I OSK 2078/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Mazur sędzia NSA Barbara Adamiak (spr.) sędzia del. WSA Maria Werpachowska Protokolant sekretarz sądowy Małgorzata Kamińska po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2012 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej E. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 kwietnia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 2649/11 w sprawie ze skargi E. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] sierpnia 2011 r., nr [...] odmówił E. N. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ podniósł, że na przestrzeni 52 lat życia, tj. na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy, wnioskodawczyni udowodniła okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 7 lat i 9 dni. W 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – zainteresowana nie udowodniła żadnych okresów. Ponadto od dnia 17 stycznia 1998 r. do 1 lutego 2011 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy nie wykonywała zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Jednocześnie zainteresowana nie wykazała szczególnych okoliczności uniemożliwiających wykonywanie zatrudnienia oraz objęciem ubezpieczeniem w celu zapewniania w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. We wniosku z 5 września 2011 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją E. N. podniosła, że przerwy w pracy zawodowej były spowodowane tym, że jej jedyne dziecko w wieku 3 lat zachorowało na cukrzycę insulinozależną typu I i zostało zaliczone jako dziecko specjalnej troski, przez co wymagało stałej opieki. Podkreśliła, że w latach 80-tych leczenie cukrzycy było bardzo trudne i dlatego musiała sprawować bezpośrednią opiekę medyczną jako wyuczona pielęgniarka. Dopiero gdy córka stała się bardziej samodzielna i dorosła, założyła własną firmę, ale problemy zdrowotne i finansowe spowodowały, że musiała zakończyć działalność gospodarczą na rzecz pracy dorywczej (opieka nad dziećmi, sprzątanie, gotowanie). Nie podjęła "pracy etatowej" ponieważ z jej stanem zdrowia oraz z powodu wieku żaden pracodawca nie chciał jej zatrudnić. Podkreśliła też bardzo ciężką sytuację materialną rodziny. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] października 2011 r., nr [...] utrzymał w mocy swoją własną decyzję z [...] sierpnia 2011 r., nr [...], odmawiającą E. N. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwości przyznania świadczenia. Z akt sprawy nie wynikały zaś szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Prezes ZUS podkreślił, iż za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83, uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby, z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie bądź trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że orzeczeniem z [...] czerwca 2011 r. lekarz orzecznik ZUS ustaliła częściową niezdolność do pracy od [...] października 2010 r. do 31 stycznia 2011 r. oraz całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji od 1 lutego 2011 r. do 30 listopada 2012 r. Organ podkreślił, że dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku wnioskodawczyni. A tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do ubezpieczenia spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Tymczasem w przypadku odwołującej występuje przerwa prawie 13 lat w ubezpieczeniu, która nie ma uzasadnienia w szczególnych okolicznościach spowodowanych stanem zdrowia, gdyż w okresie od 1998 r. do 2011 r. nie była w stosunku do niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Odnosząc się do zgłaszanych problemów zdrowotnych organ wyjaśnił, że lekarz orzecznika całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji ustalił dopiero od 1 lutego 2011 r., natomiast orzeczona częściowa niezdolność do pracy w okresie od 17 października do 31 stycznia 2011 r. nie wykluczała możliwości podjęcia przez nią pracy, ale jedynie ją ograniczała. Ponadto we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni wskazała, że w wykazanym okresie pracowała dorywczo bez ubezpieczenia. Zdaniem organu osoba decydująca się na taką formę pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczenia społecznego. Wziąwszy wszystkie powyższe okoliczności pod uwagę organ uznał, że brak jest podstaw do przyznania świadczenia w trybie art. 83 omawianej ustawy. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez E. N., w której podniosła, iż Prezes ZUS naruszył przepisy prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i dlatego wniosła o jej uchylenie w całości. W uzasadnieniu skargi podniosła, że organ winien stwierdzić bądź wykluczyć wystąpienie "szczególnych okoliczności", o których mowa w przywołanym wyżej przepisie, w sposób indywidualny, co winno doprowadzić go do wniosku, że w jej sytuacji wypełnia wszystkie warunki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przyczyny z powodów których nie nabyła prawa do uzyskania renty w tym trybie są bowiem "niezawinione przez nią i wynikły ze splotu obiektywnych okoliczności". Tymczasem Prezes ZUS skupił się na jednym z warunków do przyznania świadczenia, a mianowicie posiadany przez nią staż pracy, pomijając jej sytuację rodzinną i przyczyny, dla których staż ten w jego ocenie "nie jest zbyt duży". Przypomniała, że to choroba córki a następnie jej choroba własna uniemożliwiły jej podjęcie zatrudnienia we wskazanym przez organ okresie oraz że od lutego 2011 r. jako niewidoma jest całkowicie niezdolna do pracy, zaś codzienne czynności i potrzeby życiowe wymagają stałej pomocy i opieki drugiej osoby. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał dotychczas zajmowane stanowisko w sprawie. Odnosząc się do argumentów skargi wskazał w szczególności, że sprawowanie opieki nad chorym dzieckiem było konieczne do 1995 r. Jednakże w okresie od 1998 do 2010 r., kiedy skarżąca nie sprawowała już opieki i nie była niezdolna do pracy z powodu choroby, przez ponad 13 lat pozostawała poza wszelkim ubezpieczeniem. Zatem stan jej zdrowia nie stanowił przeszkody w podejmowaniu zatrudnienia i nie ma charakteru okoliczności szczególnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 18 kwietnia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 2649/11, po rozpoznaniu sprawy ze skargi E. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, oddalił skargę. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Analiza powyższego przepisu nie budzi wątpliwości, że przyznanie świadczeń w nim wymienionych uzależnione jest od łącznego spełnienia wszystkich wskazanych przesłanek, zaś brak choćby jednej z nich wyklucza taką możliwość. Ponadto rozstrzygnięcie w tym przedmiocie ustawodawca zastrzegł dla uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu. Uznaniowość nie oznacza jednak całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie albowiem jej granice wyznacza przepis art. 83 ust. 1 omawianej ustawy oraz reguły postępowania administracyjnego zawarte w kodeksie postępowania administracyjnego. W rozpoznawanej sprawie, w ocenie Sądu, zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności i jest zgodna z prawem, ponieważ odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku była uzasadniona. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyjmuje się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan, niezależny od woli danej osoby, wykluczającej jej aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Przesłanek takich nie spełnia ani brak środków do utrzymania, ani trudna sytuacja materialna czy też trudności w znalezieniu pracy w związku z bezrobociem. Jak słusznie zauważa skarżąca, dokonując wykładni pojęcia "szczególnych okoliczności", występującego w powyższym przepisie (art. 83 ustawy), należy mieć na względzie cel, jakiemu służyć ma tryb świadczeń w drodze wyjątku. Jeśli ustawodawca wprowadza tego rodzaju regulację, to czyni to dlatego, by w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych z uwagi na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się tym zwrotem prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Wbrew jednak twierdzeniom skarżącej – w ocenie Sądu – organ dopełnił tych obowiązków, prawidłowo ustalając stan faktyczny sprawy, wziął pod uwagę wszystkie istotne okoliczności w sprawie oraz, w szczególności, właściwie rozważył występowanie "szczególnych okoliczności" pod kątem wskazanych wyżej standardów, czemu dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Skarżąca dowodzi, że choć w przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że w okresie od 17 stycznia 1998 r. do dnia 1 lutego 2011 r. nie wykonywała zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia społeczne i rentowe, to jednak w sprawie istotne jest to, co było powodem, iż nie była zdolna do podjęcia zatrudnienia, wskazując, że były to ciężka sytuacja rodzinna związana z chorującą córką oraz pogarszający się stan zdrowia skarżącej, niepozwalający na jej zatrudnienie. Zauważyć jednak należy, że wskazane okoliczności były brane pod uwagę przez organ przy wydawaniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do tych kwestii Prezes ZUS wskazał mianowicie, że rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad dzieckiem nie ma charakteru okoliczności szczególnej, gdyż jest to każdorazowo wybór osoby zainteresowanej. Co jednak jest szczególnie istotne w tym aspekcie, a na co również zwrócił organ w swoim uzasadnieniu, w okresie od 1998 r. do 2010 r., kiedy skarżąca nie sprawowała już stałej opieki nad córką i nie była w tym okresie niezdolna do pracy z powodu choroby, to jednak mimo tego pozostawała poza ubezpieczeniem. W świetle powyższych ustaleń jako chybiony uznać należy więc zarzut skarżącej, że "w swoich decyzjach odmownych organ nie odniósł się do kwestii pozostawania przez skarżącą poza rynkiem pracy z uwagi na opiekę nad ciężko chorym dzieckiem". Ponadto ze zgromadzonej w sprawie dokumentacji medycznej wynika, że do końca 2010 r. skarżąca nie była nawet częściowo niezdolna do pracy, a zatem jej stan zdrowia nie stanowił przeszkody w podejmowaniu zatrudnienia. Potwierdzeniem tego jest zresztą oświadczenie skarżącej zawarte zarówno w odwołaniu, jak i w skardze na decyzję organu, że w tym okresie pracowała dorywczo, a nawet czasowo prowadziła działalność gospodarczą, którą jednak – jak wyjaśnił pełnomocnik skarżącej w piśmie procesowym z 5 marca 2012 r. – "zmuszona była zawiesić", z powodu między innymi, "spadku sprzedaży produkowanych pantofli" oraz dużej konkurencji z tzw. "szarej strefy", aby następnie działalność tę zlikwidować. W kontekście powyższych ustaleń, zarzut skargi sprowadzający się do twierdzenia, że "organ całkowicie pominął fakt chorób na jakie skarżąca zaczęła zapadać od 1990 r. (...)" jest także chybiony, gdyż organ jednoznacznie wykazał, że w jego ocenie choroby te nie powodowały całkowitej niezdolności do pracy. Zdaniem Sądu, ocenę organu należy podzielić, gdyż miarodajne są w tym zakresie orzeczenia lekarskie za omawiany okres od 1998 r. do 2011 r., a nie jedynie subiektywne odczucie zainteresowanej/zainteresowanego danym świadczeniem. Sąd podzielił także stanowisko organu, że wskazane okoliczności, podobnie jak "pogarszający się w tym czasie (tj. od 1998 r. do 2010 r.) stan zdrowia" oraz trudne warunki ekonomiczne w realiach gospodarki wolnorynkowej w profilu prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej nie wyczerpują przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu komentowanego przepisu art. 83 ustawy. Sad podkreślił, że świadczenie z art. 83 powołanej ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wówczas, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Wprawdzie przepis art. 83 § 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, to jednak przyczyny, dla których osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych (wyjątkowych). Osoba decydująca się na wykonywanie pracy w formie prac dorywczych winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Zauważyć też trzeba, że praca ta, tj. o charakterze dorywczym stoi w opozycji do twierdzenia skarżącej o niemożności pracy z powodu "pogarszającego się stanu zdrowia". Reasumując, analizując przedstawione aspekty oraz konfrontując je z realiami sprawy, Sąd doszedł do przekonania, że w rozstrzyganej sprawie wskazane w skardze "szczególne okoliczności" nie zasługują na uwzględnienie. W ocenie Sądu, wbrew twierdzeniom skargi, organ prowadząc postępowanie nie uchybił także przepisom postępowania, w tym w szczególności zasadzie dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.) i podjął wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Również należycie wywiązał się z obowiązku wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.) oraz w sposób wyczerpujący zebrał, rozpatrzył i ocenił cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) a także uzasadnił swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Sąd stwierdził, że bezpodstawny jest zarzut naruszenia art. 15 k.p.a. Zarówno bowiem pierwsza decyzja odmowna, jak i utrzymująca ją w mocy decyzja podjęta po ponownym rozpoznaniu sprawy, odniosły się merytorycznie w swoich uzasadnieniach tak do kwestii chorób, na które cierpiała skarżąca i które uniemożliwiły jej podjęcie pracy zawodowej od 1998 r., jak i do kwestii pozostawania poza rynkiem pracy z uwagi na opiekę nad ciężko chorym dzieckiem. Sąd nie dopatrzył się również innych uchybień, które bierze pod uwagę z urzędu. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł o oddaleniu skargi. E. N. wniosła od wyroku skargę kasacyjną, zaskarżając wyrok w całości. Skargę kasacyjną oparła na zarzutach: 1) naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) poprzez jego błędną wykładnię polegającym na mylnym przyjęciu, iż w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła jedna z obligatoryjnych przesłanek, tj. przesłanka szczególnych okoliczności, przemawiająca za przyznaniem świadczenia określonego w przepisie art. 83 ust. 1 ww. ustawy, skoro Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać uznaniowo, w drodze wyjątku świadczenie przewidziane w ustawie, w sytuacji kiedy ubiegający się o nie należycie wykaże i udowodni zaistnienie owych szczególnych okoliczności, z powodu których nie był w stanie podjąć pracy, a mianowicie w niniejszym przypadku: ciężki stan zdrowia – przewlekła cukrzyca insulinowa oraz towarzyszące jej schorzenia poboczne, w szczególności postępująca ślepota i wiążąca się z tym nieatrakcyjność zawodowa skarżącej dla pracodawców ze względu na wiek, stan zdrowia skarżącej, dużą skalę bezrobocia w miejscu zamieszkania, które to przyczyny stanowiły szczególne okoliczności uzasadniają brak podjęcia zatrudnienia przez skarżącą; 2) naruszenie przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., polegające na oddaleniu skargi, pomimo iż w postępowaniu administracyjnym stwierdzić można uchybienia proceduralne, które nakazywałyby uchylić zaskarżoną decyzję i poprzedzające ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z uwagi na brak poczynienia przez organ administracji wszechstronnych ustaleń faktycznych wyjaśniających, czy i w jakim stopniu pogorszenie stanu zdrowia skarżącej w okresie od 1998 do 2011 wpłynęło na możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia, a co za tym idzie możliwości kontynuowania ubezpieczenia. Na tych podstawach wnosiła o: – uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, – przyznanie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu, powiększonych o należną stawkę podatku VAT, gdyż nie zostały pokryte w całości ani w części. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach. Zarówno zarzut naruszenia prawa materialnego, jak i prawa procesowego nie jest zasadny. Według art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Art. 83 ust. 1 wprowadza do systemu powszechnego świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od reguły obowiązującej – reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Jako wyjątek od reguły wymaga nadania tej regulacji charakteru regulacji szczególnej. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że ubiegający się o świadczenie w drodze wyjątku nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Szczególne okoliczności, to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. W sprawie nie można zarzucić wadliwości oceny stanu faktycznego przeprowadzonej przez Sąd w zaskarżonym wyroku. Nie jest kwestionowane prowadzenie pracy dorywczej przez skarżącą, jak i działalności gospodarczej. W okresie od 1998 r. do 2010 r. skarżąca nie sprawowała opieki nad małoletnim dzieckiem, nie była też niezdolna do pracy. Okresy choroby nie dają podstaw do podważenia, że skarżąca była zdolna do pracy, prowadząc działalność gospodarczą i wykonując prace dorywcze. Brak działania skarżącej do wypracowania warunków do przyznania świadczeń na zasadach ogólnych, przez nieopłacanie składek ubezpieczenia społecznego pomimo prowadzenia działalności gospodarczej wyklucza wyprowadzenie szczególnych okoliczności, która uzasadniały przyznanie świadczeń w drodze wyjątku. W tym stanie rzeczy, skoro skarga kasacyjna nie zostało oparta na usprawiedliwionych podstawach, na mocy art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. Do rozpoznania wniosku o przyznanie wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu właściwy jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.