II GZ 192/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Myślińska po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 kwietnia 2012 r., sygn. akt V SA/Wa 2034/11 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. O. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie oddalenia skargi na czynność egzekucyjną postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem z 13 kwietnia 2012 r., sygn. akt V SA/Wa 2034/11, odmówił J. O. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że skarżący w dniu [...] października 2011 r., - data wpływu do WSA, włożył wniosek (który następnie został uzupełniony na urzędowym formularzu PPF w dniu [...] grudnia 2012 r.) o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. WSA w Warszawie zarządzeniem z dnia [...] grudnia 2011 r., (k. 24 akt sądowych) wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku poprzez nadesłanie: 1) odpisów zeznań podatkowych oraz osób pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym za rok 2010; 2) zaświadczenia o wysokości dochodów uzyskiwanych w roku 2011 przez skarżącego oraz osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym albo innych dokumentów wskazujących na wysokość uzyskiwanych dochodów (np. umowy o pracę, umowy cywilnoprawne, honoraria, odcinek emerytury, pomoc od innych osób oraz członków rodziny); 3) wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych przez wnioskodawcę oraz osoby pozostające ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym - z okresu ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich likwidacji - dokumentu potwierdzającego ten fakt wraz z historią rachunku z ostatnich 3 miesięcy; oraz do udzielenia informacji: 4) czy skarżący albo osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym korzystają albo korzystali z jakichkolwiek form pomocy społecznej (podania form i wysokości tej pomocy) wraz z odpisami decyzji przyznających te świadczenia; 5) wyjaśnienia, czy dzieci skarżącego otrzymują pomoc finansową i materialną od ich matki; 6) szczegółowego wskazania i udokumentowania wysokości wydatków składających się na bieżące utrzymanie (np. opłaty za mieszkanie, wyżywienie, ubranie, leczenie,) skarżącego oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym; 7) wyjaśnienia, ile domów posiada skarżący, które w nich są w budowie, jak są wykorzystywane (czy są wynajmowane) i w jaki sposób skarżący finansował albo finansuje ich budowę (informacje przedstawione przez skarżącego na formularzu PPF są w tym zakresie nie czytelne); 8) szczegółowej informacji dotyczącej posiadanych wierzytelności i zobowiązań, w tym zobowiązań z tytułu umów kredytowych wraz z harmonogramami spłaty; 9) wskazania zastosowanych środków egzekucyjnych zmierzających do wykonania ciążącego na skarżącym zadłużenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z FUS (wysokość zadłużenia, wysokość egzekwowanych kwot, sposób egzekucji) - powyższe winno zostać udokumentowane; 10) przedstawienia innych dokumentów oraz informacji uzasadniających brak możliwości uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 100 zł. W odpowiedzi skarżący wyjaśnił, że zeznanie podatkowe za 2010 r. oparte było o PIT sporządzony i przesłany skarżącemu przez ZUS, którego nie nadesłał. Do pisma załączył wyciągi z rachunku bankowego za listopad - grudzień 2011 r. oraz styczeń 2012 r. oraz decyzję o waloryzacji emerytury z dnia [...] marca 2011 r. Skarżący oświadczył, że nigdy nie korzystał z żadnych form pomocy społecznej, podobnie jak i jego dzieci, które ponadto nie otrzymywały ani nie otrzymują żadnej pomocy od ich matki, mimo zasądzonych alimentów. Skarżący wskazał, że miesięcznie ponosi następujące wydatki: wyżywienie około [...] zł, leczenie – [...] zł, opłata za mieszkanie – [...] zł, gaz, energia elektryczna, woda, telefon - [...] zł, ubranie – około [...] zł. Referendarz sądowy postanowieniem z 17 lutego 2012 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając sprzeciw od powyższego postanowienia odmówił [...] przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że skarżący mimo wezwania do przedstawienia dokumentów obrazujących jego sytuację materialną nie przedłożył pełnej dokumentacji o którą był wyzwany w szczególności nie nadesłał umowy kredytu w wysokości [...] tyś. zł oraz [...] tyś zł. WSA nie mógł tym samym ocenić, czy kredyt został zaciągnięty przez skarżącego, a jeżeli tak to czy jest na bieżąco regulowany oraz co stanowiło jego zabezpieczenie. W związku z powyższym, Sąd nie mógł dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez skarżącego kosztów sądowych, wobec braku możliwości weryfikacji złożonych przez skarżącego. Sąd I instancji podkreślił, że uzyskanie zażądanych od [...] dokumentów nie wiązało się z nadmierną uciążliwością zarówno finansową jak i czasową. Sąd podniósł, że oświadczenia, które złożył skarżący są rozbieżne, nieprecyzyjne i niewystarczające do oceny jego sytuacji materialnej. Na formularzu PPF skarżący zaznaczył, że posiada dwa domy, budowane z kredytu w łącznej kwocie [...] zł. W dodatkowym oświadczeniu podał, że kredyt w wysokości [...] zł został już spłacony jednakże nie przedłożył on również i tej umowy kredytu oświadczając, że "aktualnie wstrzymana budowa po restrukturyzacji i windykacji zadłużenia przez bank [...] SA". Oświadczenie skarżącego niczego nie wyjaśnia i nie pozwala na dokonanie ustaleń odnośnie zasadności przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Na podstawie złożonego oświadczenia nie można ustalić zasad restrukturyzacji i windykacji kredytu. Skarżący wyjaśnił jedynie, że rata kredytu po jego restrukturyzacji wynosi [...] zł, a w spłacie pomaga mu syn. Wyjaśnienia skarżącego nie zostały oparte na jakichkolwiek dokumentach (brak umowy kredytu, harmonogramu jego spłaty, rachunku bankowego, z którego raty są spłacane), pomimo wezwania do ich przedstawienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny podniósł, że [...] odpowiadając na wezwanie do uzupełnienia dokumentów i złożenia dodatkowych wyjaśnień oświadczył, że jest zadłużony u braci na kwotę około [...] USD, czego nie ujawnił wcześniej. Mając na uwadze kwotę otrzymanej pożyczki trudno uznać, że została ona udzielona bez jakiegokolwiek udokumentowania. Skarżący nie udokumentował również wysokości wskazanych przez siebie kosztów utrzymania, nie nadesłał także zeznania podatkowego za 2010 r. W związku z powyższym Sąd I instancji uznał, że skarżący nie dąży do wyjaśnienia w sposób rzetelny swojej sytuacji majątkowej, zaś inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. [...] wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, domagając się jego zmiany i przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu podtrzymał swoje stanowisko odnośnie swojej trudnej sytuacji finansowej i związaną z tym niemożnością poniesienia jakichkolwiek kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy podkreślić, że instytucja prawa pomocy ma zapewnić możliwość dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie są w stanie, zgodnie z generalną zasadą ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie, uiścić kosztów postępowania sądowego samodzielnie i stanowi gwarancję realizacji konstytucyjnej zasady prawa strony do sądu. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że Sąd udzieli wnioskującemu prawa pomocy w sytuacji, w której udowodni on brak środków na poniesienie jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Przepis art. 245 § 2 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a - zgodnie z treścią § 3 tego przepisu - prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Z punktu widzenia art. 245 § 1 w związku z art. 246 § 1 p.p.s.a., Sąd rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien uwzględnić nie tylko bieżące dochody i wydatki skarżącego ale również jego stan majątkowy. W świetle powołanych uregulowań stronę zwalnia się od kosztów sądowych tylko w sytuacji, gdy wykaże, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z analizy akt sprawy nie można wyprowadzić wniosku, aby [...] nie był w stanie ponieść kosztów wpisu sądowego od skargi w wysokości 100 zł bez takowego uszczerbku. Decydujące znaczenie dla oceny sytuacji materialnej skarżącego mają jego oświadczenia odnośnie sytuacji finansowej zawarte w piśmie z [...] stycznia 2012 r. (data nadania k. 36 akt sądowych) stanowiącym odpowiedzi skarżącego na wezwanie Sądu z [...] grudnia 2011 r., w sprawie uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. [...] wskazał wówczas, że zeznanie podatkowe za 2010 r. oparte było o PIT sporządzony i przesłany mu przez ZUS. Zeznania podatkowego skarżący nie nadesłał. Do pisma załączył wyciągi z rachunku bankowego za listopad - grudzień 2011 r. styczeń 2012 r. oraz decyzję o waloryzacji emerytury z dnia [...] marca 2011 r. Skarżący oświadczył, że nigdy nie korzystał z żadnych form pomocy społecznej, podobnie jak i jego dzieci, które ponadto nie otrzymywały ani nie otrzymują żadnej pomocy od ich matki, mimo zasądzonych alimentów. Wskazał, że miesięcznie ponosi następujące wydatki: wyżywienie około [...] zł, leczenie – [...] zł, opłata za mieszkanie – [...] zł, gaz, energia elektryczna, woda, telefon - [...] zł, ubranie – około [...] zł. Wyjaśniając stan posiadanych nieruchomości powtórzył informacje przedstawione na formularzu PPF, a ponadto dodał, że kredyt w kwocie [...] zł na budowę domu "jako majątek dorobkowy" został już spłacony, a dom wymaga podziału. Drugi dom – budowany dla dzieci, również jest finansowany z kredytu w kwocie [...] zł, ale "aktualnie wstrzymana budowa po restrukturyzacji i windykacji zadłużenia przez bank [...] SA". Skarżący podniósł również, że jest zadłużony u braci na kwotę około [...] USD, a rata kredytu "po jego restrukturyzacji wynosi [...] zł. W spłacie pomaga mu syn". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący nie przedstawił wszystkich istotnych elementów składających się na jego sytuację materialną. Należy zauważyć, że skarżący nie wykonał w całości wezwania Sądu z [...] grudnia 2011 r., gdyż nie nadesłał m.in. żądanej umowy kredytowej na kwotę [...] zł. W związku z powyższym Sąd I instancji nie mógł dokonać kompleksowej oceny możliwości ponoszenia przez skarżącego kosztów sądowych. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji trafnie wskazał, że podnoszone przez skarżącego okoliczności dotyczące jego trudnej sytuacji materialnej w oparciu o jego wyjaśnienia, przedłożone wyciągi z rachunków bankowych oraz decyzję o waloryzacji emerytury z [...] marca 2011 r., nie mogły być uznane za dowody w wystarczającym stopniu obrazujące rzeczywistą sytuację materialną [...]. Powyższe okoliczności, Sąd I instancji, trafnie ocenił jako uzasadniające oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Należy dodać, że w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że niewykonanie w całości wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06 niepubl.). Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż strona uchyla się od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie, nie prowadzi się w tym zakresie postępowania wyjaśniającego (por. postanowienie NSA z 21 grudnia 2011 r., II OZ 1294/10, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń NSA na stronie internetowej www.nsa.gov.pl). W interesie wnioskodawcy leży wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy, na co trafnie zwrócił uwagę WSA w zaskarżonym postanowieniu. Podkreślenia wymaga, że wnoszący zażalenie, skarżący nie wskazał żadnych nowych okoliczności, nieznanych WSA, które mogłyby uzasadniać przyznanie mu prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.