III SAB/Łd 3/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Alberciak (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Irena Krzemieniewska Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski Protokolant Tomasz Porczyński po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 maja 2012 r. sprawy ze skargi M. W. na bezczynność Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. w przedmiocie niezłożenia wniosku o wykreślenie wpisu hipoteki przymusowej postanawia: 1. odrzucić skargę; 2. zwrócić M. W. kwotę 100 (sto) zł. uiszczoną tytułem wpisu sądowego od skargi, zaksięgowaną w dniu 24 marca 2012 r., pod poz. 1360. Pismem z dnia [...] M. W. wystąpiła do Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. o wykreślenie wpisu hipoteki w księdze wieczystej nr [...] dotyczącego zabezpieczenia zobowiązań w podatku od towarów i usług za miesiąc październik 2002 r., dokonanego na podstawie wniosku złożonego po wystawieniu przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. tytułu wykonawczego nr [...] z dnia [...]. W odpowiedzi na powyższy wniosek Naczelnik Urzędu Skarbowego w B. pismem z dnia [...] wyjaśnił, że brak jest podstaw do skierowania do Sądu Rejonowego w B. wniosku o wykreślenie hipoteki w księdze wieczystej nr [...]. Organ wyjaśnił, że w dniu 2 lipca 2007r. złożył w Sądzie Rejonowym w B. - Wydział Ksiąg Wieczystych wniosek o wpis w księdze wieczystej stanowiącej własność małżonków M. i K. W. hipoteki przymusowej z tytułu zaległości podatkowych M. W. w podatku od towarów i usług, w tym m.in. zaległości podatkowej za październik 2002r. wynikającej z tytułu wykonawczego nr [...] z dnia [...]. W dniu 12 października 2007r. wpłynęło zawiadomienie ww. Sądu o dokonaniu wpisu żądanej hipoteki przymusowej. Zgodnie z art. 67 ustawy z dnia 6 lipca 1982r. o księgach wieczystych i hipotece - hipoteka powstaje przez dokonanie wpisu do księgi wieczystej. W myśl zaś z art. 29 tej ustawy wpis ma moc wsteczną od chwili złożenia wniosku o dokonanie wpisu, czyli w przedmiotowej sprawie od 2 lipca 2007r. Podstawą wystawienia tytułu wykonawczego nr [...] z dnia [...] była decyzja Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. z dnia [...] nr [...], która w dacie złożenia wniosku o wpis przedmiotowej hipoteki przymusowej była w obrocie prawnym. Decyzją z dnia [...] nr [...] organ drugiej instancji uchylił powyższą decyzję. Organ podatkowy wskazał, że uchylenie decyzji stanowiącej podstawę dokonania wpisu hipoteki nie jest jednoznaczne z wygaśnięciem wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, czy też wygaśnięciem samej hipoteki. Decyzja uchylona w trybie instancyjnym korzysta z atrybutu domniemania prawidłowości, co oznacza, że ma moc wiążącą dopóty, dopóki nie zostanie wyeliminowana z obrotu prawnego. Uchylenie decyzji, na podstawie której wystawiony został tytuł wykonawczy nie działa wstecz i dlatego wpis hipoteki jest skuteczny. Ponadto organ podatkowy powoła też treść art. 94 oraz art. 941 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Organ stwierdził, że brak jest zatem podstaw do wykreślenia hipoteki przymusowej zabezpieczającej wierzytelność z tytułu podatku od towarów i usług za październik 2002r. Pismem z dnia 6 września 2011 r. M. W., reprezentowana przez pełnomocnika, ponownie wystąpiła do Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. o niezwłoczne złożenia wniosku do Sądu Rejonowego w B. Wydział Ksiąg Wieczystych o wykreślenie z Księgi Wieczystej nr [...] M. i K. W. wpisów hipoteki dokonanych na podstawie wyeliminowanych z obrotu prawnego decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. Zdaniem wnioskodawczyni w piśmie z dnia 22 września 2011 r. organ nie wskazał na podstawie jakiego przepisu prawa organ uznał, że nadal wpis hipoteki jest skuteczny. W przedmiotowej sprawie uchylenie decyzji stanowiącej podstawę dokonania wpisu hipoteki jest jednoznaczne z nieistnieniem wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, co w świetle art. 100 ustawy o księgach wieczystych i hipotece musi powodować skutek wygaśnięcia hipoteki. Żaden przepis prawa nie legalizuje biernego oczekiwania organów (w sprawach dotyczących wpisów hipotecznych), na ewentualne wydanie kolejnych decyzji organu w postępowaniach podatkowych. Nawet jeżeli takie decyzje w przyszłości powstaną i powstaną kolejne tytuły wykonawcze (czego w istocie wykluczyć nie można), to i tak oznaczenia (sygnatury) orzeczeń i daty ich wydania, nie będą pokrywały się z obecnie widniejącymi we wspomnianej księdze wieczystej, a taki stan nie jest dopuszczalny. Zdaniem pełnomocnika strony Naczelnik Urzędu Skarbowego w B., uchylając się od obowiązku sporządzenia wniosku do Sądu Rejonowego w B. - Wydział Ksiąg Wieczystych o wykreślenie hipoteki, pozostaje w bezczynności. W związku z powyższym, działając na podstawie art. 52 § 4 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, pełnomocnik wezwał Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. do usunięcia naruszenia prawa. Pismem z dnia 10 listopada 2011 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w B. poinformował M. W., że brak jest podstaw do złożenia w Sądzie Rejonowym w B. wniosku o wykreślenie ze wskazanej w piśmie księgi wieczystej hipoteki zabezpieczającej wierzytelność z tytułu podatku od towarów i usług za wrzesień i październik 2002r. oraz styczeń, luty i marzec 2003r. Podtrzymał stanowisko zaprezentowane w piśmie z dnia 22 września 2011 r. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi pełnomocnik skarżącej wskazał na bezczynność organu podatkowego. Powtórzył argumentację prezentowaną we wcześniejszych pismach. Ponadto pełnomocnik skarżącej zarzucił Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w B. naruszenie art. 120, art. 121 § 1 Ordynacji podatkowej oraz art. 122 i art. 125 § § 2 tej ustawy w związku z naruszeniem niżej wymienionych przepisów prawa: art. 94 w związku z art. 100 ustawy o księgach wieczystych i hipotece poprzez utrzymywanie niezgodnego ze stanem faktycznym stanu księgi wieczystej wymienionej na wstępie; art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej poprzez uznanie, że istnienie, utrzymywanej niezgodnie z przepisami prawa hipoteki przymusowej, wywołuje skutek w postaci opisanej w tym przepisie. Pełnomocnik wniósł o stwierdzenie przez Sąd bezczynności Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. w zakresie uchylania się od uaktualniania zabezpieczeń zobowiązań podatkowych, dokonanych na hipotekach podatników. W odpowiedzi na skargę Naczelnik Urzędu Skarbowego w B. wskazał, że jego zdaniem skarga nie podlega rozpatrzeniu w trybie art. 50 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zdaniem organu w przedmiotowej sprawie nie można mówić o "bezczynności organu administracji publicznej", gdyż ani ustawa z dnia 29 sierpnia 1997r. - Ordynacja podatkowa, ani ustawa z dnia 6 lipca 1982r. o księgach wieczystych i hipotece nie określają terminu, w jakim organ podatkowy byłby zobowiązany do złożenia wniosku o wykreślenie ustanowionej uprzednio hipoteki przymusowej. Ponadto przepisy ustawy o księgach wieczystych i hipotece nie nakładają na organy administracji publicznej będące wierzycielem obowiązku wystąpienia do sądu powszechnego z wnioskiem o wykreślenie ustanowionej na jego rzecz hipoteki. Z przepisu art. 100 tej ustawy wynika jedynie, iż organ będący wierzycielem ma obowiązek umożliwić właścicielowi nieruchomości, na której ustanowiono hipotekę, będącemu dłużnikiem dokonanie wykreślenia, gdyż to w jego interesie leży doprowadzenie do zgodności stanu księgi wieczystej ze stanem rzeczywistym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. W myśl zaś § 2 art. 1 cyt. ustawy kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do treści art. 3 § 2 pkt 8 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012. 270) kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na bezczynność organów w przypadkach określonych w pkt 1- 4a. Dopuszczalność skargi na bezczynność organu administracji publicznej występuje wówczas, gdy organ zwleka z wydaniem decyzji, postanowienia albo aktu lub dokonaniem czynności dotyczących uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, a sprawa ma charakter sprawy z zakresu administracji publicznej. W przypadku wniesienia skargi na bezczynność organu przedmiotem sądowej kontroli nie jest więc określony akt lub czynność organu administracji, lecz ich brak w sytuacji gdy organ miał obowiązek podjąć działanie w danej formie i w określonym przez prawo terminie. Dotyczy to zatem sytuacji, gdy w prawnie ustalonym terminie organ nie podjął żadnych czynności w sprawie lub gdy organ wprawdzie prowadził postępowanie w sprawie, ale – mimo istnienia ustawowego obowiązku - nie zakończył postępowania wydaniem decyzji, postanowienia lub też innego aktu lub nie podjął stosownej czynności. W niniejszej sprawie skarżąca wniosła skargę na bezczynność Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. Zważyć należy, że przedmiotem skargi jest bezczynność Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. w sprawie odmowy wystąpienia z wnioskiem o wykreślenie hipoteki przymusowej z tytułu zaległości podatkowych M. W. w podatku od towarów i usług, w tym m.in. zaległości podatkowej za październik 2002r. wynikającej z tytułu wykonawczego nr [...] z dnia [...]. Hipoteka została wpisana na podstawie zawiadomienia organu podatkowego. Podstawą wystawienia tytułu wykonawczego nr [...] z dnia [...] była decyzja Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. z dnia [...] nr [...], która w dacie złożenia wniosku o wpis przedmiotowej hipoteki przymusowej była w obrocie prawnym, a następnie została uchylona przez organ II instancji. Tymczasem tryb oraz sposób wpisywania hipoteki do księgi wieczystej reguluje ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. 2001 r. nr 124, poz. 1361 ze zm.). Zgodnie z art. 65 ust. 1 powołanej ustawy w celu zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności wynikającej z określonego stosunku prawnego można nieruchomość obciążyć prawem, na mocy którego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości (hipoteka). Przedmiotem hipoteki może być także: 1) użytkowanie wieczyste wraz z budynkami i urządzeniami na użytkowanym gruncie stanowiącymi własność użytkownika wieczystego, 2) spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, 3) wierzytelność zabezpieczona hipoteką (art. 65 ust. 2). Artykuł 65 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece zawiera definicję hipoteki. Wprowadza konieczny warunek, jakim jest zindywidualizowanie zabezpieczonej wierzytelności już w chwili wpisu stosunku prawnego, z którego wynika. Wierzytelność musi być więc oznaczona i musi wynikać z określonego stosunku prawnego, co jednocześnie oznacza, że źródłem jej powstania jest stosunek prawny. Przez jego oznaczenie należy rozumieć wskazanie wierzyciela, dłużnika i stosunku prawnego, który powinien być określony nie tylko co do rodzaju (np. "z tytułu umowy kredytowej", "z tytułu umowy najmu"), lecz także skonkretyzowany przez podanie daty umowy, jej numeru i innych danych pozwalających zorientować się, o jaką umowę chodzi. Z tego samego stosunku prawnego może wynikać kilka wierzytelności (art. 94 u.k.w.h.). Zawarty w treści art. 65 ust. 1 zwrot "wynikającej z określonego stosunku prawnego" wyraża zasadę akcesoryjności oraz szczegółowości hipoteki. Unormowanie to ma praktyczne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy z jednego stosunku prawnego wynika więcej niż jedna wierzytelność, a wierzyciel zabezpiecza tylko niektóre spośród wierzytelności. Według tego przepisu hipoteka stanowi podstawową formę prawną rzeczowego zabezpieczenia wierzytelności pieniężnych; jest ograniczonym prawem rzeczowym na nieruchomości, związanym z oznaczoną wierzytelnością, która wynika z określonego stosunku prawnego, i służącym do jej zabezpieczenia. Z art. 65 ust. 1 wynika, że wierzycielowi hipotecznemu przysługują dwa uprawnienia: 1) pierwszeństwo zaspokojenia się z nieruchomości przed dłużnikami osobistymi; 2) skuteczność wobec każdoczesnego właściciela nieruchomości (por. Ewa Bałan – Gonciarz, Helena Ciepła, Komentarz do art. 65 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, opublikowano LEX 2011). Przez ustanowienie hipoteki powstaje odpowiedzialność rzeczowa, która polega na tym, że wierzyciel może dochodzić zaspokojenia swojej wierzytelności z przedmiotu zabezpieczenia w wysokości jego wartości, do tej wysokości bowiem ogranicza się odpowiedzialność dłużnika hipotecznego. Z kolei odpowiedzialność osobista, która może zachodzić razem z rzeczową, jest odpowiedzialnością całym majątkiem dłużnika. Dłużnik hipoteczny (rzeczowy) nie musi być jednocześnie dłużnikiem osobistym. Właściciel nieruchomości powodowany różnymi motywami, może bowiem ustanowić na niej hipotekę dla zabezpieczenia cudzego długu. Jako dłużnik hipoteczny jest nadal właścicielem nieruchomości i może nią rozporządzać (art. 72 u.k.w.h.). Nabywca nieruchomości, przejmujący w umowie ze zbywcą dług hipoteczny, odpowiada za ten dług rzeczowo i osobiście, jeżeli zbywca odpowiadał osobiście i wierzyciel zgodził się na zmianę dłużnika przez wstąpienie nabywcy na miejsce zbywcy. Przez samo nabycie nieruchomości obciążonej hipoteką zbywca pozostaje dłużnikiem osobistym, a nabywca staje się dłużnikiem rzeczowym, odpowiadającym tylko z nieruchomości, oraz in solidum z dłużnikiem osobistym (art. 519 § 2 pkt 2 k.c.). Stosownie do treści art. 109 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych - wierzyciel, którego wierzytelność jest stwierdzona tytułem wykonawczym, określonym w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym, może na podstawie tego tytułu uzyskać hipotekę na wszystkich nieruchomościach dłużnika (hipoteka przymusowa). Z takim rodzajem hipoteki mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Zgodnie z art. 100 powołanej ustawy - w razie wygaśnięcia hipoteki wierzyciel obowiązany jest dokonać wszelkich czynności umożliwiających wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej. Wobec powyższego stwierdzić należy, że nie ma racji skarżąca twierdząc, że przepis art. 100 ustawy z 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece nakłada na będący wierzycielem organ podatkowy obowiązek wystąpienia do sądu powszechnego z wnioskiem o wykreślenie ustanowionej na jego rzecz hipoteki. Z przepisu tego wynika jedynie, iż dotyczy wszystkich wypadków wygaśnięcia hipoteki. Na jego skutek powstaje niezgodność między stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, do usunięcia której potrzebne jest wykreślenie hipoteki. W tym celu konieczne są dokumenty stwierdzające to wygaśnięcie. Artykuł 100 nakłada na wierzyciela w takiej sytuacji obowiązek dokonania wszelkich czynności umożliwiających wykreślenie hipoteki. Jeżeli więc wymienione dokumenty są w posiadania wierzyciela, jest on obowiązany wydać je właścicielowi obciążonej nieruchomości. Jeśli wierzyciel tego odmawia, to jedyną drogą do usunięcia niezgodności jest proces na podstawie art. 10 u.k.w.h. (por. wyrok SN z dnia 16 listopada 1998 r., I CKN 885/97 (OSNC 1999, nr 4, poz. 84). Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych - w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie albo jest dotknięte wpisem nieistniejącego obciążenia lub ograniczenia, może żądać usunięcia niezgodności. Wprawdzie te same osoby, które mogą złożyć wniosek o dokonanie wpisu (art. 6262 § 5 k.p.c.), są legitymowane do wytoczenia powództwa z art. 10 ust. 1 u.k.w.h. Jednakże z przepisu powyższego wynika prawo organu (wierzyciela) wytoczenia przedmiotowego powództwa, a nie obowiązek. Ponadto powództwo o usunięcie niezgodności pomiędzy stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym traktowane jest jako szczególnego rodzaju powództwo o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa i jest sprawą mającą charakter cywilnoprawny. A zatem sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, wystąpienia z przedmiotowym żądaniem, nie ma charakteru sprawy z zakresu administracji publicznej i nie podlega kognicji sądu administracyjnego. Ustawa o księgach wieczystych nie przewiduje wydania decyzji, czy też wydania innego aktu administracyjnego w przedmiocie wykreślenia wpisu hipoteki. Cywilnoprawny tryb wykreślenia wpisu hipoteki z księgi wieczystej wyklucza zatem przyjęcie, iż odmowa złożenia wniosku o wykreślenie hipoteki przez organ podatkowy wymaga od tego organu podjęcia rozstrzygnięcia w formie decyzji administracyjnej. Wniosek dłużnika o wystąpienie przez organ podatkowy z żądaniem wykreślenia hipoteki nie wszczyna zatem postępowania administracyjnego, które zgodnie z zasadą z art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity - Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), podlega załatwieniu w drodze władczego jednostronnego rozstrzygnięcia organu w formie decyzji administracyjnej. W konsekwencji, brak jest zdaniem Sądu podstaw do przyjęcia, aby załatwienie sprawy wykreślenia wpisu hipoteki z księgi wieczystej miało nastąpić w drodze decyzji administracyjnej, postanowienia lub innego aktu, czy czynności z zakresu administracji publicznej, dotyczącego uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa. Żądana przez skarżącą czynność ma charakter cywilnoprawny. Tym samym nie sposób przyjąć, iż należy do sfery administracji publicznej, nad którą kontrolę sprawują sądy administracyjne. Skoro zatem w sprawie nie jest właściwy sąd administracyjny, a sąd powszechny, to w świetle art. 3 § 2 pkt 8 p.p.s.a., skarga na bezczynność w tym zakresie organu podatkowego jest niedopuszczalna. Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 i § 3 p.p.s.a. orzekł, jak w postanowieniu. ds