II SA/Bk 856/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.), Sędziowie sędzia NSA Stanisław Prutis,, sędzia WSA Małgorzata Roleder, Protokolant Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 19 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi T. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Skarga została wywiedziona na tle następujących okoliczności. Skarżąca T. Ś. złożyła w dniu 10.05.2011r. wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad wujem K. K., trwale niepełnosprawnym w stopniu znacznym. Działający z upoważnienia Wójta Gminy F., Kierownik GOPS w F., decyzją z dnia [...].06.2011r. orzekł o odmowie przyznania świadczenia stwierdzając, że wnioskodawczyni nie spełnia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, mianowicie jest osobą spokrewnioną z niepełnosprawnym w linii bocznej, na której nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem niego. Jednocześnie organ ustalił, ze wujek wnioskodawczyni ma czworo rodzeństwa, które jednak – wedle oświadczenia wnioskodawczyni – nie jest w stanie opiekować się chorym bratem, ponieważ zamieszkuje w znacznej odległości. Na skutek odwołania wnioskodawczyni Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...].07.2011r. orzekło o uchyleniu decyzji organu I instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia. Kolegium zaleciło organowi uzupełnienie materiału dowodowego w sposób pozwalający na niewątpliwe ustalenie faktycznej sytuacji rodzinnej skarżącej oraz przyczyn niemożności sprawowania opieki nad jej wujkiem przez rodzeństwo. Wyjaśnienia wymagała też - wedle SKO – kwestia związku przyczynowego między sprawowaniem opieki nad wujkiem przez skarżącą a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Organ I instancji po przeprowadzeniu postępowania dowodowego tj. przesłuchaniu skarżącej oraz dołączeniu dokumentów dotyczących zatrudnienia skarżącej i po ustaleniu adresów żyjącego rodzeństwa osoby wymagającej opieki, decyzją z dnia [...].08.2011r. po raz kolejny odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji powołał się na następujące ustalenia. Wnioskodawczyni po raz ostatni był zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy, do dnia 30.08.2009r.. Natomiast w okresie od 16.05.2011r. do 31.05.2011r. świadczyła pracę na podstawie umowy zlecenia. Z twierdzeń wnioskodawczyni wynikało, ze powodem rezygnacji z zatrudnienia była konieczność opieki nad wujkiem, u którego stwierdzono schizofrenię paranoidalną i zaistniała groźba targnięcia się wujka na własne życie. Zaprzeczyła, że rezygnacja z pracy miała związek z opieką nad dzieckiem, gdyż ma ono 10 lat i jest na tyle samodzielne, ze nie wymaga opieki ze strony rodziców. Rodzeństwo wujka zamieszkuje w znacznej odległości od miejsca zamieszkania wujka i przez to nie jest w stanie sprawować opieki nad bratem. Dom, w którym zamieszkuje skarżąca wraz ze swoją rodziną i wujkiem, został jej przyznany w drodze ugody sądowej w sprawie o dział spadku. Mocą ugody na rzecz wujka została ustanowiona nieodpłatnie dożywotnia służebność osobista polegająca na prawie zamieszkiwania. Następnie organ przytoczył treść przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych odnoszących się do przesłanek przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 i 1 "a") i w konkluzji stwierdził, że skarżąca jako spokrewniona z wymagającym opieki wujkiem w linii bocznej i w stopniu wyłączającym wzajemny obowiązek alimentacyjny, nie może otrzymać świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu od tej decyzji T. Ś. wskazała, że jej wujek wymaga stałej opieki, którą wyłącznie ona sprawuje a zatem odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest krzywdząca i niezasadna. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. po rozpatrzeniu powyższego odwołania, decyzją z dnia [...].10.2011r. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji pierwszoinstancyjnej. Kolegium podkreśliło, że w świetle art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje osobom obciążonym obowiązkiem alimentacyjnym, zdolnym do pracy, niezatrudnionym ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Krąg osób zobowiązanych do alimentacji ustalać należy w oparciu o przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Stosownie do treści art. 128 k.r.o, obowiązek dostarczania środkowo utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania, obciąża krewnych w linii prostej (zstępnych i wstępnych) oraz rodzeństwo. Wujek skarżącej posiada rodzeństwo, na którym ciąży obowiązek alimentacyjny względem brata. Taki obowiązek nie ciąży na skarżącej. W przekonaniu SKO, niemożność zadośćuczynienia obowiązkowi alimentacyjnemu przez osoby zobowiązane w pierwszej kolejności, nie może być rozumiana wyłącznie jako niemożliwość sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 "a" ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wykonywanie obowiązku alimentacyjnego może się przejawiać w dostarczaniu osobie uprawnionej środków pieniężnych, które umożliwiłyby opłacenie usług opiekuńczych. W analizowanej sprawie nie wykazano, że rodzeństwo wujka skarżącej, nie było w stanie alimentować brata w formie pieniężnej. Nadto, zdaniem kolegium, brak jest obiektywnych przeciwwskazań do przejęcia przez rodzeństwo niepełnosprawnego, faktycznej opieki nad nim. Takim przeciwwskazaniem nie jest fakt zamieszkiwania w innej miejscowości. Końcowo organ podkreślił, że po złożeniu wniosku skarżąca świadczyła przez pewien czas pracę, co wskazuje na niespełnienie przesłanki w postaci konieczności rezygnacji z zatrudnienia z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym. W skardze wywiedzionej do sądu administracyjnego T. Ś. zarzuciła decyzji SKO w S. naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 32 Konstytucji RP i podnosząc powyższe zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi T. Ś. stwierdziła, że organ oparł się jedynie na literalnym brzmieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie uwzględniając ich wykładni prokonstytucyjnej, celowościowej i systemowej. Stwierdzając powyższe wskazała na wyrok WSA w Białymstoku z dnia 20.01.2011r. sygn. IISA/Bk 176/10 oraz na orzeczenia innych sądów administracyjnych (sygn. IISA/Lu 593/10, IISA/Po 210/08, IISA/Łd 582/10), w których sądy interpretowały przepisy w/w ustawy wykraczając poza literalne brzmienie. Nawiązała także do dwukrotnego badania przez Trybunał Konstytucyjny konstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (w sprawach P 27/07 i P41/07) i stwierdziła, że z uzasadnień wyroków Trybunału Konstytucyjnego wydanych w w/w sprawach, nie wynika, by Trybunał uzależniał ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od tego, czy osoby ubiegające się o świadczenie były obciążone ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym. Niezgodne z konstytucyjną zasadą równości byłoby zawężanie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia rodzinnego do osób opiekujących się tylko swoimi dziećmi, albowiem pozbawiałoby gwarancji równego traktowania osoby poświęcające się piece nad krewnymi lub powinowatymi wobec których nie mają obowiązku alimentacyjnego, ale dla których są jedynymi członkami rodziny i dla których rezygnują ze swojej aktywności zawodowej i zarobkowej. Odnosząc uwagi natury ogólnej do stanu faktycznego sprawy, skarżąca wskazała, że wujek K. K. mimo licznego rodzeństwa, nie może liczyć na ich pomoc, gdyż nie interesują się jego losem i nie mają przy tym faktycznej możliwości sprawowania opieki z uwagi na odległe miejsce zamieszkania (w zachodniej części Polski). Wujek skarżącej cierpi na schizofrenię paranoidalną, ma omamy, urojenia i stany lękowe i nie jest w stanie samodzielnie, bez całodobowej opieki, funkcjonować. Opieka obejmuje obowiązki dalej idące niż tylko dostarczanie środków utrzymania i powinna być traktowana jako alimentacja. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Skarga jako bezzasadna podlegała oddaleniu. Materialnoprawną podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowią przepisy art. 17 ust. 1 i ust. 1 "a" ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z treści tej regulacji wprost wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje: 1. matce albo ojcu. 2. innym osobom (niż matka albo ojciec), na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25.02.1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, 3. 3. opiekunowi faktycznemu dziecka – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami; konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednocześnie z art. 17 ust. 1 "a" ustawy wynika, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo, gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Treść powyższych przepisów uprawnienie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiąże nierozerwalnie z obowiązkiem alimentacyjnym potencjalnego swiadczeniobiorcy wobec osoby wymagającej opieki. Obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadzony został do tego aktu mocą art. 1 ust. 8 "a" ustawy z dnia 17.10.2008r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 223, poz. 1456), a następnie mocą art. 13 ustawy z dnia 19.11.2009r. o zmianie niektórych ustaw związanych z realizacją wydatków budżetowych (Dz. U. Nr 219,poz. 1706) doprecyzowany poprzez dodanie do art. 17 ust. 1 "a". Nowelizacje przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych utrzymały zasadę, że do świadczenia pielęgnacyjnego uprawnieni są krewni z najbliższego kręgu osoby wymagającej opieki, natomiast dalsi krewni tylko w warunkach precyzyjnie określonych w ustawie. Nowelizacje ustawy o świadczeniach rodzinnych zostały, przy tym, dokonane po dwóch wyrokach Trybunału Konstytucyjnego, w których Trybunał wypowiadał się co do konstytucyjności art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z treści żadnego z tych wyroków nie można jednak - jak to nietrafnie przedstawia skarżąca - wyprowadzić zniesienia jako przesłanki ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, obowiązku alimentacyjnego potencjalnego świadczeniodawcy względem osoby wymagającej opieki. I tak: - wyrokiem z dnia 18.07.2008r. w sprawie o sygn. P 27/07, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie zdolnej do pracy, obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny. - wyrokiem z dnia 22.07.2008r. w sprawie P 41/07, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 20 i art. 23 Konwencji o prawach dziecka, przepis art. 17 ust. 1 u ust. 5 pkt 2 lit. "b" ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie, w jakim uniemożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 tej ustawy, nad innym niż jej dziecko, niepełnosprawnym, niepełnoletnim członkiem rodziny, dla którego stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny. Wnioski, do jakich doszła skarżąca po analizie wyroków Trybunału Konstytucyjnego, nie odpowiadają rzeczywistej argumentacji Trybunału albowiem treść przytoczonych sentencji tychże wyroków, wyraźnie stanowi o uprawnieniu do świadczenia pielęgnacyjnego osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym wobec osoby wymagającej opieki. Prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, uregulowanego w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Stosownie do art. 128 tego kodeksu, obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także wychowania i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Swoisty obowiązek alimentacyjny obciąża również wzajemnie małżonków. Jeśli chodzi o krewnych w linii prostej, nie ma znaczenia stopień pokrewieństwa, obciążone obowiązkiem alimentacyjnym są zarówno dzieci, jak i wnuki, prawnuki, a także rodzice, dziadkowie i pradziadkowie. W przypadku pokrewieństwa bocznego, obowiązek alimentacyjny obciąża jedynie rodzeństwo. Skarżąca T. Ś. jest spokrewniona z wymagającym opieki K. K. w linii bocznej, w stopniu dalszym niż rodzeństwo. Niepełnosprawny jest bowiem wujem skarżącej – rodzonym bratem ojca skarżącej. Nie ulega zatem wątpliwości, że skarżąca nie mieści się w kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad K. K. Fakt sprawowania przez nią na opieki nad krewnym, mimo iż oczywisty, nie może sam w sobie stanowić przesłanki dla uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nieistniejący obowiązek alimentacyjny skarżącej względem K. K., nie pozwalał na ustalanie, czy zobowiązane do alimentacji niepełnosprawnego, jego rodzeństwo jest w stanie sprawować opiekę. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego i tak nie mogłoby "przejść" na skarżącą, albowiem nie jest względem niepełnosprawnego "osobą inną niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny". Zbyteczne były zatem czynione przez organ ustalenia co do rzeczywistych możliwości świadczenia bezpośredniej opieki nad K. K. przez jego rodzeństwo, mieszkające daleko od miejsca zamieszkania chorego brata. Równie zbyteczne, bo na wyrost, były ustalenia dotyczące okoliczności świadczenia pracy przez skarżącą, mogące wskazywać na brak rezygnacji z zatrudnienia tj. niezaistnienie innej koniecznej przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca w sposób oczywisty, z racji nieistnienia ustawowego obowiązku alimentowania wymagającego opieki wuja, nie jest bowiem osobą legitymowaną do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad K. K. Oceny sprawy nie zmieniają, zdaniem obecnego składu orzekającego, nieliczne wyroki innych składów orzekających sądów administracyjnych, w których, stosując wykładnię celowościową, sądy uchylały odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla dalszych krewnych osób wymagających opieki. Poszczególne wyroki zapadały bowiem na tle różnych stanów faktycznych. Jako rozstrzygnięcia jednostkowe prezentowały wiążące stanowiska wyłącznie w sprawach, na tle których zapadały. Nie można na podstawie sporadycznie zapadających kilku odmiennych orzeczeń, wyprowadzić poglądu o ukształtowaniu innej niż zaprezentowana w sprawie niniejszej, linii orzecznictwa sądowoadministracyjnego, tym bardziej, gdy Trybunał Konstytucyjny kilkakrotnie badając konstytucyjność art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie zanegował jako przesłanki nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, istnienia obowiązku alimentacyjnego potencjalnego świadczeniobiorcy względem osoby wymagającej opieki. Literalną wykładnię przepisu art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uzupełnia spojrzenie na funkcję świadczenia pielęgnacyjnego Świadczenie to ma "rekompensować" utratę dochodu z tytułu pracy osoby, która nie może zdobywać środków na wywiązanie się z obowiązku dostarczania środków na utrzymanie osoby bliskiej chorej i wymagającej opieki, bo zmuszona jest tę osobę pielęgnować na co dzień. Z tych przyczyn orzeczono jak w sentencji (art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).-