuacji majątkowej syna skarżącego. Na powyższe postanowienie skarżący wniósł zażalenie, w którym sformułował żądanie uchylenia tego postanowienia i przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu zażalenia stwierdził, iż – wbrew poglądowi sądu I instancji – spełnia warunki wskazane w art.246 § 1 p.p.s.a. Wyraził pogląd, że przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych nie jest brak jakichkolwiek środków finansowych na ich opłacenie, ale niemożność ich wygospodarowania z uzyskanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywania jest na niezbędne koszty. Przesłanką nie jest również możliwość skorzystania z pomocy finansowej syna, gdy faktycznie skarżący pomocy takiej nie uzyskał i nie ma możliwości uzyskać. Skarżący podniósł, że przedstawił stosowną dokumentację i pełne dane dotyczące sytuacji finansowej, z których wynika, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy, a kwota wpisu od skargi /zł 5036,00/ przewyższa jego możliwości finansowe. Podtrzymał dotychczasową argumentacją związaną ze stanem zdrowia oraz podkreślił, że przyznanie świadczenia rentowego przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej /zł 450,00/ potwierdza jego trudną sytuację finansową. Wyraził też pogląd, że na podstawie wynikającego z art.87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązku wzajemnego wspierania się strona nie może wymagać od innej osoby, ani tym bardziej zmusić, nawet jeśli jest to osoba blisko spokrewniona, aby pokryła koszty postępowania obciążające skarżącego. Skarżący nie może ponosić negatywnych konsekwencji faktu, że osoba, której darował udziały, nie udziela mu pomocy finansowej w szerszym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wynikającą z art.199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast instytucja prawa pomocy, uregulowana w przepisach art.243 i nast. p.p.s.a., ma umożliwić dostęp do sądu osobom, które kosztów takich nie są w stanie ponieść /w całości lub w części/. Prawo pomocy przyznawane jest na wniosek strony /art.243 § 1 p.p.s.a./ w zakresie całkowitym lub częściowym /art.245 § 1 p.p.s.a./, w przy czym w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego /art.245 § 2 p.p.s.a./, zaś w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego /art.245 § 3 p.p.s.a./. Osoba wnioskująca o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać, że nie może ponieść kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. Znalazło to wyraz w brzmieniu art.246 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: - w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania /pkt 1/; - w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny /pkt 2/. Przy tym, skoro wskazaną w przywołanym przepisie przesłanką przyznanie prawa pomocy jest wykazanie przez osobę wnioskującą, że "nie jest w stanie ponieść" kosztów postępowania, to oznacza to, że analizie winny być poddane rzeczywiste i aktualne możliwości pokrycia przez tę osobę kosztów, nie zaś możliwości potencjalne, z uwzględnieniem jednak, że osoba uczestnicząca w postępowaniu w sprawie sądowoadministracyjnej obowiązana jest przeznaczyć na pokrycie kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu wszystkie posiadane środki poza koniecznymi dla utrzymania siebie i rodziny. Uwzględniając powyższe zażalenie uznać należy za uzasadnione. Podleganie syna skarżącego obowiązkowi wynikającemu z art.87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego samo w sobie nie uzasadnia przyjęcia, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny /w stanie sprawy – żony/. Skoro bowiem skarżący twierdzi, że nie otrzymuje od syna pomocy finansowej, a sąd wiarygodności tego twierdzenia nie zanegował, to samo istnienie po stronie syna obowiązku, o którym mowa, nie wpływa w żaden sposób na możliwości finansowe skarżącego. Na marginesie zatem jedynie zauważyć należy, że ma rację skarżący podnosząc, iż wskazany przepis nie mógłby być nawet podstawą skutecznego roszczenia wobec syna o świadczenie na rzecz skarżącego pomocy finansowej. Również okoliczność, że skarżący darował synowi udziały w spółce nie może uzasadniać poglądu, iż skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania mu prawa pomocy, skoro sąd I instancji nie podważył wiarygodności twierdzenia skarżącego, iż darowizna dokonana została w roku 2008, a więc w czasie, gdy skarżącemu nie można było jeszcze przypisać obowiązku przeznaczenia na pokrycie kosztów w sprawie niniejszej wszelkich środków poza koniecznymi dla utrzymania rodziny. Rozpoznając ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy sąd I instancji winien rozważyć spełnienie przez skarżącego przesłanki, o której mowa w art.246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w wykazanej przez niego sytuacji finansowej, majątkowej, rodzinnej i zdrowotnej, mając na względzie, że chodzi o sytuację aktualną, uwzględniającą jednak realne możliwości poczynienia przez stronę oszczędności na pokrycie kosztów sądowych. Winien przy tym uwzględnić także, że w sytuacji, gdy strona ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości, tj. tak, jak przyjęto w zaskarżonym postanowieniu, możliwości sfinansowania kosztów sądowych należy rozważyć w aspekcie wszelkich kosztów, jakie mogą wystąpić w toku postępowania w danej sprawie sądowoadministracyjnej, a nie tylko w odniesieniu do wpisu od skargi. Biorąc powyższe pod uwagę, na podstawie art.185 § 1 w związku z art.197 § 1 i 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak na wstępie.