IV SA/Po 1206/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Jarosz Sędziowie WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) WSA Tomasz Grossmann Protokolant st.sekr.sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2011 r. nr [...] Decyzją z dnia [...] września 2011 r. nr [...] Prezydent Miasta [...](dalej – Prezydent) na podstawie art. 17, art. 20 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2006/139/992 ze zm. - dalej uśr) odmówił przyznania W.S. (dalej – skarżący) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad matką E.S.. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, powołując się na art. 17 uśr, iż skarżący nie spełnia warunków określonych w ustawie do przyznania wnioskowanego świadczenia. Podniesiono, że skarżący we wniosku o przyznanie świadczenia dołączył oświadczenie, z którego wynika, że kontynuuje on naukę w szkole, co potwierdziła uwierzytelniona kopia legitymacji szkolnej nr [...] wydanej przez Liceum Ogólnokształcące im. [...] w [...]. Organ zapoznał się również z planem zajęć szkolnych skarżącego. W ocenie organu fakt kontynuowania nauki w szkole w systemie dziennym jest czynnikiem uniemożliwiającym sprawowanie opieki nad niepełnosprawną matką. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł skarżący podnosząc, że decyzja jest dla niego krzywdząca. Skarżący podniósł, że jesienią 2009 r. jego matka, której jest jedynym prawnym opiekunem, zachorowała na bardzo ciężką i szybko postępującą chorobę – stwardnienie zanikowe boczne (SLA), która nadal trwa. Matka jest samotna, całkowicie niesprawna, nie może poruszać się o własnych siłach, leży nieruchomo i oddycha przez respirator, zaś skarżący został przeszkolony w zakresie pomocy tak chorej osobie. Zdaniem skarżącego opieka nad chorą matką jest jego najważniejszym obowiązkiem i koniecznością. Zdaniem skarżącego argumentacja opierająca się na twierdzeniu jakoby kontynuowanie nauki w szkole było czynnikiem uniemożliwiającym skarżącemu opieki nad chorą matką jest nielogiczna i abstrahuje od rzeczywistości. Przepisy, zdaniem skarżącego, nie wskazują, aby nauka w szkle wykluczała możliwość opieki nad ciężko chorą osobą. Skarżący podkreślił, że nauka w szkole – łącznie z dojazdami – zajmuje skarżącemu łącznie około 110 godzin w miesiącu, zaś miesiąc ma 730 godzin, z czego wynika, że 620 godzin skarżący spędza przy matce. W tym czasie skarżąc opiekuje się matką, na co składa się szereg czynności różnego rodzaju. Skarżący wskazał, że z matką utrzymują się z renty matki oraz dodatku pielęgnacyjnego ZUS w wysokości [...] miesięcznie. Od [...] września 2011 roku skarżący jest osoba pełnoletnią, jednak z powodu ciężkiej choroby matki nie decyduje się na podjęcie zatrudnienia. Skarżący wyraził prośbę, aby przyznanie mu zasiłku opiekuńczego nie zostało uzależnione od konieczności przerwania lub zaniechania nauki. Wniósł o przyznanie mu zasiłku opiekuńczego, jako pomocy finansowej, która jest niezbędna z uwagi na wydatki związane z opieką nam matką, w tym kosztami leczenia i utrzymania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej – SKO, Kolegium) decyzją z dnia [...] października 2011 r. nr [...] utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne, jako podstawy rozstrzygnięcia wskazując art. 1, art. 17 ust. 1 , art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz.U. 2001/79/856) oraz art. 17 pkt 1, art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu decyzji organ opisał stan faktyczny w sprawie i podniósł, że zasady ustalania, przyznawania i wypłacania świadczeń rodzinnych reguluje uśr, której przepisy stanowiły podstawę decyzji pierwszoinstancyjnej. Organ odwołał się do orzeczenia o niepełnosprawności matki skarżącego oraz art. 17 uśr i skonstatował, że z ocenie Kolegium, nie został spełniony warunek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ pobieranie nauki w systemie dziennym wyklucza możliwość stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji matki skarżącego. Skargę na powyższą decyzję złożył skarżący wskazując, że jego zdaniem decyzje są bezpodstawne i niezgodnie z obowiązującymi przepisami, w szczególności z uśr. Same decyzje nie zawierają przepisów stanowiących podstawę wydania decyzji odmownych. Skarżący podniósł, iż nie uwzględniono faktycznego sprawowania opieki przez skarżącego nad chora matką oraz faktu, że rezygnuje on z podjęcia zatrudnienia w celu dalszego sprawowania tej opieki. Nieuprawnionym jest w jego ocenie uznanie, że kształcenie ponadobowiązkowe wyklucza możliwość sprawowania opieki nad chorą osobą wymagającą opieki. Skarżący jest jedynym zdrowym członkiem dwuosobowej rodziny i na nim spoczywa obowiązek opiekowania się chorą i niesprawną matką. Skarżący nie może w zaistniałej sytuacji podjąć zatrudnienia ponieważ ciąży na nim moralny i prawny obowiązek opiekowania się chorą matką. Kształcenie się zaś otwiera skarżącemu możliwość do tego, aby w przyszłości nie był dla nikogo ciężarem. Skarżący wskazał, że wraz z matką utrzymuje się z renty i dodatku pielęgnacyjnego z ZUS, które łączne netto wynoszą [...] zł miesięcznie i nie daje to możliwości poniesienia wysokich kosztów powierzenia opieki nad matką skarżącego osobom obcym. W ocenie skarżącego stan matki jest na tyle poważny, że konieczność opieki nad nią przeważa nad potrzeba podjęcia pracy przez skarżącego. Odmowa w takiej sytuacji przyznania świadczenia skarżącemu budzi wątpliwości natury etycznej i formalno-prawnej. Skarżący nie rozumie dlaczego nie uwzględniono jego odwołania. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrole działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. W świetle z kolei z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270), Sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym – jak wynika z treści art. 145 § 1 – Sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie i orzeka o ich uchyleniu w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228 poz. 2255). Jak wynika z art. 17 ust. 1 powołanej ustawy, w razie nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną możliwe jest uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. Pomoc ta zależy od spełnienia trzech przesłanek: (1) wnioskodawca jest jednym z podmiotów, wskazanych przez ustawodawcę, (2) rezygnuje on przy tym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (3) w celu sprawowania opieki nad (a) osobą, która legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki bądź pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, bądź też (b) osobą, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca wyjaśnia ponadto, iż podmiotami uprawnionymi do otrzymywania tego świadczenia są (1) matka albo ojciec dziecka, (2) inna osoba, na której spoczywa obowiązek alimentacyjny wedle przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9 poz. 59), oraz (3) opiekun faktyczny dziecka. Odnosząc powyższe uwagi do specyfiki rozważanej sprawy, należy wskazać, iż zgodnie z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] maja 2011r. znak [...], [...], E.S. zalicza się do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagających stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Niepełnosprawność jej istnieje od 2009r. i jest orzeczona na stałe. Wobec tego nie ulega wątpliwości, że zaistniała trzecia ze wskazanych powyżej przesłanek, polegająca na posiadaniu przez osobę, nad która sprawuje się opiekę, odpowiedniego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Wątpliwości, jakie wyłoniły się w kontrolowanej sprawie dotyczyły natomiast pozostałych przesłanek. Ustalenie podmiotów uprawnionych do wnioskowania o przedmiotowe świadczenie wymaga wskazania osób zobowiązanych do alimentacji. Należy zatem wskazać, iż według art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 Kodeksu określa, iż obowiązek ten obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża on bliższych stopniem przed dalszymi. W celu zapewnienie możliwie efektywnej opieki nad osobą niepełnosprawną ustawodawca wprowadził w art. 17 ust. 1a powołanej ustawy o świadczeniach rodzinnych zastrzeżenie, iż osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, należy się świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować omawianej opieki. W kontekście rozpatrywanej sprawy oznacza to, że w pierwszej kolejności do uzyskania wskazanego świadczenia uprawniony jest jedyny syn W.S. – uczeń III klasy I Liceum Ogólnokształcącego im.[...] w [...] w trybie dziennym. Argumentacja organów, iż skarżący nie jest w stanie sprawować opieki nad swoją matką, wobec faktu kontynuowania nauki w szkole w systemie dziennym, jak również z uwagi, że nie został spełniony warunek rezygnacji przez niego z zatrudnienia, który to czynnik również uniemożliwia sprawowanie opieki nad niepełnosprawną matką jest w ocenie Sądu zupełnie pozbawiona racji. Trzeba zauważyć, że ustalenia poczynione przez organy administracji publicznej pozwalają na jednoznaczną odpowiedź, czy zaistniały w niniejszej sprawie powody do zastosowania art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organy prawidłowo ustaliły, sytuację życiową i zdrowotną W.S., jak również jego matki. Przechodząc natomiast do analizy kolejnej przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub wykonywania pracy zarobkowej również należy stwierdzić, że w aktach sprawy został zgromadzony materiał dowodowy pozwalający w części na rozstrzygnięcie tej kwestii. Z zebranego materiału dowodowego wynika bowiem, że W.S. jest uczniem III klasy liceum w systemie dziennym. Nauka w szkole zajmuje mu około 110 godzin w miesiącu. Pozostały czas spędza z matką. Oboje z matką utrzymują się z jej renty i dodatku pielęgnacyjnego w wysokości [...] zł. Od [...].09.2011r. skarżący jest osobą pełnoletnią lecz nie decyduje się na podjęcie zatrudnienia z uwagi na sprawowaną opiekę nad matką. W aktach administracyjnych są ustalenia co do faktycznego czasu, jaki skarżący zobligowany jest poświęcić na naukę w szkole. Jest znana więc częstotliwość jego zajęć, ilość godzin lekcyjnych, przypadających na kolejne dni zgodnie z planem szkolnym, co dawało podstawę do stwierdzenia, że skarżący ma rzeczywistą możliwość sprawowania opieki nad matką. Jedynie czego organy nie ustaliły, to okoliczności czy z uwagi na ilość czasu, jakim dysponuje skarżący poza nauką, mógłby się zatrudnić, lecz rezygnuje z tej możliwość na rzecz opieki nad matką. Po uzupełnieniu tej okoliczności organy winny mieć na względzie, iż skoro rodzina nie pozostawia najbliższego jej członka, legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na barkach instytucji publicznych, lecz sama stara się zapewnić mu pełnię opieki w formie osobistych starań, w ramach obowiązku alimentacyjnego, realizowany jest cel, określony w art.17 ust.1 w zw. z art.3 pkt 16 u.ś.r. Ponadto literalna wykładnia art.17 u.ś.r. nie wytrzymuje krytyki na gruncie konstytucyjnych wartości, a należy przyznać pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej tej regulacji. Jak podniósł WSA w Lublinie w wyroku z dnia 4 listopada 2010r. II SA/Lu 539/10, stanowisko, iż fakt że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne studiuje w systemie dziennym na uniwersytecie, co mogłoby kolidować ze sprawowaniem opieki nad dzieckiem, stanowi podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może się ostać. Takie rozumowanie w priori prowadziłoby do pozbawienia świadczeń pielęgnacyjnych rodziców dziecka będących studentami, co byłoby sprzeczne z ratio legis art.17 ust.1 u.ś.r. oraz z art.32 ust.1 Konstytucji RP. Sąd w niniejszym składzie podziela to stanowisko, podkreślając, iż tym bardziej nauka w szkole średniej w systemie dziennym nie może pozbawić świadczenia pielęgnacyjnego dziecka matki będącego uczniem. W tym stanie rzeczy należało na mocy o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270) uchylić zaskarżone decyzje organów obu instancji ze względu na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. 7, art. 77 § 1, art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, jak również na naruszenie przepisów prawa materialnego tj.art 17 ust.1 u.ś.r., poprzez błędną jego interpretację. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy należy uwzględnić powyższe uwagi Sądu, jak również uzupełnić materiał dowodowy i dokładniej wyjaśnić czy pomimo kontynuowania nauki przez skarżącego możliwe byłoby podjęcie przez niego zatrudnienia, a rezygnacja z zatrudnienia przez niego jest w istocie związana ze sprawowaniem opieki nad matką, a nie kontynuowaniem nauki w trybie stacjonarnym.