II SA/Ol 83/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Jezielska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Adam Matuszak Sędzia WSA Tadeusz Lipiński Protokolant st. sekretarz sądowy Jakub Borowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 marca 2012r. sprawy ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie odmowy przyznania prawa własności nieruchomości 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; 2. przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na rzecz Adwokata A. S. kwotę 240zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek VAT tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu; 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego B. M. kwotę 200 zł (dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; 4. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia "[...]" wydaną przez Starostę S. odmówiono przyznania prawa własności nieruchomości zabudowanej oznaczonej jako działka nr 183/2 o powierzchni 0,1527ha położonej w obrębie K., gmina K. na rzecz B. M., E. P. i O. K. W uzasadnieniu wskazano, iż zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz zmianie ustawy o podatku rolnym uprawnienie do nieodpłatnego nabycia własności działki przysługuje właścicielom budynków, którzy nimi byli w chwili przekazania gospodarstwa rolnego na Skarb Państwa i stanowiły one odrębny od gruntu przedmiot własności, przy czym zaznaczono, iż chodzi o każdego aktualnego właściciela budynków, niezależnie od tego, czy jest on tą osobą, która przekazała gospodarstwo rolne Państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983r., czy też jego spadkobiercą. W niniejszej sprawie organ stwierdził, iż w chwili przekazywania gospodarstwa na własność Państwa za rentę decyzją z dnia 31 marca 1969r., tj. przed wejściem w życie ustawy z dnia 4 listopada 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, na wzniesione na gruncie budynki rencista nie posiadał tytułu własności, lecz był jedynie posiadaczem samoistnym. Jednocześnie wskazano, iż nie można utożsamiać posiadania przez samoistnego posiadacza prawa do bezpłatnego korzystania z zabudowań z własnością do tych budynków, bowiem tylko właściciele budynków pozostawionych przez rolnika z gospodarstwa przejętego przez Skarb Państwa mogą ubiegać się o nadanie na własność działki, na której zostały wzniesione. Zatem bez tytułu własności na zabudowania w chwili przekazywania gospodarstwa na własność Państwa nie jest możliwy zwrot działki siedliskowej. Organ podniósł, iż konieczne jest wystąpienie przez wnioskodawców na drogę sądową o ustalenie prawa własności na zabudowania, gdyż posiadanie przez wnioskodawców postanowień sądowych stwierdzających nabycie spadku po A. M. nie ma w tym postępowaniu znaczenia. Podstawowa kwestia to ustalenie, czy zabudowania na przedmiotowej działce wchodzącej w skład przekazanego na Państwo gospodarstwa rolnego były własnością przekazującego rolnika, przy czym przysługiwanie prawa własności należy jednoznacznie wykazać. W sytuacji, gdy A. M. nie posiadał w chwili przekazania gospodarstwa na własność Państwa dowodów potwierdzających jego prawo własności do budynków, np. akt własności ziemi, czy akt notarialny, niezbędne jest uregulowanie kwestii własności do budynków uprzedniego posiadacza. Jak wynika bowiem z decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. z dnia 31 marca 1969r., A. M. był samoistnym posiadaczem przedmiotowej nieruchomości. W tym przypadku nie ma podstaw prawnych do pozytywnego załatwienia przedmiotowego wniosku o zwrot działki pod zabudowaniami z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa za rentę. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł B. M. Podkreślił, iż budynki znajdujące się na działce nr 183/2, położonej w obrębie K. wchodziły uprzednio w skład gospodarstwa rolnego A. i A. M., przekazanego zgodnie z orzeczeniem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. z dnia 31 marca 1969r. na rzecz Skarbu Państwa w zamian za świadczenia emerytalne, przy czym w pkt 2 wskazanej decyzji organ orzekł o wyłączeniu spod przejęcia na rzecz Skarbu Państwa zabudowań, stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności. Z treści powołanego art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz zmianie ustawy o podatku rolnym nie wynika, iż warunkiem uzyskania własności gruntu pod budynkami jest przekazanie na rzecz Skarbu Państwa własności gospodarstwa rolnego. Stosownie bowiem do art. 1 pkt 1 wskazanej ustawy przez przekazanie gospodarstwa rolnego Państwu rozumie się nieodpłatne przekazanie na rzecz państwa na wniosek rolnika własności i posiadania tego gospodarstwa. Ustawa o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, w oparciu o którą wydawano rolnikom akty własności ziemi, weszła w życie w dniu 4 listopada 1971r., a zatem A. i A. M. nie mieli możliwości uzyskania w chwili przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa powołanego w decyzji aktu własności ziemi. Ponadto z treści orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. wynika jednoznacznie, że budynki te stanowiły odrębną od gruntu własność A. i A. M. Decyzją z dnia "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu wskazano, że zasadą podmiotową, wynikającą z art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz zmianie ustawy o podatku rolnym jest to, że uprawnienie do nieodpłatnego nabycia własności działki przysługuje właścicielom budynków, którzy nimi byli w chwili przekazania gospodarstwa rolnego na Skarb Państwa, a budynki te stanowiły odrębny od gruntu przedmiot własności. Przepis ten reguluje sprawy uwłaszczenia działki, na której znajdują się budynki zatrzymane przez rolnika na własność, w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu przed dniem 1 stycznia 1983r. W myśl tego przepisu, na wniosek właściciela budynków nieodpłatnie uwłaszcza się go działką gruntu, na której te budynki zostały wzniesione. Organ zaznaczył, iż z treści tego przepisu wynika, że stwierdzenie nabycia własności może dotyczyć fizycznie wydzielonego gruntu, zajętego pod budynkami, lecz tylko wówczas, gdy grunt ten stanowi własność Skarbu Państwa lub gminy, a budynki stanowią własność rolnika lub też jego następców prawnych. W niniejszej sprawie jak wynika z zebranego materiału dowodowego poprzednicy prawni skarżącego nie posiadali tytułu własności do budynków znajdujących się na terenie przekazanego Skarbowi Państwa gospodarstwa rolnego. Jak podał sam wnioskodawca, przekazali oni gospodarstwo rolne jeszcze przed początkiem procesu uwłaszczeniowego, w którym właściwe organy dokonywały nadania własności gospodarstwa na mocy aktów własności ziemi. Dlatego też argumenty przywołane przez odwołującego się nie mogą mieć decydującego znaczenia w sprawie nie mogą stanowić podstawy do wydania decyzji przyznającej własność omawianego gruntu na jego rzecz. Organ odwoławczy dodał, iż uprawnienie skarżącego do dysponowania spadkiem nie jest tożsame z posiadaniem tytułu własności do istniejących na przedmiotowej działce budynków. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie wniósł B. M., żądając jego uchylenia oraz poprzedzającej go decyzji organu pierwszej instancji. Skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 6 ustawy z dnia 14 lutego 1989r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym poprzez błędne zastosowanie wskazanego przepisu i uznanie, że skarżący nie jest uprawniony do nabycia na własność spornej działki nr 183. Ponadto podniesiono zarzut naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa poprzez pominięcie istotnych faktów wynikających z zebranych dowodów oraz brak własnych i pełnych ustaleń dotyczących stanu faktycznego sprawy. W uzasadnieniu skarżący podniósł, iż w toku postępowania administracyjnego wielokrotnie wskazywał, iż budynki stanowiły odrębną własność, co wynika wprost z decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. z dnia 31 marca 1969r. Następnie na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia "[...]" oraz postanowień Sądu Rejonowego w B. z dnia "[...]" i z dnia "[...]" skarżący nabył spadek po małżonkach M., w wyniku czego stał się właścicielem zabudowań znajdujących się na spornej działce. B. M. zaznaczył przy tym, że postępowanie administracyjnej prowadzone na podstawie art. 6 wskazanej wyżej ustawy nie może być wykorzystywane do weryfikowania prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych, co wynika z treści art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Tym samym nie jest słuszne twierdzenie organu, że uprawnienie skarżącego do dysponowania spadkiem nie było tożsame z posiadaniem tytułu własności do istniejących na działce budynków. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, skarżący wskazał, iż wykładnia art. 6 przedmiotowej ustawy powinna mieć charakter rozszerzający, aby dać możliwość uregulowania stanu prawnego osobom, które wniosły budynki na gruntach przekazanych Państwu przed dniem 1 stycznia 1983r. Przepis ten przyznaje roszczenie każdemu właścicielowi budynków, bez względu na to kiedy i jak je nabył, o ile tylko budynki te znajdują się na działce wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego przekazanego państwu. W ocenie skarżącego organy błędnie uznały, iż nie jest on uprawniony do nabycia na własność spornej działki. Podkreślił przy tym, iż organy w sposób stronniczy zebrały i zinterpretowały materiał dowodowy, opierając zaskarżoną decyzję na ustaleniach faktycznych dokonanych z całkowitym pominięciem dowodów i argumentów zgłaszanych przez niego, czym naruszono przepisy postępowania administracyjnego, tj. art.7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Podnieść należy, iż w myśl art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują kontrolę wykonywania administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Rozpoznając zatem skargę na decyzję Sąd dokonuje jedynie oceny, czy przy jej wydaniu nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego bądź też procesowego, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz podstawą prawną. Sąd uznał, iż skarga wniesiona w niniejszej sprawie jest zasadna. W pierwszej kolejności należy wskazać, iż zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1968r. o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz. U. Nr 3, poz. 15 ze zm.) właściciel gospodarstwa rolnego mógł na zasadach określonych w tej ustawie przekazać na własność Państwa wszystkie nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa, jeżeli obejmowało ono co najmniej 5ha użytków rolnych, w zamian za świadczenie pieniężne lub rentę wypłacane przez Państwo. Ustawa ta w zasadzie odnosiła się do właścicieli gospodarstw rolnych, chociaż zgodnie z art. 1 ust. 3 powołanej ustawy o rentach i innych świadczeniach dla rolników, możliwe było także przekazanie nieruchomości rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego przez samoistnego posiadacza tego gospodarstwa, jeżeli: 1) samoistny posiadacz gospodarstwa udowodni, że w zakresie prawa własności nieruchomości stał się następcą prawnym osoby ujawnionej jako właściciel w księdze wieczystej lub w zbiorze dokumentów, 2) nieruchomości nie mają urządzonej księgi wieczystej i nie jest dla nich prowadzony zbiór dokumentów, a nie ma danych, aby inne osoby zgłaszały miarodajne dowody nabycia prawa własności. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa rolnik mógł zatrzymać na własność budynki wchodzące w skład przekazanych Państwu nieruchomości, które w tym przypadku stanowiły odrębny od gruntu przedmiot własności. Natomiast z dniem 1 stycznia 1989 r. weszła w życie ustawa z dnia 24 lutego 1989r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. z 1989r. Nr 10, poz. 53 ze zm.), która w art. 6 stanowiła, iż właścicielom budynków znajdujących się na działce gruntu, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983r., przysługuje nieodpłatnie na własność działka gruntu, na której te budynki zostały wzniesione. Z własnością wyłączonej nieruchomości jest związana służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z niej. O przeniesieniu własności działki, jej wielkości oraz o ustanowieniu służebności orzeka terenowy organ administracji państwowej o właściwości szczególnej stopnia podstawowego ( od dnia 27 maja 1990r. rejonowy organ rządowej administracji ogólnej). Jak podkreśla się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przepis art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym określa warunki podmiotowe i przedmiotowe do uzyskania prawa własności gruntu (por. wyrok NSA z dnia 1 grudnia 2010r., sygn. akt I OSK 1648/10, LEX nr 745116). Prawo to służy właścicielom budynków, jeśli idzie o podmiot tej normy, a budynki muszą znajdować się na działce gruntu, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego państwu, co odnosi się do przedmiotu jej unormowania. Oznacza to, że aby ubiegać się o prawo nieodpłatnego nabycia własności działki należy legitymować się tytułem własności do budynków, a zatem być ich właścicielem oraz wykazać, że znajdują się one na działce, wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego przekazanego państwu. Należy przy tym podkreślić, iż przepis ten przyznaje roszczenie każdemu właścicielowi budynków, bez względu na to kiedy i jak je nabył, o ile budynki te znajdują się na działce, wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego przekazanego państwu. Jak wskazał bowiem NSA w wyroku z dnia 30 sierpnia 2006r. (sygn. akt II OSK 1136/05, LEX nr 267149) prawo do nieodpłatnego nabycia na własność działki gruntu, na której zostały wzniesione budynki, przysługuje aktualnemu właścicielowi tych budynków, niezależnie od tego, czy jest on osobą, która przekazała gospodarstwo rolne Państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983r., czy też jego spadkobiercą. Jak wynika z akt niniejszej sprawy nieruchomość rolna o powierzchni 14,069 ha, należąca do A. M. została przejęta na własność Państwa na podstawie decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. z dnia 31 marca 1969r. Nieruchomość ta nie posiadała założonej księgi wieczystej i była zapisana w rejestrze wsi K., grom. G. powiatu s. pod poz. 81. Zgodnie z pkt. 2 decyzji z dnia 31 marca 1969r. wyłączono spod przejęcia następujące budynki: dom mieszkalny drewniany kryty dachówką, dwa chlewy drewniane, w tym jeden kryty dachówką, a drugi kryty słomą oraz stodołę drewnianą krytą słomą, stanowiące od gruntów odrębny przedmiot własności. W uzasadnieniu decyzji wskazano zaś, iż A. M. przedłożył dowód własności – zaświadczenie Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w G., stwierdzające, iż jest on samoistnym posiadaczem przedmiotowej nieruchomości rolnej. Ze znajdujących się w aktach postanowień sądów wynika, iż skarżący B. M. jest jednym ze spadkobierców po A. M. Odmawiając skarżącemu przyznania prawa własności przedmiotowej nieruchomości organy stwierdziły, iż w chwili przekazywania gospodarstwa na własność Państwa za rentę decyzją z dnia 31 marca 1969r. A. M. nie był właścicielem budynków wyłączonych spod przejęcia na własność Państwa, lecz jedynie ich samoistnym posiadaczem. Organy nie przeprowadziły jednak żadnego postępowania wyjaśniającego co do tej okoliczności, poprzestając na zapisach znajdujących się w decyzji z 1969r. oraz w aktualnym wypisie z ewidencji gruntów. W ocenie Sądu takie postępowanie nie czyni zadość wymogom określonym w art. 7 i 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, zgodnie z którymi organ jest zobligowany przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, a ponadto jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy. Należy bowiem wskazać, iż w sentencji decyzji z 1969r. mowa jest o wyłączeniu spod przejęcia na własność Państwa wymienionych w decyzji budynków stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności. Z kolei w uzasadnieniu tej decyzji wprawdzie powołano się na zaświadczenie Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w G., stwierdzające iż A. M. jest samoistnym posiadaczem przekazywanej nieruchomości rolnej, ale w tym samym uzasadnieniu mowa jest o pozostawieniu na własność rolnika budynków znajdujących się na nieruchomości. Z zapisów tych wynika, iż organ wydający decyzję w 1969r. posługiwał się różnymi pojęciami, nie przywiązując wagi do ich znaczenia prawnego. W związku z tym opieranie się wyłącznie na zapisach tej decyzji nie pozwala na jednoznaczne ustalenie statusu, jaki posiadał A. M. w dacie przekazywania nieruchomości rolnej. W tej sytuacji organ winien podjąć kroki celem ustalenia, czy zachowała się jakakolwiek dokumentacja dotycząca przedmiotowej nieruchomości, w oparciu o którą możliwe jest jednoznaczne stwierdzenie, czy A. M. był właścicielem, czy też tylko samoistnym posiadaczem nieruchomości. Z akt sprawy nie wynika, aby organ czynił takie ustalenia. Okoliczność ma istotne znaczenie, gdyż jak słusznie zauważyły organy, przepis art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym wyraźnie stanowi, iż uprawnienie to dotyczy właścicieli budynków znajdujących się na działce gruntu, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu. Wobec powyższego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak wyżej. Sąd podjął rozstrzygnięcie w przedmiocie wykonalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 152 powołanej ustawy, zgodnie z którym w razie uwzględnienia skargi sąd w wyroku określa, czy i w jakim zakresie zaskarżony akt lub czynność nie mogą być wykonane. Rozstrzygnięcie to traci moc z chwilą uprawomocnienia się wyroku. O kosztach postępowania orzeczono w myśl art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O wynagrodzeniu adwokata ustanowionego w ramach pomocy prawnej orzeczono zgodnie z art. 250 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi