II OSK 1564/12

Dnia 6 lutego 2013 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jerzy Bujko /spr./ sędzia NSA Barbara Adamiak sędzia NSA Maciej Dybowski Protokolant sekretarz sądowy Tomasz Godlewski po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2013 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 marca 2012r. sygn. akt IV SA/Po 1236/11 w sprawie ze skargi A.S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] października 2011r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 29 marca 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu skargi A.S. uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...]. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie, na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2 lit. a/ i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznej Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), odmówił A.S. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Organ wskazał, że zgodnie z powyższymi przepisami represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Organ uznał, że w związku z barkiem legalnej definicji pojęcia "deportacja" wyróżniające znaczenie ma znaczna odległość pomiędzy dotychczasowym miejscem zamieszkania, a miejscem w którym była wykonywana praca przymusowa. Wnioskodawczyni nie została, zdaniem organu deportowana, gdyż wykonywała pracę w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania (w miejscowości Dęby Szlacheckie) w znanej okolicy, niedaleko rodziny i znajomych. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy A.S. wskazała, że została deportowana jako 12 letnie dziecko i pomimo niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania (ok. 10 km) nie mogła kontaktować się z rodziną. Zaskarżoną decyzją Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] sierpnia 2011 r. Organ wskazał, że wnioskodawczyni pracowała w domu Niemca W.P., gdzie opiekowała się dziećmi i zajmowała się zwierzętami gospodarczymi. Podkreślił, że badając uprawnienie strony do uzyskania świadczenia pieniężnego oceniono charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Zdaniem organu wnioskodawczyni została wprawdzie zmuszona do opuszczenia rodzinnej miejscowości, jednak skierowano ją do pracy w pobliskiej miejscowości, nie dotknęły jej również inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, w szczególności trwałe wyrwanie z dotychczasowego środowiska. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A.S. podniosła argumenty zawarte we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Uchylając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] sierpnia 2011 r. wymienionym na wstępie wyrokiem Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznej Republik Radzieckich oraz wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Osoby te były poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Sąd uznał, że organ dokonując oceny stanu faktycznego ograniczył swoje badanie jedynie do aspektu terytorialnego i z faktu niewielkiej odległości między dotychczasowym miejscem zamieszkania i miejscem świadczenia pracy, wysnuł wniosek, że nie zachodzą w przedmiotowej sprawie okoliczności, które można by uznać za wskazujące na "wyrwanie ze środowiska". Sąd wskazał, że równie ważne przy uznaniu wywiezienia do pracy przymusowej za deportację w rozumieniu powołanej ustawy są dodatkowe okoliczności takie jak znajomość okolicy czy otoczenie rodziny i znajomych. W konkretnej sprawie oznacza to, że istotnym jest ustalenie czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba ta musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała, czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną były adekwatne do jej wieku). Sąd uznał, że organy naruszyły szereg przepisów k.p.a., w tym art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 1 k.p.a. Podkreślił, że sprawa została rozpoznana schematycznie, bez wnikliwego wyjaśnienia i rozważenia jej istotnych okoliczności. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów procesowych, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że wskazane normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, pomimo iż zebrał on i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy. Zarzucono naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. wobec nieprzedstawienia w uzasadnieniu wyroku takich ustaleń i dowodów, jakie mogłyby przemawiać za oddaleniem skargi. Zarzucono także naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 ustawy oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez stronę postępowania stanowią represje w myśl wskazanego przepisu materialnego, podczas, gdy strona doznała innego rodzaju represji niż określonych przez ustawodawcę. W odpowiedzi na skargę kasacyjną A.S. wniosła o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Odmawiając uwzględnienia wniosku A.S. organ powołał się, między innymi, na uchwałę składu siedmiu sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r., sygn. akt OPS 5/98 (ONSA 1999, nr 1, poz. 1). Uchwałą tą wyjaśniono, że ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. Nr 87, poz. 395), dalej cytowane jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym", nie przewiduje objęcia świadczeniem wszystkich osób, które doznały represji wojennych i okresu powojennego, i nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Uchwała ta została jednak wydana jeszcze przed wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (publ. w OTK ZU-A 2009, nr 11, poz. 169) stwierdzającego niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim przepis ten pominął przesłankę deportacji do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego i będącej następstwem tej uchwały zmiany kwestionowanego przepisu. W następstwie zmiany wymienionego przepisu w dacie rozpoznawania sprawy uznał on za deportację, w rozumieniu art. 2 pkt 2a, również wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Obecnie więc deportację taką stanowi wywiezienie z jednej miejscowości znajdującej się na terytorium państwa polskiego w granicach sprzed 1 września 1939 r. do innej miejscowości położonej na tym terytorium. W powołanej wyżej uchwale z dnia 16 grudnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny wskazał szereg okoliczności, które świadczył o szczególnie dotkliwym charakterze świadczenia przymusowej pracy w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania, przemawiających za uznaniem również wywózki w granicach państwa polskiego za deportację. Wśród tych, przykładowo wymienionych okoliczności, odległość miejsca przesiedlenia od stałego miejsca zamieszkania była tylko jedną wielu, które przemawiały za uznaniem dotychczas obowiązującego przepisu jako naruszającego zasadę równości obywateli. Należy jednak zauważyć, że jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 marca 2012 r. (II OSK 468/11, Lex nr 1138199) zmieniony w następstwie wymienionego wyroku Trybunału Konstytucyjnego przepis art. 2 pkt 2a ustawy o świadczeniu pieniężnym nie uzależnił stwierdzenia deportacji od takich okoliczności, jak odległość na jaką deportowany został wywieziony do pracy przymusowej, jego wiek czy też fakt rozdzielania z rodziną. Istotnym kryterium pozostaje natomiast wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. Dla ustalenia, czy w sprawie prawidłowo został zastosowany przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym konieczne jest dokładne i prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy. Tylko bowiem do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego można w sposób należyty zastosować obowiązujące przepisy prawa materialnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w sposób uzasadniony wykazał, wbrew postawionym w skardze kasacyjnej zarzutom naruszenia przepisów postępowania, że organ prowadzący postępowanie, z naruszeniem wynikających z art. 7, 77 i 80 k.p.a. obowiązków, nie przeprowadził należycie postępowania dowodowego i nie wyjaśnił w koniecznym dla załatwienia sprawy zakresie jej okoliczności faktycznych. W sprawie przywiązano bowiem istotne znaczenie wyłącznie do faktu niewielkiej odległości miejscowości, do której wnioskodawczyni została przesiedlona od jej stałego miejsca zamieszkania. Trafnie więc Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż sprawa wymaga ponownego wyjaśnienia i kolejnego rozpoznania, a przyjęta przez ten Sąd wykładnia prawa materialnego nie budzi żadnych uzasadnionych zastrzeżeń. Wobec stwierdzenia, że zarzuty skargi kasacyjnej są nieuzasadnione, skarga ta podlega oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a.