I OSK 1428/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Ewa Dzbeńska (spr.), Sędzia NSA Janina Antosiewicz, Sędzia del. NSA Jerzy Krupiński, Protokolant starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski, po rozpoznaniu w dniu 26 września 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej V. G. – przedstawicielki ustawowej małoletniego D. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 lutego 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 1827/11 w sprawie ze skargi V. G. - przedstawicielki ustawowej małoletniego D. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 8 lutego 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 1827/11 oddalił skargę V. G. - przedstawicielki ustawowej małoletniego D. S. - na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Decyzją z dnia [...] maja 2010 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania małoletniemu D. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku wobec niespełnienia przez zmarłego ojca D. ustawowej przesłanki szczególnych okoliczności uzasadniających brak uprawnień do uzyskania świadczenia oraz niespełnienie przez wnioskodawcę przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Decyzją z [...] września 2010 r. Prezes ZUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy i podał, że nie znalazł uzasadnienia dla przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z 26 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 1846/10 uchylił zaskarżoną decyzję. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] czerwca 2011 r., Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ podniósł, iż renta rodzinna w drodze wyjątku nie mogła być wnioskodawcy przyznana, ponieważ w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności odnoszona do osoby zmarłego ubezpieczonego. Organ wskazał, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec dziecka w okresie od 1 maja 1994 r. do 17 września 1995 r. i od 30 kwietnia 1997 r. do 4 listopada 2007 r. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Prezes ZUS podkreślił, iż przyznanie świadczeń w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Łącznie udowodniony okres składkowy i nieskładkowy ojca dziecka na przestrzeni 49 lat życia wynosi 14 lat 3 miesiące i 29 dni, który jest nieadekwatny do jego wieku. Nadto organ podał, że sprawa została skierowana do lekarza orzecznika ZUS celem ustalenia, czy przed dniem śmierci ojca dziecka istniała niezdolność do pracy i od kiedy. Orzeczeniem z 16 sierpnia 2010 r. lekarz orzecznik ZUS uznał, że ojciec dziecka był trwale częściowo niezdolny do pracy od 14 maja 2002 r. oraz trwale całkowicie niezdolny do pracy od 14 czerwca 2009 r., tj. od dnia śmierci. Wobec powyższego organ podkreślił, że orzeczona częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie całkowicie uniemożliwiała podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W dalszej kolejności organ ustalił, że J. S. nie podejmował leczenia choroby alkoholowej. Zgłosił się wprawdzie na rozmowę indywidualną do Ośrodka Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, ale leczenia nie kontynuował. W ocenie organu nie została także spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Z dokumentacji zawartej w aktach sprawy wynika, iż wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem oraz osiąga z tytułu zatrudnienia średnie miesięczne wynagrodzenie w wysokości 1.750,51 zł brutto. Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi zatem 875,25 zł. Jakkolwiek wykazany miesięczny dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletniego, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Decyzja Prezesa ZUS z [...] czerwca 2011 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez V. G. – przedstawicielkę ustawową małoletniego D. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca zwróciła uwagę na swój zły stan zdrowia, który wyklucza dodatkową pracę, a także na okoliczność, iż za życia ojca dziecka Państwo regulowało za niego obowiązek alimentacyjny. Ponadto skarżąca podniosła, że analiza choroby alkoholowej jej byłego męża nie była dokładna. Zwróciła uwagę, że jej mąż jako alkoholik był zdyskwalifikowany na rynku pracy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę zwrócił uwagę, że organ – w związku z wytycznymi zawartymi w wyroku WSA z 26 listopada 2011 r. – obowiązany był do ponownego ustalenia okresu zatrudnienia J. S. i zbadania okoliczności istnienia szczególnych, usprawiedliwiających brak wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych oraz aktualnej sytuacji finansowej skarżącej. Prezes ZUS zawarte w wyroku wskazania co do dalszego postępowania zrealizował, podporządkowując się przy tym ocenie prawnej wyrażonej przez Sąd. Sąd I instancji zaaprobował stanowisko organu, iż badanie przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy odnieść do uzyskiwanego przez wnioskodawcę dochodu oraz najniższego świadczenia gwarantowanego przez ZUS. Oznacza to, że działanie organu sprowadzające się do zestawienia dochodów skarżącej i wysokości najniższej emerytury, zdaniem WSA, było prawidłowe. Za uzasadnione uznano stanowisko, że najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Chodzi przy tym jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Najniższa emerytura od 1 marca 2011 r. wynosi 728,18 zł brutto, natomiast najniższa renta socjalna 611,67 zł. Dochód przypadający w rodzinie skarżącej w dacie rozpoznawania sprawy przez organ wynosił 875,25 zł, a zatem przewyższał te kwoty. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jeżeli skarżąca uważa, że jej sytuacja materialna jest niewystarczająca do zaspokojenia potrzeb bytowych, może złożyć do właściwego miejscowo ośrodka pomocy społecznej wniosek o przyznanie takiej pomocy. Niespełnienie warunku braku niezbędnych środków utrzymania stanowiło, w ocenie WSA, wystarczającą przesłankę do odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, skoro jest to uzależnione do łącznego spełnienia przesłanek wskazanych w art. 83 ust. 1 ustawy. Kolejną przesłanką, która w ocenie organu w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała, był brak szczególnych okoliczności, których wystąpienie przyczyniło się do niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie ze wskazaniami Sądu, zawartymi w powołąnym wyroku, organ obowiązany był ustalić, czy ojciec dziecka podejmował leczenie choroby alkoholowej. Była to okoliczność istotna w związku z oceną wyrażoną przez Sąd, że sama choroba alkoholowa nie stanowi szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych, lecz w przypadku podjęcia leczenia, nawet nieskutecznego, w powiązaniu z niepełnosprawnością oraz odpowiednim wiekiem, a także bezrobociem strukturalnym w miejscu zamieszkania, można wskazane okoliczności rozpatrywać jako usprawiedliwiające brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Ponadto organ prawidłowo ustalił, że J. S. nie podejmował leczenia choroby alkoholowej, pomimo iż poddanie się takiemu leczeniu nakazał mu Sąd. Za podjęcie leczenia, nawet nieskutecznego, nie można bowiem uznać jednej wizyty w Ośrodku Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Skarżąca ustaleń tych skutecznie nie podważyła, a zastrzeżenia do instytucji, które nie zrealizowały nakazu leczenia nie mogą odnieść zamierzonego skutku. Jeżeli natomiast chodzi o stan zdrowia zmarłego, to Prezes ZUS związany jest ustaleniami poczynionymi w tym zakresie przez kompetentne organy (lekarzy orzeczników ZUS, komisji lekarskiej ZUS) i nie może ich w toku sprawy o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku podważyć. W aktach administracyjnych znajduje się orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 16 sierpnia 2010 r., z którego wynika, że J. S. był częściowo niezdolny do pracy od 14 maja 2002 r., zaś całkowita niezdolność do pracy datuje się na 14 czerwca 2009 r., czyli na dzień zgonu. Skoro zatem zmarły ojciec małoletniego dziecka nie podjął leczenia choroby alkoholowej, to organ zgodnie z oceną prawną wyrażoną przez Sąd, który wyraźnie zaznaczył, że niepełnosprawność, odpowiedni wiek, bezrobocie strukturalne mogą być uznane za okoliczności szczególnie usprawiedliwiające brak wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych tylko w powiązaniu z leczeniem choroby alkoholowej, prawidłowo uznał, że w sprawie brak wymaganych ustawą okoliczności szczególnych. Realizując wytyczne Sądu, organ ustalił ponownie także okres składkowy i nieskładkowy ojca dziecka, który po przeliczeniu nie pozwolił na uznanie, że okres ubezpieczenia był adekwatny do wieku ojca dziecka. Na przestrzeni 49 lat życia J. S. uzyskał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy w wysokości 14 lat 3 miesięcy i 29 dni. W dziesięcioleciu przed dniem powstania niezdolności do pracy, w którym powinien zostać wykazany co najmniej 5-letni okres ubezpieczenia, okres ten wynosił natomiast jedynie 3 lata 3 miesiące i 26 dni. Przy czym nie zostały – na co wskazano powyżej – szczególne okoliczności, które uniemożliwiałyby wypracowanie okresu określonego ustawą. Reasumując, wskazano, że organ ponownie rozpoznając sprawę w sposób prawidłowy i kompletny, zrealizował wskazania Sądu co do dalszego postępowania, jak również zastosował się do oceny prawnej wyrażonej w wyroku z 26 stycznia 2011 r. Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła przedstawicielka ustawowa małoletniego D. S., domagając się jego uchylenia, przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych oraz zasądzenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 3 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych poprzez wadliwe wykonanie swego ustrojowego obowiązku kontroli zaskarżonej decyzji pod względem zgodności z prawem oraz art. 145 § 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, 8, 77 § 1, 80 oraz 107 § 3 k.p.a. poprzez oddalenie skargi pomimo naruszenia przez organ wydający zaskarżoną decyzję ww. przepisów k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy; 2) art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez zaniechanie sądowej kontroli ustalenia przez organ stanu faktycznego sprawy I przedstawieniu stanu sprawy niezgodnie ze stanem rzeczywistym oraz nieprawidłowe uzasadnienie wyroku polegające na niewyjaśnieniu całokształtu materiału dowodowego oraz nieodniesienie się do materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie oraz do twierdzeń przedstawionych przez skarżącą w skardze; 3) art. 134 § 1 P.p.s.a. polegające na tym, że Sąd I instancji nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi nie wyszedł poza ich granicę mimo, że w przedmiotowej sprawie powinien w szczególności w odniesieniu do oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i jego wpływu na przebieg postępowania a w konsekwencji naruszenie art. 145 § 1 lit. c P.p.s.a. poprzez oddalenie skargi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, a zatem sprawa ta mogła być rozpatrywana tylko w granicach wyznaczonych podniesionymi w skardze zarzutami kasacyjnymi. Skarga kasacyjna analizowana pod tym kątem nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, co sprawia, że nie zasługuje na uwzględnienie. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) przewiduje możliwość przyznania przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych świadczenia w drodze wyjątku tym ubezpieczonym oraz pozostałych po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty lub emerytury, a nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. W powołanym przepisie wymienione są cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia: 1) podleganie ubezpieczeniu społecznemu, 2) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 4) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z brzmienia art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika, że ubiegający się o to świadczenie powinni wszystkie te warunki spełniać łącznie, a gdy chodzi o członków rodziny pozostałych po zmarłym, ich uprawnienia mają charakter pochodny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w zaskarżonym wyroku dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyjmując, że nie została wykazana przez stronę skarżącą przesłanka "szczególnych okoliczności" niezbędna do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Okres ubezpieczenia J. S. w dziesięcioleciu przed dniem powstania niezdolności do pracy (w którym powinien zostać wykazany co najmniej 5-letni okres ubezpieczenia) wynosił jedynie 3 lata 3 miesiące i 26 dni. Należy mieć na uwadze, iż długotrwały okres pozostawania ojca D. S. poza ubezpieczeniem bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie zastosowania przesłanki szczególnych okoliczności, od której zależało przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przyczyną braku uprawnień do przyznania świadczenia w trybie zwykłym nie był stan zdrowia J. S., ponieważ do dnia zgonu nie została wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, jak również nie zaistniały inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego. Powoływanie się na chorobę alkoholową, przy braku dowodów świadczących o podejmowaniu leczenia uzależnienia, nie może być uznane za szczególną okoliczność, uzasadniającą niewypracowanie przez niego wymaganego okresu ubezpieczenia. J. S. dokonał świadomego wyboru nie poddając się leczeniu i nie podejmując próby zerwania z nałogiem. W tej sytuacji zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 3 § 1 i 2 P.p.s.a., art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz art. 145 § 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, 8, 77 § 1, 80 oraz 107 § 3 k.p.a. jest całkowicie bezzasadny. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej w postępowaniu administracyjnym przeprowadzono niezbędne dowody, ustalając istotne dla sprawy okoliczności jak: staż pracy ubezpieczonego, jego sytuację osobistą i rodzinną, sytuację materialną małoletniego i jego przedstawicielki ustawowej. Bez wątpienia sytuacja materialna rodziny małoletniego D. S. nie jest łatwa, zwłaszcza z uwagi na utratę pracy przez jego matkę. Jednak podkreślenia wymaga, że Sąd I instancji mógł oceniać zaskarżoną decyzję jedynie według stanu faktycznego z dnia jej wydania, dlatego wszelkie zmiany tego stanu zaistniałe po wydaniu decyzji z dnia [...] czerwca 2011 r. wskazane w skardze kasacyjnej nie mogły być uwzględnione. Zaznaczyć także należy, że sama sytuacja materialna wnioskodawcy może jedynie decydować o przyznaniu odrębnych świadczeń socjalnych i innych świadczeń z pomocy społecznej, natomiast nie stanowi wystarczającej podstawy przyznania świadczeń typu ubezpieczeniowego, w tym omawianej renty rodzinnej w drodze wyjątku. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. stwierdzić należy, że zgodnie z tym przepisem uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a ponadto, jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji - wskazania co do dalszego postępowania. Czynność procesowa sporządzenia pisemnego uzasadnienia, dokonywana już po rozstrzygnięciu sprawy, ma sprawozdawczy charakter i prezentuje stanowisko Sądu, jakie ten zajął w sporze zaistniałym między stronami. Mając na uwadze charakter tej czynności procesowej, stwierdzić należy, iż zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. będzie skuteczny wtedy, gdy wadliwość uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia jest tego rodzaju, że nie pozwala na kontrolę kasacyjną tego orzeczenia. W niniejszej sprawie z taką sytuacją nie mamy do czynienia. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wymagania określone w powołanym przepisie, w szczególności zawiera podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Zarzut naruszenia wskazanego przepisu jest zatem nieuprawniony. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 – 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 P.p.s.a.