II OZ 163/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 18 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 1027/11 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi D. P. na postanowienie Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Olsztynie z dnia [...] października 2011 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia obowiązku wykonania określonych czynności – zawieszenia postępowania postanawia: oddalić zażalenie. Wyrokiem z dnia 2 października 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 1027/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę D. P. na postanowienie Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] października 2011 r., utrzymujące w mocy postanowienie Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego dla miasta Elbląga z dnia [...] sierpnia 2011 r. o zawieszeniu postępowania w sprawie niezgodności odległości między wylotem komina na budynku przy ulicy [...] nr [...] w Elblągu z drzewem ([...]) rosnącym na posesji przy ulicy [...] o nr [...] w Elblągu. W dniu [...] listopada 2012 r. skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata ze względu na swoją trudną sytuację życiową i materialną. Oświadczyła, że utrzymuje się wyłącznie z emerytury, z której jest w stanie zaoszczędzić maksymalnie ok. 100 zł. Ponadto nie posiada oszczędności w wysokości 2.000 zł niezbędnych do zakupu opału na zimę. Skarżąca wskazała stałe wydatki takie, jak: prąd, gaz, podatek, telefon, woda, itp. – ok. 300 zł, żywność, środki czystości, odzież, obuwie, naprawy i remonty oraz utrzymanie psa – ok. 700 zł, bilety komunikacji miejskiej, opłaty pocztowe, ksero, itp. – ok. 80 do 100 zł, jak również leki – ok. 100 zł. Dodatkowo skarżąca uiściła 100 zł tytułem opłaty kancelaryjnej. Jednocześnie podniosła, że nie może zaciągać kolejnych długów na koszty sądowe, zawodowego pełnomocnika, czy też zakup opału, ponieważ nie jest w stanie spłacić starych zobowiązań. Skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Posiada dom o powierzchni 34m2 wraz z przydomowym ogródkiem o pow. ok. 600m2. Źródłem jej dochodu jest emerytura w wysokości 1.534,05 zł brutto. Skarżąca nie wykazała żadnych zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych. Do wniosku załączyła przekaz pocztowy emerytury (1.284,99 zł netto) oraz dokumenty wskazujące wysokość wydatków na podatek od nieruchomości, energię, gaz oraz opał (za poprzedni sezon grzewczy). Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2012 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. W uzasadnieniu podkreślono, że skarżąca nie wykazała ponad wszelką wątpliwość, że spełnia przesłanki otrzymania prawa pomocy i pomimo wskazań zawartych w postanowieniach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 20 kwietnia 2012 r. oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 maja 2012 r., sygn. akt II OZ 470/12, ponownie nie przedłożyła dokumentów źródłowych, potwierdzających fakt ponoszenia przez nią określonych wydatków w wykazanej wysokości. Wobec tego nie jest możliwe stwierdzenie, że z całą pewnością nie jest ona w stanie ponieść dalszych kosztów postępowania w sprawie w całości lub w części. Wyjaśnienia udzielane przez sądy rozpatrujące sprawę co do znaczenia uwiarygodnienia okoliczności przemawiających za przyznaniem prawa pomocy oraz wskazanie, co powinna uczynić skarżąca, składając kolejny wniosek, usprawiedliwiały zaniechanie wzywania skarżącej do uzupełnienia materiału dowodowego przy rozpatrywaniu kolejnego jej wniosku. Skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia, zarzucając, że jest ono rażąco niesprawiedliwe, stronnicze, a także sprzeczne z logiką, doświadczeniem życiowym i powszechnie znaną wiedzą, wskutek czego bezpodstawnie odmówiono wiarygodności jej oświadczeniom. Wskazała, iż wynagrodzenie adwokata oraz koszty postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wynoszą ok. 4500–5000 zł, zaś jej jedynym dochodem jest emerytura w wysokości 1284 zł miesięcznie. Ponadto nie ma żadnych oszczędności, a jednocześnie ma od wielu lat długi i nie może zaciągnąć kolejnych pożyczek. W tej sytuacji nie jest możliwe sfinansowanie przez nią postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Skarżąca podkreśliła, że przydomowy ogród nie przynosi żadnego dochodu, zaś ponoszone przez nią wydatki są różne w zależności od okresu, bowiem w czasie, gdy najistotniejsze było ratowanie zdrowia, wydawała nawet 700 zł miesięcznie na leczenie. Z kolei w sytuacji, gdy najważniejsze było ogrzewanie domu, rezygnowała z leczenia. Zaznaczyła, iż mieszka sama i sama opłaca wszystkie rachunki za prąd, gaz, opał oraz podatki. Do złożonego sprzeciwu skarżąca dołączyła rachunek za zakup węgla z dnia [...] grudnia 2012 r. w wysokości 1142,16 zł, a także rachunki za energię elektryczną w kwocie 103,18 zł oraz za gaz - 90,08 zł, które zostały opłacone w styczniu 2013 r. Postanowieniem z dnia 18 stycznia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania skarżącej D. P. prawa pomocy. W uzasadnieniu sąd wskazał, że przyznanie stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania poprzez uprawdopodobnienie braku środków niezbędnych do tego celu. To na stronie ciąży obowiązek precyzyjnego wykazania, że w sprawie występują przesłanki uzasadniające uwzględnienie jej wniosku. Wnioskodawca musi przekazać dokumenty i oświadczenia niezbędne do wyczerpującej oceny sytuacji materialnej. Nie są więc wystarczające ogólnikowe twierdzenia o braku środków niezbędnych do występowania w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Prawo pomocy jest instytucją stosowaną w wyjątkowych przypadkach, gdy istnieją powody do przerzucenia ciężaru postępowania na współobywateli, wskutek czego przesłanki udzielenia prawa pomocy powinny być interpretowane ściśle. Rozpoznanie wniosku wymaga uwzględnienia wysokości kosztów postępowania w odniesieniu do sytuacji finansowej strony, w tym posiadania majątku oraz obiektywną możliwość zdobycia potrzebnych środków finansowych. W ocenie sądu sytuacja materialna skarżącej nie uzasadnia przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Ponadto, postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie ze względu na to, że złożone w postępowaniu oświadczenia, nie poparte dokumentami, nie pozwalają na stwierdzenie, że ponoszenie kosztów postępowania stanowiłoby dla skarżącej uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najbardziej niezbędnych potrzeb życiowych. Skarżąca nadal nie przedłożyła wszystkich dokumentów niezbędnych do precyzyjnego zidentyfikowania jej trudnej sytuacji finansowej. Niezbędne jest nie pozostawiające wątpliwości wykazanie braku możliwości uiszczenia jakichkolwiek środków, tymczasem skarżąca niezwłocznie uiściła wymaganą opłatę kancelaryjną za sporządzenie uzasadnienia wyroku sądu wydanego w przedmiotowej sprawie, a ponadto zdołała zgromadzić środki finansowe na zakup opału, co prowadzi do wniosku, że ma ona możliwość zgromadzenia odpowiednich funduszy na zaplanowane wydatki. W zażaleniu z dnia [...] lutego 2013 r. (data stempla pocztowego) na to postanowienie sądu skarżąca wniosła o jego zmianę oraz przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego bądź adwokata oraz zwolnienie od kosztów postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu wskazała, że pomimo trudnej sytuacji materialnej zmuszona jest ponosić koszty postępowania w celu usunięcia naruszeń prawa spowodowanych przez podmioty, które się ich dopuściły, a udzielnie w tym przypadku prawa pomocy leży w interesie społecznym. Zakup opału (połowy niezbędnej ilości) został w części sfinansowany z pożyczki udzielonej na okres dwóch miesięcy. Koszty leczenia nie mogły zostać udokumentowane, gdyż skarżąca zrezygnowała z jego kontynuowania. Skarżąca oświadczyła, że ponoszenie przez nią kosztów postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, które szacuje na ok. 4-5 tysięcy zł, skutkowałoby rezygnacją ze wszelkich wydatków na utrzymanie lub wieloletnim gromadzeniem takiej kwoty. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego bądź adwokata z urzędu jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Skarżąca prowadzi natomiast jednoosobowe gospodarstwo domowe i całość uzyskanego stałego miesięcznego dochodu przeznacza na zaspokojenie własnych potrzeb. Wykazanie występowania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar udowodnienia tego faktu spoczywa na wnioskującym. Skarżąca nie przedstawiła natomiast wszystkich możliwych dokumentów na poparcie twierdzeń co do wysokości ponoszonych wydatków, wskutek czego ocenianie stanu majątkowego mogłoby się odbyć tylko w zakresie częściowym, co – w obliczu braku możliwości kompleksowej oceny sytuacji majątkowej wnioskującej o przyznanie prawa pomocy – nie upoważnia sądu do uwzględnienia wniosku. Przyznanie prawa pomocy z zakresie całkowitym dotyczy podmiotów, które nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nawet w niewielkiej części. Przytoczone zaś przez skarżącą okoliczności, jak również przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Sąd nie dopatrzył się zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Trafność stanowiska sądu potwierdzają działania samej skarżącej, która była w stanie uiścić opłatę za sporządzenie uzasadnienia orzeczenia. Ponadto, nie jest możliwe przyznanie wiary twierdzeniom skarżącej co do zaciągniętych zobowiązań finansowych z powodu wielokrotnego unikania przez nią przedstawienia dokumentów na ich poparcie. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Nałożenie na sąd takiego zadania prowadzi na gruncie rozpatrywanej sprawy do wniosków dwojakiego rodzaju. Przede wszystkim, zgodnie z utrwalonym generalnym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimikolwiek stałym miesięcznym dochodem (w przypadku skarżącej emeryturą) lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Drugą natomiast konsekwencją takiej sytuacji jest to, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli – zależnie od sytuacji – w zakresie całkowitym bądź też częściowym. W przedmiotowej sprawie – jak sama przyznaje skarżąca – jest ona w stanie zaoszczędzić pewną sumę pieniężną. Kwota ta może zostać przeznaczona na pokrycie kosztów niezbędnych do prowadzenia postępowania. W kwestii ustanowienia dla skarżącej radcy prawnego bądź adwokata należy zaznaczyć, że tylko sporządzenie skargi kasacyjnej – stosownie do art. 175 p.p.s.a. – objęte jest szczególnym wymogiem dokonania tej czynności przez profesjonalnie działającego prawnika, pozostałych zaś czynności procesowych strona może dokonywać samodzielnie, ponosząc jedynie opłatę za wpis od skargi kasacyjnej (w rozpatrywanej sprawie – 100 zł). Nie jest więc konieczne zgromadzenie kwoty w wysokości, o której mówi skarżąca (4-5 tysięcy zł), gdyż postępowanie przed Naczelny Sądem Administracyjnym może być prowadzone bez zastępowania strony przez fachowego pełnomocnika. Należy mieć na uwadze, że ustanowienie prawnika nie może być skutkiem subiektywnego przekonania strony o tym, że bez niego nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu. Za uwzględnieniem wniosku nie przemawia także ostatecznie stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym jeżeli przy rozpatrywaniu sprawy toczącej się z uprzedniego wniosku o przyznanie pomocy prawnej, zakończonej postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie dopatrzono się zaistnienia przesłanek implikujących jego uwzględnienie, to tym bardziej zasadne jest nieuwzględnienie zażalenia i jego oddalenie w kolejnym postępowaniu. W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym – całkowitym – zakresie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.