II FSK 2320/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Krzysztof Winiarski, , po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej M.W. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 11 maja 2012 r. sygn. akt III SAB/Łd 3/12 w sprawie ze skargi M.W. na bezczynność Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. w przedmiocie niezłożenia wniosku o wykreślenie wpisu hipoteki przymusowej postanawia oddalić skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 11 maja 2012 r., sygn. akt III SAB/Łd 3/12, odrzucił skargę M.W. (dalej jako: ,,Strona’’ lub ,,Skarżąca’’) na bezczynność Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. w przedmiocie niezłożenia wniosku o wykreślenie wpisu hipoteki przymusowej. Sąd pierwszej instancji uzasadniając swoje stanowisko w niniejszej sprawie wskazał, że brak jest podstaw do przyjęcia, aby załatwienie sprawy wykreślenia wpisu hipoteki z księgi wieczystej miało nastąpić w drodze decyzji administracyjnej, postanowienia lub innego aktu, czy czynności z zakresu administracji publicznej, dotyczącego uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa. W ocenie sądu żądana przez Skarżącą czynność ma charakter cywilnoprawny. Tym samym nie sposób przyjąć, iż należy do sfery administracji publicznej, nad którą kontrolę sprawują sądy administracyjne. Skoro zatem w sprawie nie jest właściwy sąd administracyjny, a sąd powszechny, to w świetle art. 3 § 2 pkt 8 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej jako: ,,p.p.s.a.’’) skarga na bezczynność w tym zakresie organu podatkowego jest niedopuszczalna. Z tych względów WSA działając na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 i § 3 p.p.s.a. odrzucił skargę. Skarżąca wniosła skargę kasacyjną od powyższego postanowienia zaskarżając je w całości zarzucając mu na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie art. 58 § 1 pkt 1 przywołanej ustawy poprzez błędne uznanie przez Sąd, że rozpatrzenie zgłoszonego w skardze, istotnego problemu a mianowicie nieaktualizowania wpisów hipotecznych (co z pewnością pozostaje w gestii tegoż organu) i które to wpisy, w wielu sytuacjach pozostają na hipotekach jedynie- jako wpisy już nieformalne (tzn. nie posiadające podstawy prawnej), a tym samym problemu mającego w pełni służyć wyjaśnieniu stanów faktycznych dotyczących istnienia zobowiązań podatkowych, nie należy do właściwości sądów administracyjnych, tylko sądów cywilnych. Błędne uznanie Sądu w przedmiotowej sprawie miało istotny wpływ na dokonane rozstrzygnięcie ponieważ- w myśl jednej z generalnych zasad prowadzenia postępowań, a mianowicie art. 122 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 1997 r., Nr 137, poz. 926- dalej jako: ,,O.p.’’), to właśnie obowiązkiem organów podatkowych jest podejmowanie wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy w postępowaniu podatkowym. Przy tak sformułowanych zarzutach Strona wnosząca skargę kasacyjną wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia WSA w Łodzi, w całości. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Naczelnik Urzędu Skarbowego w B. wniósł o jej odrzucenie bądź ewentualne oddalenie jako całkowicie bezzasadnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skargę należy uznać za niezasadną. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Ta jednakże w niniejszej sprawie nie miała miejsca. Zgodnie z art. 1 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Przyjmując jednolity charakter pojęcia sprawy sądowoadministracyjnej, należy podkreślić, że chodzi o sprawę z zakresu (sądowej) kontroli administracji publicznej. Granice tej kontroli, a tym samym zakres przedmiotowy regulacji Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wyznaczają w sposób zamknięty przepisy art. 3-5 p.p.s.a. (zasada numerus clausus rodzajów spraw sądowoadministracyjnych). W tym miejscu wskazać należy, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym merytoryczne rozstrzyganie sprawy poprzedzone jest badaniem przez Sąd pierwszej instancji okoliczności wymienionych w przepisie art. 58 p.p.s.a., od których istnienia lub nieistnienia powołana ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uzależnia merytoryczne rozstrzyganie danej sprawy. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia jako podstawę odrzucenia skargi powołano, zgodnie z art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a., brak właściwości sądu administracyjnego. W niniejszej sprawie sąd przychyla się w swoim stanowisku do argumentacji przedstawionej przez WSA w Łodzi, uznając iż postanowienie to jest w pełni zasadne. Sąd Wojewódzki prawidłowo orzekł o odrzuceniu skargi jako wniesionej w sprawie nie podlegającej kognicji sądu administracyjnego i z tego powodu wyczerpującego przesłankę niedopuszczalności, o której mowa w art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W pierwszej kolejności odnosząc się do treści zarzutów oraz przedmiotu sporu niniejszego postępowania wskazać należy, iż w przepisach ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa, przepisach ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. 2001 r Nr 124, poz. 1361 ze zm.- dalej jako: ,, ustawa o księgach wieczystych i hipotece’’), jak i przepisach ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296- dalej jako: k.p.c.) brak jest uregulowania nakładającego na wierzyciela (organy podatkowe) obowiązku wystąpienia z wnioskiem o wykreślenie hipoteki przymusowej. Zgodnie z art. 100 ustawy o księgach wieczystych i hipotece w razie wygaśnięcia hipoteki wierzyciel obowiązany jest dokonać wszelkich czynności umożliwiających wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej. Przepis ten obliguje jedynie do wydania właścicielowi obciążonej nieruchomości odpowiedniego dokumentu, pozwalającego na wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej. Wpis potrzebny do usunięcia niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym może nastąpić, gdy niezgodność będzie wykazana orzeczeniem sądu lub innymi odpowiednimi dokumentami (art. 31 ust. 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Dokument, o którym mowa w art. 31 ust. 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ma potwierdzać, że wierzytelność publicznoprawna wygasła. Komentowany przepis nie wymaga więc, aby wierzyciel wyraził zgodę na wykreślenie (tak też S. Rudnicki, Glosa do wyr. SN z 16.11.1993 r., I CKN 885/97, PS 1999, Nr 5, s. 86). Musi on jedynie wydać dokument mogący stanowić podstawę wykreślenia hipoteki. Z związku z powyższym wierzyciel hipoteczny nie jest także zobowiązany do wystąpienia z wnioskiem o wykreślenie hipotek, przez co nie ma podstaw do czynienia w tym zakresie zarzutu bezczynności organowi podatkowemu. Twierdzenie, że tylko organ podatkowy, a nie podatnik, może wystąpić o wykreślenie hipoteki przymusowej, nie znajduje oparcia w przepisach prawa. Jak słusznie zauważył WSA jeżeli wierzyciel odmówi wydania dokumentu umożliwiającego wykreślenie hipoteki, właściciel nieruchomości może domagać się wykreślenia hipoteki w drodze powództwa, na podstawie art. 10 KWU (tak też wyrok SN z 16.11.1998 r., I CKN 885/97, OSN 1984, Nr 4, poz. 84 ). W tym miejscu należy zasygnalizować, że z treści art. 140 O.p. wynika jednoznacznie, że z bezczynnością organu administracji publicznej mamy do czynienia wówczas, gdy w ustalonym terminie organ ten nie podjął żadnych czynności w sprawie lub wprawdzie prowadził postępowanie, ale nie zakończył go wydaniem w terminie decyzji, postanowienia lub innego aktu lub też nie podjął stosownej czynności. Ustawodawca nakłada tym samym na organ obowiązek działania w zakreślonych terminach, ale tylko w sytuacji kiedy organ był zobligowany do tego działania, natomiast nie w sytuacji kiedy organ mógł, a nie musiał wykazywać aktywności, co też ma miejsce w przedmiotowej sprawie. Przyjęcie odmiennego rozumienia powyższego pojęcia prowadziłoby do bezcelowości pozostawienia po stronie organu dyspozycyjności działania. Jak słusznie podkreślił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 16 listopada 1998 r., I CKN 885/97 po wygaśnięciu wierzytelności zabezpieczonej hipoteką i odmowie dokonania przez wierzyciela czynności umożliwiającej wykreślenie hipoteki, dłużnik może domagać się wykreślenia wpisu w drodze powództwa (art. 10 w zw. z art. 100 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, co też słusznie podniósł sąd pierwszej instancji. Z chwilą wygaśnięcia wierzytelności wygasa - jak stanowi art. 94 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, a treść księgi wieczystej, w której taka hipoteka formalnie nadal figuruje, jest - od chwili wygaśnięcia wierzytelności - niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym. W tej sytuacji właściciel może żądać od wierzyciela usunięcia tej niezgodności (art. 100 i 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Jeżeli wierzyciel hipoteczny nie wyrazi zgody na wykreślenie hipoteki, dłużnik może wytoczyć powództwo na podstawie art. 10 tej ustawy. Powództwo z art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, mające na celu usunięcie rozbieżności w tym przepisie wskazanej. Powyższa okoliczność pozostawia tym samym dłużnikowi możliwość zniwelowania braku działania wynikająca z dyspozycyjności art. 100 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. W piśmiennictwie i orzecznictwie dominujący jest pogląd, że powództwo z art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece jest szczególną postacią powództwa ustalającego (art. 189 k.p.c. - por. w szczególności orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 10 października 1985 r. II CR 281/85 - OSNCP 1986, z. 7-8, poz. 125 ). Sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym należą do właściwości sądów okręgowych ( art. 17 pkt. 4 KPC). Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, iż przedmiotem właściwości rzeczowej sądów administracyjnych mogą być wyłącznie sprawy z zakresu kontroli działalności administracji publicznej, czyli sprawy sądowoadministracyjne w znaczeniu materialnym, natomiast nie czynności o charakterze cywilnoprawnym jakiej domaga się Skarżąca. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 1 i 3 p.p.s.a. ----------------------- 2