II GZ 289/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Gabriela Jyż po rozpoznaniu w dniu 4 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 29 czerwca 2012 r., sygn. akt I SA/Bd 804/11 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] października 2010 r., nr [...] w przedmiocie postępowania egzekucyjnego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w B. Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. postanowieniem z dnia 29 czerwca 2012 r. oddalił wniosek J. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] października 2010 r., w przedmiocie postępowania egzekucyjnego. W uzasadnieniu Sąd podał, że ze złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało, że jest on osobą bezrobotną, utrzymującą się ze stałego zasiłku w kwocie ok. 444 zł. Pomoc na egzystencję otrzymuje z Kościoła oraz od syna. Skarżący w 2011 i 2012 r. wniósł do WSA w B. 149 skarg. W 64 sprawach skarga została odrzucona. Nieuwzględniony wniosek o prawo pomocy na podstawie art. 247 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2012 r. poz. 270), dalej: p.p.s.a., przy odrzuceniu skargi, został w 48 sprawach skontrolowany przez Naczelny Sąd Administracyjny, który oddalił zażalenia w tym przedmiocie. W każdej sprawie J. S. w skardze zawarł wniosek o prawo pomocy w zakresie całkowitym. W 18 sprawach otrzymał on prawo pomocy w zakresie całkowitym i reprezentował skarżącego wyznaczony adwokat z urzędu - skargi zostały we wszystkich sprawach oddalone i złożona została opinia o niezasadności składania skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny podał, że konstrukcja prawa pomocy w zakresie całkowitym ogranicza rolę sądu jedynie do oceny materialnej sytuacji skarżącego tj. czy jest on w stanie ponieść ekonomiczny ciężar kosztów postępowania. Sąd nie ma podstaw do dokonywania jakiejkolwiek oceny zasadności udziału pełnomocnika z urzędu w sprawie, mimo że koszty takiego udziału ponosi zwykle Skarb Państwa. Niewątpliwie tak szeroki dostęp do prawa pomocy w procedurze sądowoadministracyjnej wymaga szczególnie wnikliwej oceny sposobu realizacji tego prawa przez skarżących. Sąd I instancji stwierdził, że prawo do sądu nie jest prawem absolutnym, które musi zostać w każdym jednostkowym przypadku zrealizowane za każdą cenę. Uwzględniając znaną mu z urzędu okoliczność zainicjowania przez skarżącego szeregu postępowań, w których złożył on wnioski o prawo pomocy, Sąd uznał za zasadne rozważenie, czy wnioskujący nie nadużył tego prawa. Sąd podał, że postępowania sądowe zainicjowane skargami J. S. "dotyczą rozstrzygnięć organów o charakterze procesowym, stanowiącym cel sam w sobie". W 24 sprawach J. S. złożył skargi do sądu, które zostały odrzucone a wnioski o prawo pomocy oddalone na podstawie art. 247 ustawy p.p.s.a. Zażalenia na postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy zostały przez Naczelny Sąd Administracyjny oddalone; na obecnym etapie skarżący ponowił wnioski o prawo pomocy wobec konieczności wniesienia skargi kasacyjnej. Skoro Sąd ocenił już zaistnienie przesłanek z art. 247 ustawy p.p.s.a. oddalając zażalenie, ponowne domaganie się prawa pomocy w zakresie pełnomocnika z urzędu, by oczywistą bezzasadność skontrolować w skardze kasacyjnej, stanowiło w ocenie Sądu I instancji nadużycie prawa do takiej pomocy. Zdaniem Sądu wątpliwy jest cel wnoszenia skarg i domagania się prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika, który i tak (jak dowodzi dotychczasowa praktyka) po oddalonej skardze składał tylko opinię o niezasadności składania skargi kasacyjnej. W zażaleniu J. S. domagał się zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 245 § 3 p.p.s.a. przez jego pominięcie i niezwolnienie go od ponoszenia kosztów sadowych. W uzasadnieniu skarżący podał, że Sąd nie zakwestionował jego oświadczenia majątkowego. W przypadku istnienia jego ubóstwa występuje podstawa do zwolnienia go od kosztów sądowych, a takiej możliwości Sąd pierwszej instancji nie rozważał. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Prawo pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym zostało kompleksowo uregulowane w art. 243 - 263 p.p.s.a. Ustawodawca uregulował w powołanych przepisach zarówno pozytywne jak i negatywne przesłanki przyznania prawa pomocy. Odmowa przyznania prawa pomocy może nastąpić w sytuacji, gdy nie są spełnione pozytywne przesłanki, bądź w sytuacji, w której co prawda pozytywne przesłanki są spełnione, ale jednocześnie stwierdza się zaistnienie przesłanki negatywnej. Pozytywne przesłanki względem osób fizycznych uregulowane zostały w art. 246 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W art. 246 § 1 p.p.s.a., w przeciwieństwie do art. 246 § 2, ustawodawca nie użył sformułowania "może być przyznane". Powyższe oznacza, że w przypadku zaistnienia przewidzianych w przepisie pozytywnych przesłanek Sąd jest zobligowany do przyznania prawa pomocy. Negatywne przesłanki, wyłączające dopuszczalność przyznania prawa pomocy, sformułowane zostały w art. 246 § 3 p.p.s.a. oraz w art. 247 p.p.s.a. Pierwszy z powołanych przepisów wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy strona zatrudnia lub pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym (nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy). Z kolei art. 247 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi. Mając na uwadze treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, należy stanowczo podkreślić, że ustawa procesowa nie przewiduje żadnych innych negatywnych przesłanek przyznania prawa pomocy, poza wymienionym w art. 246 § 3 i 247 p.p.s.a. W szczególności przesłanką taką nie jest wnoszenie dużej ilości skarg, nadużycie prawa do sądu, ani fakt, że "postępowania sądowe zainicjowane skargami skarżącego dotyczą rozstrzygnięć organów o charakterze procesowym, stanowiącym cel sam w sobie". Jakkolwiek wskazane przez Sąd I instancji zagadnienie "nadużycia prawa do sądu" jest problemem sądownictwa, to przepisy prawa nie przewidują odmowy przyznania prawa pomocy z powołaniem się na tę okoliczność. Poza tym wydaje się, że Sąd I instancji przedwcześnie formułuje tezę o nadużyciu prawa do sądu, o którym przecież nie może świadczyć jedynie to, że skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata, który "pomoże mu wykazać, że jego skarga nie powinna zostać odrzucona przez Sąd I instancji, gdyż nie zachodzą ku temu podstawy". Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia podał, że "w 24 sprawach skarżący złożył skargi do sądu, które zostały odrzucone a wnioski o prawo pomocy oddalone (...) z powodu oczywistej bezzasadności skargi. Zażalenia na postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy zostały przez Naczelny Sąd Administracyjny oddalone; na obecnym etapie Skarżący ponowił wnioski o prawo pomocy wobec konieczności wniesienia skargi kasacyjnej. Skoro Sąd ocenił już zaistnienie przesłanek z art. 247 ustawy p.p.s.a. oddalając zażalenie, ponowne domaganie się prawa pomocy w zakresie pełnomocnika z urzędu, by oczywistą bezzasadność skontrolować w skardze kasacyjnej stanowi nadużycie prawa do takiej pomocy." Z poglądem tym nie sposób się zgodzić. Oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy z powołaniem się na oczywistą bezzasadność skargi może nastąpić najpóźniej wraz z odrzuceniem skargi. W sytuacji, kiedy sąd wyda postanowienie o odrzuceniu skargi i następnie strona chce zakwestionować prawidłowość tego postanowienia skargą kasacyjną, do której wniesienia uprawnieni są jedynie profesjonalni pełnomocnicy i w tym celu wnosi o ustanowienie adwokata – niedopuszczalna jest odmowa wnioskowanego prawa pomocy z powołaniem się na tę samą okoliczność, która była powodem odrzucenia skargi. Doprowadziłoby to bowiem do niedopuszczenia skontrolowania tej okoliczności przez Sąd II instancji. Należy zwrócić uwagę, że Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 27 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GZ 142/12, oddalając zażalenie na postanowienie Sądu I instancji odmawiające przyznania pomocy z powodu oczywistej bezzasadności skargi w niniejszej sprawie, wskazał jednocześnie, że w zażaleniu strona wniosła o ustanowienie adwokata. NSA zwrócił uwagę, że przy rozpoznaniu tego wniosku art. 247 p.p.s.a. nie będzie miał zastosowania. Z przedstawionych powodów Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 185 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.