II OZ 523/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Mazur po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 maja 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 45/12 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej z dnia [...] listopada 2011 r. znak: [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 maja 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 45/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie jego skargi na decyzję Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej z dnia [...] listopada 2011 r. w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd I instancji wskazał, J. S. po wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od złożonej skargi na w/w decyzję zwrócił się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną. Jako jedyne źródło dochodu dwuosobowego gospodarstwa domowego wymienił swoje świadczenie rentowe w wysokości 1360,73 zł brutto miesięcznie i wskazał, że żona bezskutecznie ubiega się o przyznanie emerytury. Skarżący podał, że na leczenie wydaje 230 zł miesięcznie. Nadmienił, że spłaca kredyty i załączył do wniosku kopię zawiadomienia [...] o wysokości raty z dnia 10 listopada 2011 r., z którego wynika, że rata spłaty przyznanego mu kredytu wynosi 793,74 zł miesięcznie oraz harmonogram spłat kredytu w [...], wedle którego miesięczna rata spłaty udzielonego przez ten bank kredytu wynosi 584,11 zł. Wnioskodawca nadmienił też, że w 2010 r. jego gospodarstwo zostało dotknięte przez powódź, co spowodowało dodatkowe wydatki, z kolei w związku z awariami, które nastąpiły po ubiegłorocznych mrozach, będzie musiał ponieść dodatkowe koszty napraw w kwocie 1500 zł. Jako posiadany majątek skarżący wymienił dom o powierzchni 210 m², mieszkanie o powierzchni 170 m², nieruchomość rolną o powierzchni 1,68 ha, garaże, uszkodzone budynki gospodarcze, a także samochód Fiat 126P z 1979 r. Wskazał, że nie dysponuje zasobami pieniężnymi, ani wartościowymi przedmiotami. Do wniosku skarżący dołączył także kopię orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Mielcu z dnia [...] kwietnia 2011 r., z którego wynika, że został on zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności do dnia [...] grudnia 2012 r. Pismem z dnia 22 lutego 2012 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do złożenia dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń potwierdzających jego stan majątkowy i dochody. W odpowiedzi na wezwanie skarżący złożył do akt sprawy pismo z dnia 3 marca 2012 r., w którym wskazał m.in., że: - nie posiada kont i lokat dewizowych, tylko kredyty bankowe, świadczenie, które otrzymuje do wypłaty wynosi 1.107,27 zł, - jego żona ubiega się o przyznanie emerytury od lipca ubiegłego roku, więc nie może mieć dochodu, - nie otrzymuje dopłat do gruntów rolnych, - spłaca kredyty dzięki kolejnym zaciąganym kredytom, a ponadto uzyskuje środki ze sprzedaży zbędnych rzeczy, - kwestia stanu jego zdrowia została wystarczająco wyjaśniona orzeczeniem, którego kopię złożył do akt sprawy, - dom o powierzchni 210 m², którego jest właścicielem ma powierzchnię mieszkalną 170 m². Pomimo upływu terminu wyznaczonego w wezwaniu z dnia 22 lutego 2012 r. skarżący nie złożył do akt sprawy: kopii umów, na podstawie których banki [...] i [...] udzieliły mu kredytów, zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy, dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanego przez niego świadczenia, wyciągów z rachunków bankowych żony, ani oświadczenia o nieposiadaniu przez nią rachunku bankowego. Wobec powyższego referendarz sądowy postanowieniem z dnia 13 marca 2012 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, wskazując że wezwanie z 22 lutego 2012 r. skarżący wykonał tylko częściowo, w sposób który uniemożliwiał dokonanie pełnej oceny jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. J. S. złożył sprzeciw od wskazanego postanowienia. Zarządzeniem z dnia 12 kwietnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wezwał ponownie skarżącego m. in. do nadesłania: - wyciągów z posiadanych przez niego i jego żonę (H. S.) rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych oraz lokat terminowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, - dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanego przez niego świadczenia albo kopii decyzji właściwego organu rentowego określającej aktualną wysokość tego świadczenia, - czytelnego oświadczenia, jednoznacznie wskazującego, czy jego żona (H. S.) osiąga dochód - jeżeli tak, to z jakiego tytułu i w jakiej miesięcznie wysokości żona osiąga dochód, - jeżeli zaś żona nie osiąga dochodu, to podać, czy zarejestrowana jest jako osoba bezrobotna, - jeżeli żona zarejestrowana jest jako bezrobotna, to nadesłać zaświadczenie wydane przez właściwy urząd pracy o zarejestrowaniu jej jako osoby bezrobotnej zawierające informację o tym, czy uprawniona jest do zasiłku dla bezrobotnych oraz ewentualnie, jaka jest wysokość otrzymywanego zasiłku, - oświadczenia skąd czerpie środki na pokrycie podstawowych kosztów utrzymania, jak koszty wyżywienia i ubrania w sytuacji, gdy suma miesięcznych spłat kredytów pokrywa w całości świadczenie rentowe - w szczególności wyjaśnienia czy skarżący otrzymuje świadczenia z pomocy społecznej, a jeżeli tak to jakie i ewentualnie w jakiej wysokości, a także czy skarżący korzysta z pomocy finansowej lub rzeczowej rodziny lub znajomych, a jeżeli tak to z jakiej i ewentualnie w jakiej wysokości. W odpowiedzi na wezwanie Sądu skarżący oświadczył, że nie posiada kont i lokat dewizowych, ani lokat terminowych, że pobiera rentę w wysokości 1189,67 złotych netto, na dowód czego skarżący załączył potwierdzenie wypłaty skarżącemu renty w w/w wysokości za marzec 2012 r., oznajmił, iż żona nie posiada aktualnie żadnych świadczeń, oraz że ani skarżący, ani jego żona nie korzystają z pomocy oferowanej przez Ośrodek Pomocy Społecznej w [...], na dowód czego skarżący złożył stosowne zaświadczenie z dnia 30 maja 2011 r. Sąd I instancji zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 maja 2012 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie, wskazując, że z nadesłanych przez skarżącego dokumentów i ze złożonych wyjaśnień wynika, że wysokość świadczenia rentowego tj. 1189,67 złotych jest niewiele niższa od miesięcznego obciążenia z tytułu spłaty kredytów tj. 1377,85 zł miesięcznie. Żona skarżącego, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe nie uzyskuje żadnych świadczeń i nie korzysta z pomocy społecznej. Sąd I instancji stwierdził, że z oświadczenia skarżącego wynika, że jedynym źródłem utrzymania skarżącego i jego rodziny jest uzyskiwana przez niego renta w podanej wysokości. Nadto Sąd I instancji wskazał, iż skarżący nie oświadczył - mimo wezwania Sądu - skąd czerpie środki na pokrycie podstawowych kosztów utrzymania, jak koszty wyżywienia, ubrania, leków, koszty utrzymania gospodarstwa rolnego (skarżący nie uzyskuje dopłat unijnych do gruntów rolnych) w sytuacji, gdy skarżący zobowiązany jest do comiesięcznego pokrywania kosztów uzyskanych kredytów, które niemal w całości stanowią kwotę uzyskiwanej renty. Sąd I instancji stwierdził, iż z zawiadomienia [...] o wysokości raty z dnia 10 listopada 2011 r. oraz harmonogramu spłat kredytu w [...] wynika, że kwota udzielonych skarżącemu kredytów mogła sięgnąć łącznie ponad 90.000 zł. Sąd I instancji podał, iż nie wiadomo jednak w jakim celu udzielono tych kredytów i czy zostały one w całości spożytkowane na jakiś cel, a także kiedy udzielono skarżącemu kredytu w [...]. Nadto Sąd I instancji uznał, że z nadesłanych dokumentów nie wynika, by skarżący borykał się ze znacznymi trudnościami w spłacie zobowiązań kredytowych. W [...] z 22.617,53 zł uruchomionego kredytu pozostało do spłaty 12.835,77 zł i brak jest zaległości w spłacie. Z kolei w [...], przy stanie zadłużenia 73.340,30 zł odnotowano niedopłatę w kwocie 532,44 zł. Sąd I instancji wskazał, iż wymienione okoliczności budzą wątpliwości, co do wiarygodności oświadczenia skarżącego, co do jego możliwości płatniczych. W ocenie Sądu I instancji niewyjaśnione pozostały podstawowe okoliczności dotyczące ponoszonych przez skarżącego kosztów utrzymania oraz ciążących na nim szczególnych zobowiązaniach. Informacje, do których udzielenia zobowiązano skarżącego, a które pozostały niewyjaśnione miały istotny wpływ na merytoryczne rozpoznanie złożonego przez niego wniosku o przyznanie prawa pomocy, rzutując przede wszystkim na prawidłową ocenę jego sytuacji materialno – bytowej i możliwości płatniczych. Sąd I instancji stwierdził, że okoliczności te nie mogą stanowić domniemania ze strony Sądu, zwłaszcza gdy mają stanowić podstawę udzielenia pomocy finansowanej ze środków publicznych. Rodzi to obowiązek wszechstronnego ich wyjaśnienia, zwłaszcza gdy informacje udzielone przez osobę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy budzą wątpliwości lub po prostu okazują się niewystarczające dla dokonania tej oceny. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył J. S., wnosząc o jego uchylenie w całości. Skarżący oświadczył, iż zaciągnął kredyty bankowe z uwagi na dodatkowe prace, a obecny stan zdrowia skarżącego nie pozwala na pracę. Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., Poz. 270, dalej jako "p.p.s.a.") przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z konstrukcji powołanego przepisu wynika zatem, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zawsze zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, dodatkowo strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, Lex 552404). Skarżący, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien bowiem liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - zbadał przesłanki warunkujące przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym i prawidłowo doszedł do przekonania, że przedstawiona przez skarżącego sytuacja materialna uniemożliwia ocenę, czy istnieją podstawy do przyznania wnioskowanej pomocy. Stwierdzić należy, iż działanie Sądu I instancji oparte na art. 255 p.p.s.a. zasługuje na aprobatę, bowiem zmierzało do dokładnego zbadania sytuacji materialnej skarżącego. W niniejszej sprawie skarżący, wezwany przez referendarza sądowego – zarządzeniem z dnia 21 lutego 2012 r. - do przedłożenia określonych dokumentów oraz oświadczeń obrazujących jego sytuację majątkową nie wykonał prawidłowo tego zarządzenia, bowiem nie nadesłał kopii umów, na podstawie których banki [...] i [...] udzieliły mu kredytów, zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy, dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanego przez niego świadczenia, wyciągów z rachunków bankowych żony ani oświadczenia o nieposiadaniu przez nią rachunku bankowego. Kolejnym zarządzeniem Sądu z dnia 12 kwietnia 2012 r. ponownie wezwano skarżącego do przedłożenia określonych dokumentów i złożenia stosownych oświadczeń o źródle osiąganych dochodów. W odpowiedzi skarżący oświadczył, że nie posiada kont i lokat dewizowych, ani lokat terminowych, że pobiera rentę w wysokości 1189,67 złotych netto, na dowód czego skarżący załączył potwierdzenie wypłaty skarżącemu renty w w/w wysokości za marzec 2012 r., oznajmił, iż żona nie posiada aktualnie żadnych świadczeń, oraz że ani skarżący, ani jego żona nie korzystają z pomocy oferowanej przez Ośrodek Pomocy Społecznej w [...], na dowód czego skarżący złożył stosowne zaświadczenie z dnia 30 maja 2011 r. Należy podkreślić, że to do oceny Sądu należy uznanie, czy strona wykazała, że spełnia stosowne przesłanki przyznania prawa pomocy. W niniejszej sprawie strona skarżąca niewątpliwie nie przedstawiła pełnych danych na temat swojej sytuacji materialnej. Odnosząc się natomiast do kwestii stanu zdrowia skarżącego należy podkreślić, że zły stan zdrowia może być pośrednio przyczyną przyznania prawa pomocy tylko wtedy, gdy przekłada się on na sytuację materialną wnioskodawcy, powodując na przykład, że nie jest on w stanie zarobkować czy też zmuszony jest ponosić relatywnie wysokie (w odniesieniu do dochodów i posiadanych oszczędności, mienia) koszty leczenia. W niniejszej sprawie skarżący nie uprawdopodobnił faktu ponoszenia wysokich kosztów leczenia, ani jakiegokolwiek zaświadczenia o niezdolności do pracy, a jego oświadczenia w tym zakresie pozostały gołosłowne. Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.