I OZ 438/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 27 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Rz 252/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi B. G. na czynność Starosty L. z dnia [...] lutego 2012 r. w przedmiocie odmowy zwrotu opłaty za wydanie karty pojazdu postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, na skutek wniesionego od postanowienia referendarza sądowego z dnia 6 kwietnia 2012 r. sprzeciwu, postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2012 r. odmówił przyznania B. G. prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu swego orzeczenia Sąd wskazał, iż wnioskodawca, pozostaje w pięcioosobowym gospodarstwie domowym. Środki na utrzymanie rodziny strony pochodzą z jego wynagrodzenia za pracę w wysokości [...] zł brutto (odpowiednio [...] zł netto) i [...] zł z tytułu świadczeń z pomocy społecznej. Ze złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika natomiast, że bieżące koszty utrzymania jego rodziny wynoszą łącznie [...] zł. Na wydatki związane z bieżącym utrzymaniem składają się: rachunki za wodę, gaz, prąd elektryczny – [...] zł, opłaty związane z utrzymaniem samochodu – [...] zł, opłaty za telefony komórkowe- ok. [...] zł, opłata za przedszkole – [...] zł, koszt zakupu lekarstw i innych dodatkowych opłat – [...] zł, opłaty za żywność- [...] zł. Sąd ustalił również, że wnioskodawca wraz z rodziną mieszka w domu o powierzchni [...] m2 i posiada dwa samochody osobowe ( P. z 1997 r. i F. z 1992 r.). Oprócz domu skarżący nie posiada wartościowego majątku w postaci mieszkań, nieruchomości, czy zasobów pieniężnych. Sąd zwrócił też uwagę, że skarżący, oprócz ponoszenia wydatków koniecznych dla utrzymania siebie i swojej rodziny uiszcza opłaty za dostęp do sygnału telewizji satelitarnej w wysokości [...] zł (wyciąg rachunku bankowego). Jest również zadłużony na kwotę [...] zł. W świetle powyższych informacji, Sąd Wojewódzki uznał, że przedmiotowy wniosek nie zasługuje a uwzględnienie. Sąd podkreślił bowiem, że obowiązek strony ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie stanowi zasadę w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Udzielenie zaś stronie prawa pomocy powinno mieć miejsce w sytuacjach, gdy zdobycie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Taka jednak sytuacja – zdaniem Sądu - w niniejszym przypadku nie miała miejsca. Sąd podkreślił bowiem, że fakt posiadania przez skarżącego domu, oraz dwóch samochodów nie potwierdza jego ubóstwa. Wydatki zaś związane z utrzymaniem w/w pojazdów nie są wydatkami koniecznymi dla utrzymania skarżącego i jego rodziny. Skarżący może zatem – w ocenie Sądu - poczynić stosowne oszczędności, rezygnując z utrzymania drugiego samochodu. Podobnie Sąd Wojewódzki ocenił wydatki związane z dostępem do sygnału telewizji satelitarnej. Jego zdaniem, rezygnacja z tej usługi może przyczynić się do zaoszczędzenia odpowiednich środków. Sąd stwierdził też, że fakt posiadania przez skarżącego zadłużenia nie zasługuje na uwzględnienie przy ocenie spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Nie należy ono do niezbędnych kosztów utrzymania rodziny. Posiadanie zaś karty kredytowej świadczy o tym, że wydający tę kartę dobrze oceniał możliwości finansowe rodziny. Ponieważ wnioskodawcę było stać na wyrobienie karty kredytowej to stać go również na opłacenie kosztów sądowych. B. G. w złożonym przez siebie zażaleniu na powyższe postanowienie – wnosząc o przyznanie mu prawa pomocy - podniósł, że Sąd błędnie oparł swoje rozstrzygnięcie na okoliczności, iż skarżący wraz z rodziną mieszka w domu o pow. [...] m2, nie biorąc przy tym pod uwagę stanu tego budynku, który ma ponad [...] lat i nie jest całkowicie wykończony. Odnosząc się z kolei do faktu posiadania dwóch samochodów skarżący podnosił, że jeden z nich jest niezbędny aby mógł dojeżdżać do miejsca pracy oddalonego około 25 km od miejsca jego zamieszkania. Z uwagi zaś na obowiązujący w jego przypadku zmianowy system pracy oraz pracę w godzinach nadliczbowych skarżący nie ma innego sposobu dotarcia do miejsca pracy. Drugi z kolei pojazd służy żonie skarżącego do przewożenia dzieci do lekarza oraz szkoły. W jego zatem ocenie posiadanie dwóch pojazdów nie stanowi wystarczającej przeszkody do odmowy zwolnienia go od kosztów sądowych. Żądana zaś od niego opłata wynosi prawie połowę kwoty, której zwrotu domaga się we wniesionej przez siebie skardze. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. W myśl regulacji zawartej w przepisie art. 245 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012, poz. 270) dalej: "P.p.s.a." prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, gdzie zakres całkowity obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego, zaś zakres częściowy obejmuje: zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, bądź też zwolnienie od opłat sądowych i wydatków, bądź tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika do reprezentacji. Z kolei zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W świetle powołanego wyżej przepisu należy przyjąć, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 i 3 marca 2008 r., sygn. akt I FZ 74/08). Jest on zatem zobligowany przedstawić w sposób czytelny swój stan finansowy prezentując w niebudzący wątpliwości sposób źródła swego utrzymania, jak również ponoszone przez siebie wydatki. Podkreślenia przy tym wymaga fakt, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ma ono przy tym charakter wyjątkowy i może zatem zostać przyznanie wyłącznie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Z uwagi na powyższe wytyczne oraz przedstawioną przez samego skarżącego sytuację finansową należy uznać, że odmowa przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie jest co najmniej przedwczesna. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika bowiem, że Sąd Wojewódzki uwzględnił wszystkie wskazywane przez wnioskodawcę okoliczności, które – jego zdaniem – przemawiały za przyznaniem mu prawa pomocy. Nie można przy tym uznać, że sam fakt dysponowania przez skarżącego dwoma kilkunastoletnimi pojazdami, których notabene wartość nie jest znaczna, uniemożliwia mu zgromadzenie środków koniecznych na prowadzenia postępowania sądowego, zwłaszcza w sytuacji, gdy skarżący w sposób przekonujący umotywował dlaczego dysponowanie dwoma pojazdami jest niezbędne do zapewnienia odpowiednich warunków bytowych jego rodziny. Jeżeli bowiem strona wskazuje, że jeden pojazd służy do dotarcia na miejsce pracy to trudno uznać, iż jego utrzymanie nie stanowi niezbędnego wydatku, mającego na celu utrzymanie członków rodziny skarżącego. Nie można przy tym również uznać, iż dysponowanie drugim pojazdem przez żonę skarżącego nie może stanowić wydatku koniecznego, zwłaszcza w sytuacji gdy to na niej ciąży obowiązek opieki nad trójką małych dzieci, co z pewnością nie tylko wiąże się z koniecznością ponoszenia na ich utrzymanie znacznych nakładów, lecz także wymaga zapewnienia im komunikacji ze szkołą czy lekarzem. Jeżeli zatem Sąd miał wątpliwości co do zasadności dysponowania tymi pojazdami, mógł zwrócić się do strony o złożenie szczegółowych wyjaśnień w tym zakresie. Trudno również uznać, że dochód skarżącego umożliwia mu, przy pięcioosobowej rodzinie, swobodne czynienie oszczędności na poczet kosztów ewentualnych postępowań sądowych. Na sytuację majątkową skarżącego może wskazywać przy tym okoliczność korzystania przez niego z pomocy finansowej MOPS-u. Z pewnością sam już fakt przyznawania pomocy społecznej, której beneficjentami nie są z reguły osoby zamożne, może świadczyć o braku niezbędnych na utrzymanie środków finansowych. Wszelkie zatem wątpliwości w tym zakresie winny skutkować wezwaniem skarżącego do sprecyzowania podstawy przyznawanej mu na tej podstawie pomocy oraz ewentualnego przedłożenia decyzji w tym przedmiocie. Bez znaczenia przy tym pozostaje okoliczność dysponowania przez skarżącego kartą kredytową, skoro jej otrzymanie może wynikać wyłącznie z faktu dysponowania przez niego stałym dochodem. Podkreślić przy tym należy, że z dołączonego przez skarżącego rachunku wynika, iż przyznany mu limit zadłużenia wynosi [...] zł, a zatem nie jest znaczny, co przekłada się na niską ocenę jego możliwości finansowych. Należy zwrócić również uwagę, że przy ocenie możliwości zarobkowych wnioskodawcy nie tylko uwzględnia się uzyskiwane przez niego dochody, lecz również możliwości zarobkowe jego i jego rodziny. Zasadny w związku z tym byłoby ustalenie również dlaczego jego żona obecnie pozostaje bez pracy. Wskazane wyżej wątpliwości powinny – zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego – skutkować wezwaniem wnioskodawcy do ich wyjaśnienia, a następnie rozpoznaniem w/w wniosku w oparciu o wszystkie przedstawione przez skarżącego informacje. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) orzekł jak w sentencji.