II GZ 127/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Hanna Kamińska po rozpoznaniu w dniu 18 kwietnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia G. T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 10 lutego 2012 r., sygn. akt VI SA/Wa 1587/11 w zakresie oddalenia wniosku w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi G. T. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] maja 2011 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 10 lutego 2012 r., sygn. akt VI SA/Wa 1587/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił G. T. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi G. T. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] maja 2011 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry. W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że skarżący, w odpowiedzi na zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 1080 zł, złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na urzędowym formularzu (PPF) wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. Z informacji podanych we wniosku wynika, że skarżący przebywa w gospodarstwie domowym z żoną i córką, posiada budynek gospodarczy wraz z działką, na który zaciągnął kredyt w wysokości 170.000 tys. zł (rata miesięczna 2500 zł), posiada samochód osobowy i trzy auta ciężarowe, na zakup których również zaciągnął kredyt. Z tytułu świadczonych usług uzyskuje dochód miesięczny brutto w wysokości ok. 20.000-25.000 zł. Żona skarżącego, z którą zawarł w dniu 25 marca 2010 r., umowę małżeńską majątkową, ustanawiającą rozdzielność majątkową, posiada dom jednorodzinny i samochód osobowy. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego skarżący nadesłał dodatkowe dokumenty. Kolejnym zarządzeniem referendarza sądowego skarżący został wezwany do wyjaśnienia rozbieżności pomiędzy wykazanymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy dochodami, a przesłanymi przez skarżącego dokumentami wskazującymi na ponoszenie przez niego straty z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Skarżący nie udzielił odpowiedzi na wezwanie, a postanowieniem z dnia 24 stycznia 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. odmówił mu przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 lutego 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. również nie przychylił się do wniosku skarżącego uznając, że z przedstawionych przez niego okoliczności nie wynika, aby nie był w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. Wskazał, że przy planowaniu wydatków związanych z działalnością gospodarczą powinny być również uwzględnione koszty sądowe. Wykazana przez skarżącego strata powstaje wskutek uzyskania nadwyżki kosztów uzyskania przychodu nad samym przychodem, a to skutkuje brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych, a powstanie straty nie oznacza jeszcze utraty możliwości płatniczych. Skarżący nie neguje osiąganego przez siebie dochodu, a nacisk kładzie na ciężary związane z obsługą licznych zobowiązań. Również rozdzielność majątkowa małżonków nie zwalnia drugiego małżonka z obowiązku udzielenia pomocy (art. 23 k.r.o.), również przy uiszczeniu wpisu od skargi. Podkreślił też, że na tym etapie postępowania sądowoadministracyjnego skarżący nie będzie pozbawiony możliwości swoich praw pomimo działania bez profesjonalnego pomocnika, gdyż zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.), sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym bez profesjonalnego pomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest też do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa, a także wszelkich przepisów, które powinny znaleźć zastosowanie w danej sprawie. G. T. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego zmianę i przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym podkreślając, że w jego mniemaniu w rozpatrywanej sprawie zachodzą uzasadnione szczególnymi okolicznościami przesłanki przyznania prawa pomocy, a panujący w orzecznictwie pogląd, że samodzielna działalność gospodarcza prowadzona na własny rachunek ze swej istoty wiąże się z ponoszeniem wszystkich związanych z nią konsekwencji, w związku z tym również ponoszenie kosztów sądowych powinno być wzięte pod uwagę przy planowaniu wydatków związanych z prowadzeniem tej działalności, jest nie do pogodzenia z zasadą demokratycznego państwa prawnego i zasadą legalizmu wyrażoną w Konstytucji. W jego przypadku osiąganie strat z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej znacząco ograniczyło jego możliwości płatnicze przez co nie jest w stanie ponieść opłaty sądowej, a ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika jest konieczne ze względu na skomplikowany charakter sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek. Wniosek ten znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy podkreślić, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl) o przyznanie tego prawa. Jednakże uznaniowość w zakresie przyznania czy też odmowy przyznania takiego prawa wymaga od sądu dokładnego przeanalizowania i wnikliwej oceny sytuacji wnioskodawcy. W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, który stwierdził, że ze wskazanych przez skarżącego okoliczności nie wynika, aby nie był on w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd I instancji szczegółowo zbadał sytuację materialną strony i przeanalizował bilans zysków i strat. Należy podkreślić, że skarżący wzywany był do wyjaśnienia rozbieżności w zakresie wysokości zadeklarowanych we wniosku dochodów w stosunku do ponoszonych strat. Rozbieżności te nie zostały przez niego wyjaśnione, a skarżący ograniczył się jedynie do poinformowania, że jego sytuacja materialna jest bardzo zła, bez wskazania jakichkolwiek dowodów na poparcie tego stanowiska. W oparciu o powyższe Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że sytuacja finansowa skarżącego nie wskazuje na utratę przez niego płynności. Z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz z nadesłanych dokumentów wynika bowiem, że skarżący wciąż prowadzi działalność gospodarczą i brak jest jakichkolwiek informacji, aby utracił płynność finansową. W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania skarżącego w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów funkcjonujących w obrocie gospodarczym. Tak, jak to zauważył Sąd I instancji, dokonanej oceny nie zmienia również wykazana przez skarżącego strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, gdyż strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Zatem powstanie straty nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej. Trafny, aczkolwiek niemający wpływu na zmianę powyższej oceny, jest natomiast zarzut kwestionujący stanowisko Sądu I instancji co do konieczności gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych. Ocena sytuacji majątkowej strony w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy powinna opierać się wyłącznie na analizie kosztów postępowania sądowego i aktualnej kondycji finansowej strony. Nie można wymagać, aby w normalnych warunkach obrotu gospodarczego przedsiębiorca a priori zakładał, że jednym ze skutków prowadzenia przez niego działalności gospodarczej będzie konieczność prowadzenia spraw przed sądem administracyjnym lub powszechnym celem dochodzenia jego praw naruszonych przez inne podmioty. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpoznawanej sprawie zasadne było również oddalenie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, z uwagi na fakt, że na tym etapie postępowania sądowoadministracyjnego (przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w W.) brak przymusu adwokacko-radcowskiego, a skarżący jest w stanie samodzielnie dochodzić swoich praw, o czym świadczy prawidłowe złożenie skargi do Sądu I instancji, jak również składanie odpowiednich pism w postępowaniu zażaleniowym dotyczącym przyznania prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny uznał więc, że Sąd I instancji prawidłowo dokonał kompleksowej oceny sytuacji majątkowej skarżącego w oparciu o zgromadzone w sprawie dokumenty. Na marginesie dodać należy, że istnieje możliwość ponownego wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w tej samej sprawie. Ponowne złożenie wniosku w tej samej sprawie może być spowodowane w szczególności zmianą sytuacji majątkowej strony w odniesieniu do sytuacji, na podstawie której został rozpoznany poprzedni wniosek. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.