II GSK 2029/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Zofia Borowicz Sędzia NSA Cezary Pryca (spr.) Sędzia del. WSA Zbigniew Czarnik Protokolant Patrycja Czubała po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 8 sierpnia 2012 r. sygn. akt I SA/Gl 90/12 w sprawie ze skargi R. K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia spod egzekucji 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach; 2. odstępuje od zasądzenia od R. K. na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej w K. kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. wyrokiem z 8 sierpnia 2012 r., sygn. akt I SA/Gl 90/12, po rozpoznaniu sprawy ze skargi R. K. (dalej: skarżący) na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z [...] czerwca 2011 r., nr [...], w przedmiocie egzekucji należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej, uchylił zaskarżone postanowienie. Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2011 r., (oraz pismem z [...] kwietnia 2011 r.) skarżący zwrócił się do Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Z. prowadzącego postępowanie egzekucyjne w oparciu o tytuły wykonawcze ZUS Oddział w Z. Inspektorat w T. G. (nr [...]) z dnia [...] marca 2011 r. wystawione na zaległości składkowe skarżącego za lata 2002-2004, o zwolnienie z egzekucji zajętego wynagrodzenia za pracę w P.K.M. Sp. z o.o. w Ś. ze względu na trudną sytuację materialną i życiową. Skarżący podał, że kwota wynagrodzenia wolna od zajęcia nie pozwala na zaspokojenie jego podstawowych potrzeb i wydatków. Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Z. postanowieniem z dnia [...] maja 2011 r. odmówił skarżącemu zwolnienia z egzekucji z wynagrodzenia za pracę. W uzasadnieniu organ egzekucyjny podał, że kwota wolna od zajęcia przekazywana na konto zobowiązanego po potrąceniu zajęcia w wysokości 1037,34 zł przekracza minimum socjalne wynoszące 938,30 zł. R. K., zażaleniem na postanowienie wskazał, iż zajęte wynagrodzenie jest potrzebne nie tylko do zaspokojenia podstawowych potrzeb, ale także na opłacenie składek ZUS oraz zakup samochodu osobowego niezbędnego do prowadzenia usług transportowych - taxi. Dyrektor Izby Skarbowej w K. postanowieniem z dnia [...] czerwca 2011 r. (Nr [...]) utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył treść art. 13 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz wskazał, że wierzycielem należności od skarżącego jest ZUS Oddział w Z. Inspektorat w T. G., a organem egzekucyjnym dochodzącym przymusowo tych należności jest Dyrektor tego Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Z., stanowisko wierzyciela w tym przypadku jest bezprzedmiotowe. Ocenie organu podlegać będzie realizowanie przesłanki ważnego interesu zobowiązanego w zwolnieniu zajętego prawa majątkowego w postaci wynagrodzenia z pracę. Wszczęcie i prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest wdrażane tylko w sytuacji uchylania się zobowiązanego od dobrowolnego uregulowania wymagalnego zadłużenia, a skarżący posiada nieuregulowane dotąd zaległości składkowe za lata 2002 – 2004, tym samym koniecznym było podjęcie przez Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Z. działań rokujących odzyskania zaległości w sposób przymusowy. Tytuły wykonawcze zostały wystawione na należności wymagalne wraz z prawidłowym zastosowaniem środka egzekucyjnego art. 1a pkt 12 lit. a ustawy egzekucyjnej – zajęcia wynagrodzenia za pracę. Zastosowany środek egzekucyjny z pewnością wpływa na pogorszenie sytuacji finansowej zobowiązanego, ale dzieje się tak z ewidentnej jego winy, bowiem nie opłacił on składek we właściwych terminach, a poza tym pozostała po potrąceniu kwota nie zagraża jego egzystencji. Organ II instancji odnosząc się do opłacenia z zajętego wynagrodzenia składki zdrowotnej za okres od [...] kwietnia 2011 r. do [...] kwietnia 2011 r. wyjaśniał, iż odmowa zwolnienia z egzekucji zajętych środków uniemożliwia jakiekolwiek rozporządzenie środkami przeznaczonymi na zupełnie inne zaległości składkowe. R. K. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. przedstawiając swoją sytuację życiowa i materialną. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) uchylił zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu Sąd podał, że zaskarżone postanowienie narusza przepisy postępowania, a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na przebieg postępowania, gdyż organ naruszył treść art. 7, art. 8 k.p.a. oraz art. 13 § 1 u.p.e.a. Zgodnie z art. 13 § 1 u.p.e.a., organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na ważny jego interes, może zwolnić z egzekucji określone składniki majątkowe zobowiązanego, jeżeli zobowiązany uzyskał na to zgodę wierzyciela. Oznacza to, że zwolnienie spod egzekucji składników majątkowych może nastąpić w przypadku łącznego zaistnienia trzech przesłanek: zobowiązany musi złożyć wniosek, uzyskać na zwolnienie zgodę wierzyciela i za zwolnieniem musi przemawiać ważny interes zobowiązanego. Brak zgody wierzyciela wyklucza możliwość pozytywnego uwzględnienia wniosku zobowiązanego, nawet gdyby organ egzekucyjny stwierdził, że ważny interes zobowiązanego za tym przemawia. Tym samym najpierw zobowiązany powinien uzyskać zgodę wierzyciela, a dopiero wtedy organ egzekucyjny może pozytywnie rozpoznać wniosek zobowiązanego, jeżeli stwierdzi, że przemawia za tym ważny interes zobowiązanego. W rozpoznawanej sprawie wierzyciel i organ egzekucyjny to w istocie ten sam organ - Zakład Ubezpieczeń Społecznych, tym samym zajęcie stanowiska wobec wniosku zobowiązanego następuje w rozstrzygnięciu wydawanym przez organ egzekucyjny na podstawie art. 13 § 1 u.p.e.a., bez konieczności wydawania odrębnego postanowienia w tym przedmiocie. Wierzycielem i organem egzekucyjnym jest ten sam podmiot to należy założyć, że rozważając wyrażenie zgody na zwolnienie z egzekucji wynagrodzenia za pracę (środków zablokowanych w związku z tym zajęciem) skarżącego wierzyciel (organ egzekucyjny) rozważał również przesłankę ważnego interesu zobowiązanego. Zgodnie z art. 13 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny (będący równocześnie wierzycielem) w treści postanowienia wydawanego na podstawie tego przepisu powinien, rozważając wyrażenie zgody na zwolnienie z egzekucji, przeanalizować równocześnie przesłankę ważnego interesu zobowiązanego oraz kwestie z tym związane uzasadnić, odnosząc się przy tym do zebranego w sprawie materiału dowodowego. W ocenie Sądu I instancji organ nadzoru nie zbadał okoliczności i nie wyrażając zgody na zwolnienie spod egzekucji środków zablokowanych w związku z zajęciem wynagrodzenia skarżącego w P.K.M. Sp. z o.o. w Ś. oparł swoje rozstrzygnięcie o nie pełny materiał dowodowy i bez analizy całego stanu faktycznego sprawy. Organ uznał, iż dłużnik po potrąceniu egzekucyjnym otrzymuje kwotę wolną od zajęcia, która przewyższa minimum socjalne a nie dokonał analizy kosztów utrzymania strony tj. wydatków na żywność i inne wydatki życia codziennego. Brak pełnej analizy i jednoznacznego odniesienia do przesłanki ważnego interesu zobowiązanego, a także brak oceny samej analizy jaką przeprowadzał organ I instancji. Pomimo zarzutów zawartych w zażaleniu i przedkładanych przez stronę wyliczeń co do uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków, organ nadzoru w ogóle nie odniósł się do tych okoliczności, stwierdzając jedynie, iż ściągnięcie zaległości z wynagrodzenia istotnie wpłynie na pogorszenie sytuacji finansowej zobowiązanego, który sam ponosi za to winę, a potrącona kwota nie zagraża egzystencji skarżącego. W ocenie Sądu rozpoznającego skargę ocena zagrożenia egzekucji powinna być poprzedzona bardzo wnikliwie wraz analizą sytuacji strony, w tym jej dochodów i wydatków. Dopiero wtedy będzie można ustalić, czy warunki życia strony mogą przemawiać za istnieniem bądź brakiem ważnego interesu zobowiązanego. Sąd I instancji wskazał, iż niekwestionowaną okolicznością jest, iż wierzyciel w przypadku prowadzonej zgodnie z prawem egzekucji ma prawo oczekiwać zaspokojenia swoich roszczeń. Jednakże, strona zobowiązana korzystając z możliwości przewidzianych w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji może złożyć wniosek o zwolnienie spod egzekucji określonych składników majątkowych. Organ egzekucyjny będący równocześnie wierzycielem, powinien zbadać w danym przypadku okoliczności dotyczące zobowiązanego i odnosząc się do nich rozważyć ewentualne wyrażenie zgody na zwolnienie z egzekucji, rozważając równocześnie przesłankę ważnego interesu zobowiązanego. Natomiast organ nadzoru winien te okoliczności zweryfikować oraz odnieść się do zarzutów zawartych w zażaleniu. Zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu, ponieważ w ocenie Sądu I instancji organ nie zbadał przesłanki ważnego interesu zobowiązanego, gdyż nie ustalił wszystkich okoliczności sprawy, nie zbadał i nie przeanalizował wszystkich wydatków strony, a jednocześnie stwierdził, że pozostająca do dyspozycji kwota nie zagraża egzystencji zobowiązanego. Ustalenie prawidłowego stanu faktycznego pozwoli na uznanie bądź nie, zasadności arbitralnego twierdzenia organu w zakresie istnienia ważnego interesu zobowiązanego. Organ może odmówić zwolnienia spod egzekucji, jednakże dopiero po wyczerpującym i rzeczywistym odniesieniu się do argumentów przedstawionych we wniosku i innych pismach skarżącego o zwolnienie spod egzekucji, gdyż o zaistnieniu przesłanki ważnego interesu zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Reasumując, Sąd I instancji wskazał, że rozważenie, przy rozpoznawaniu wniosku o zwolnienie z egzekucji, wszystkich aspektów sprawy powinno odbywać się z zachowaniem wymogów i zasad ogólnych postępowania administracyjnego, w tym art. 7 k.p.a. (w związku z art. 18 u.p.e.a.). Organ w każdej sprawie zobowiązany jest dążyć do jej załatwienia z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, nawet jeśli w przepisie materialnoprawnym przesłanek tych nie powtórzono lub, jak w art. 13 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji jedną z tych przesłanek uregulowano odmiennie (poprzez użycie kwantyfikatora "ważny" zamiast "słuszny", a nie pojęcia "winy" jak chce w rozpatrywanym przypadku organ). Dyrektor Izby Skarbowej w K. złożył skargę kasacyjną na powyższe orzeczenie Sądu I instancji, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w G. oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Skargą kasacyjną zarzucono: I. Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: a) naruszenie 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 13 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. - Postępowanie egzekucyjne w administracji (Dz. U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm.) poprzez uchylenie zaskarżonego postanowienia w sytuacji, w której wobec braku zgody wierzyciela na zwolnienie spod egzekucji składnika majątku zobowiązanego, przesądził o niemożliwości uwzględnienia wniosku strony; b) naruszenie 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 13 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez przyjęcie, że w rozstrzygnięciu organu drugiej instancji brak jest pełnej analizy i jednoczesnego odniesienia do przesłanki ważnego interesu zobowiązanego oraz oceny takiej samej analizy jaką przeprowadzał organ pierwszej instancji, a także przyjęcie, że organ nadzoru nie odniósł się do zarzutów zawartych w zażaleniu i do przedkładanych przez stronę wyliczeń w sytuacji, w której organ nadzoru rozpatrujący zażalenie nie jest uprawniony do badania zasadności rozstrzygnięcia podjętego w sprawie przez organ egzekucyjny będący jednocześnie wierzycielem, a jego uprawnienia sprowadzają się jedynie do oceny prawidłowości przeprowadzonego postępowania oraz formalnej prawidłowości postanowienia; c) naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) poprzez przyjęcie, że organy podatkowe nie badały w przedmiotowej sprawie przesłanki ważnego interesu zobowiązanego, bowiem nie ustaliły wszystkich okoliczności rozpatrywanej sprawy; d) naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7 k.p.a. oraz art. 13 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez wskazanie, iż w ramach analizy kosztów utrzymania strony nie uwzględniono w ogóle wydatków na żywność, środki czystości i odzież w sytuacji, w której organ egzekucyjny odniósł ustalenia dokonane w tym zakresie do minimum socjalnego, które obejmuje m.in. wyżej wskazane wydatki; e) naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 134 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 13 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez uchylenie zaskarżonego postanowienia w sytuacji, w której Sąd orzekając w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi nie dostrzegł, że w przedmiotowej sprawie brak było podstaw do zwolnienia z egzekucji określonego składnika majątkowego wobec braku wskazania przez skarżącego innych składników z których egzekucja mogła być prowadzona. W uzasadnieniu Dyrektor Izby Skarbowej w K. przedstawił argumentację wniesionej skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest zasadna i skutkuje uchyleniem zaskarżonego wyroku oraz przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w G.. W szczególności należy podkreślić, że zgodnie z treścią art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. 153, poz.1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.) skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy - p.p.s.a. rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec takich regulacji poza sporem winna pozostawać okoliczność, iż wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, a uzasadnione jest odniesienie się do poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Skarga kasacyjna w niniejszej sprawie została oparta na podstawie kasacyjnej opisanej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. Poza sporem pozostaje okoliczność, że podstawę prawną rozstrzygnięcia organów stanowił przepis art. 13 § 1 u.p.e.a., z którego wynika, że zwolnienie z egzekucji określonych składników majątkowych zobowiązanego może nastąpić tylko w przypadku łącznego zaistnienia trzech wskazanych w nim przesłanek: wniosek zobowiązanego, ważny interes zobowiązanego, zgoda wierzyciela. Trafnie wskazuje Sąd I instancji, że obligatoryjną przesłanką, zgodnie z treścią powołanego wyżej art. 13 § 1 u.p.e.a., zwolnienia z egzekucji określonych składników majątkowych zobowiązanego, jest uzyskanie przez niego na takie zwolnienie zgody wierzyciela. Oczywiście brak zgody wyklucza możliwość pozytywnego uwzględnienia wniosku zobowiązanego, nawet gdyby organ egzekucyjny stwierdził, że ważny interes zobowiązanego za tym przemawia. Zasadnie więc stwierdza Sąd I instancji (przyjmując w tym zakresie stanowisko zawarte w wyroku NSA z 16.10.2009 r. II FSK 789/08), że najpierw zobowiązany powinien uzyskać zgodę wierzyciela, a dopiero wtedy organ egzekucyjny może pozytywnie rozpoznać wniosek zobowiązanego, jeżeli stwierdzi, że przemawia za tym ważny interes zobowiązanego. Jednak w ocenie Sądu I instancji, w sytuacji gdy wierzyciel i organ egzekucyjny to w praktyce ten sam podmiot, organ egzekucyjny rozważając wyrażenie zgody na zwolnienie z egzekucji, winien przeanalizować równocześnie przesłankę ważnego interesu zobowiązanego. W związku z powyższym stwierdzić należy, że poza sporem pozostaje okoliczność, iż w przedmiotowej sprawie zobowiązany nie uzyskał zgody wierzyciela na zwolnienie z egzekucji określonych składników majątkowych. W tych okolicznościach i w kontekście wskazanych wyżej normatywnych przesłanek, o których mowa w art.13 § 1 u.p.e.a., brak było podstaw do uwzględnienia wniosku zobowiązanego. W tym miejscu podkreślić należy, że przepis art.13 § 1 u.p.e.a. ma na celu ochronę interesów tak zobowiązanego jak i wierzyciela, a tym samym nie może prowadzić do sytuacji, w której okaże się, że egzekucja jest bezskuteczna. Oznacza to, że zobowiązany winien wykazać nie tylko argumenty przemawiające za zwolnieniem z egzekucji określonych składników majątkowych ale także wykazać powinien, że możliwe jest prowadzenie egzekucji i uzyskanie egzekwowanych należności z innych składników majątkowych. W rozpoznawanej sprawie zobowiązany nie wykonał tego obowiązku i nie wskazał z jakich składników majątkowych winna być prowadzona egzekucja aby odniosła zamierzony skutek. Ponadto z akt sprawy wynika, że organ dokonał oceny okoliczności mogących wskazywać na zaistnienie przesłanki ważnego interesu zobowiązanego. Wydając postanowienie z dnia [...] maja 2011 roku organ uwzględnił miesięczne dochody brutto zobowiązanego oraz jego wydatki związane z utrzymaniem mieszkania, zakupem lekarstw, ubezpieczeniem w PZU Życie, spłatą karty kredytowej i kredytu, a także wydatki związane ze spłatą zadłużenia wobec M.. P., a nawet wydatki dotyczące karmy dla kota czy opłaty od skargi na czynności komornika, czy wreszcie wydatki związane ze spłatą debetu w ING B. Ś.. Uwzględniając powyższe wydatki organ ustalił, że kwota wolna od zajęcia przewyższa minimum socjalne w gospodarstwie jednoosobowym. Istotna jest także i ta okoliczność, że w zażaleniu zobowiązany nie kwestionuje ustaleń poczynionych przez organ a jedynie wskazuje, że egzekucja z wynagrodzenia za pracę spowoduje brak środków na opłacenie telefonu komórkowego, internetu i uniemożliwi mu uzyskanie kredytu na samochód osobowy. Oddalając zażalenie na wskazane wyżej postanowienie, Dyrektor Izby Skarbowej w K. zaakceptował stanowisko organu I instancji w zakresie określającym dochody i wydatki zobowiązanego, w tym także w zakresie wskazanego przez organ minimum socjalnego, choć przyznać należy, iż zaprezentowane przez organ rozpatrujący zażalenie uzasadnienie tego stanowiska jest bardzo lakoniczne. Podkreślić należy, że lakoniczna argumentacja zaprezentowana w uzasadnieniu stanowiska Dyrektora Izby Skarbowej w K., nie może prowadzić do wniosku, iż organ nie brał pod uwagę okoliczności faktycznych, które mogłyby skutkować ustaleniem występowania w sprawie przesłanki ważnego interesu zobowiązanego. Jednak zauważyć należy, że przesłanka ta nie ma w sprawie znaczenia przesądzającego, skoro warunkiem jej zastosowania jest wcześniejsze uzyskanie zgody wierzyciela (vide przywołany przez WSA w Gliwicach wyrok NSA z 16.10.2009 r. II FSK 789/08). Wobec powyższego za zasadne należało uznać te zarzuty skargi kasacyjnej, które wskazują na naruszenie przepisów postępowania, poprzez nie trafne przyjęcie przez Sąd I instancji, iż organy nie badały przesłanki ważnego interesu zobowiązanego, a także i te zarzuty, które wskazują na brak zgody wierzyciela jako przesłankę bezsporną i przesądzającą o wyniku tego postępowania. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art.185 § 1 p.p.s.a. oraz art.207 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.