II SA/Sz 326/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosława Włodarczak-Siuda (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Sędzia NSA Stefan Kłosowski, Protokolant Małgorzata Płocharska-Małys, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] Nr [...], II. uchyla decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] Nr [...], III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku, IV. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz A. M. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Uwzględniając wniosek A. M. decyzją z dnia [...]. Nr [...]przyznano świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz jej córki C. M. za okres od[...]..do[...].w kwocie [...]zł miesięcznie. Decyzją z dnia [...].. Nr [...].wydaną przez Podinspektora Centrum Świadczeń działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta uchylono za okres od [...].. decyzję z dnia [...].. nr [...] oraz jednocześnie uznano to świadczenie z funduszu alimentacyjnego, za nienależnie pobrane. Organ wyjaśnił, że w decyzji z dnia [...]. przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej zostało zawarte pouczenie, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty uznaje się za świadczenia nienależnie pobrane. W dalszej części uzasadnienia organ stwierdził, że w dniu [...]. A. M. dostarczyła do organu kartę rozliczeniową z kancelarii komorniczej, na podstawie której ustalono, że w dniu [...].. otrzymała kwotę [...].zł uzyskaną od dłużnika w toku egzekucji. Zdaniem organu skoro A. M. w [...].r. pobrała jednocześnie świadczenie z funduszu alimentacyjnego oraz alimenty od dłużnika alimentacyjnego – świadczenie z funduszu za wskazany miesiąc nie przysługuje i należy je uznać za nienależnie pobrane stosownie do art. 2 pkt 7 lit. "d" ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Powyższa decyzja stała się ostateczna. Konsekwencją powyższej decyzji stanowiło wydanie decyzji z dnia [...].. Nr [...]., na podstawie art. 2 pkt 7 lit. d, art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) przez ten sam organ o zwrocie przez A. M. nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej C. M. za okres od [...].. do [...].. w kwocie [...].zł wraz z ustawowymi odsetkami w kwocie [...].zł wyliczonymi na dzień wydania niniejszej decyzji. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że decyzją z dnia [...].., ostateczną od dnia [...].. uchylono decyzję z dnia [...].. przyznającą A. M. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz jej córki – C. M.. Organ ustalił, że A. M. w [...]. jednocześnie pobrała świadczenie od komornika oraz z funduszu alimentacyjnego za okres od [...]. w tej sytuacji uznał to świadczenie za nienależnie pobrane stosownie do art. 2 pkt 7 lit. d ustawy i orzekł o jego zwrocie wraz z odsetkami. Nie zgadzając się z powyższą decyzją A.M. wniosła od niego odwołanie podnosząc, że skoro w [...]. otrzymała od komornika świadczenie alimentacyjne na rzecz swojej córki, zatem nie może ponosić konsekwencji finansowych za działania organów państwowych, a odbierając kwotę od komornika nie działała w złej wierze, tylko podporządkowała się jego decyzji. Dodatkowo odwołująca wskazała na swoją trudną sytuację materialną podkreślając, że aktualnie nie otrzymuje żadnej pomocy na utrzymanie dziecka, a zaległości alimentacyjne wycenia na kwotę ponad [...] zł. Powołując się na posiadaną dokumentację odwołująca wskazała, że Centrum Świadczeń w [...]. otrzymało od komornika kwotę [...] zł, zatem wypłacając świadczenie odwołującej uzyskało jego zwrot. Decyzją z dnia [...]. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W oparciu o znajdujący się w sprawie materiał dowodowy organ drugiej instancji ustalił, że A. M. przyznano prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz jej córki w wysokości [...] zł miesięcznie w okresie od [...]. do [...]. Dnia [...]. wnioskodawczyni dostarczyła do Centrum Świadczeń kartę rozliczeniową z kancelarii komorniczej, z której wynikało, że w dniu [...]. dłużnik przekazał jej alimenty – za pośrednictwem komornika – w wysokości [...] zł. Zdaniem Kolegium powyższą kwotę można uznać za świadczenie nienależnie pobrane zgodnie z art.2 pkt 7 lit. "d" ustawy, bowiem świadczenie alimentacyjne zostało wypłacone wnioskodawczyni, gdy w okresie ich pobierania otrzymała również alimenty z funduszu alimentacyjnego. Odnosząc się do zarzutu odwołania polegającego na "niesamowlonym" pobraniu alimentów w [...]. organ odwoławczy zauważył, że zakwalifikowanie wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego do świadczeń nienależnie pobranych w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. "d" ustawy nie wymaga spełnienia dodatkowej przesłanki w postaci świadomości, czy zawinienia osoby uprawnionej w pobraniu zawyżonej należności podkreślając, że istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego uzyskuje również alimenty, bez względu na to, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy za miesiące poprzednie. Kolegium wyjaśniło, że kumulacja tych świadczeń powoduje, że to pierwsze – świadczenie z funduszu- staje się świadczeniem nienależnie pobranym. Ponadto organ wyjaśnił, odnosząc się do zarzutu odwołania, że Centrum Świadczeń otrzymało od komornika w [...]. sporną kwotę [...] zł, z której [...] zł zostało przekazane na rzecz wierzycielki, kwota zaś [...] zł stanowiła koszty egzekucyjne. Reasumując organ odwoławczy stwierdził, że zaskarżona decyzja organu pierwszej instancji jest prawidłowa, bowiem w okolicznościach sprawy oraz prawomocności decyzji z dnia [...]. uznającej pobrane przez A. M. w okresie od [...] świadczenia za nienależne pobrane, organ pierwszej instancji zobligowany był do wydania rozstrzygnięcia ustalającego kwotę tych świadczeń, a po jej uprawomocnieniu wezwania strony do zwrotu kwoty [...] zł nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych wraz z odsetkami stosownie do art. 23 ust. 1 ustawy. Kwestionując powyższą decyzję A.M. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wnosząc o jej uchylenie oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Skarżąca zarzuciła decyzji Kolegium naruszenie prawa materialnego – art. 2 pkt 7 lit. "d" w związku z art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że otrzymując w toku postępowania egzekucyjnego w dniu [...]. kwotę [...] zł otrzymała alimenty za okres od [...]. Ponadto skarżąca zarzuciła naruszenie art. 27 ust. 7 powołanej ustawy poprzez jego niezastosowanie i uznanie, że kwota [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami [...] zł przyznana z funduszu alimentacyjnego za okres od [...]. nie została zwrócona funduszowi, podczas gdy w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego pod sygn. VIII KMP 863/09 przez komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym należności z funduszu alimentacyjnego zostały zapłacone przez dłużnika i przekazane za pośrednictwem komornika Funduszowi Alimentacyjnemu w całości. Dodatkowo A.M. zarzuciła naruszenie przepisu procesowego – art. 7 kodeksu postępowania administracyjnego poprzez zaniechanie dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie oraz podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: Przeprowadzona kontrola zaskarżonych decyzji pod kątem ich zgodności z prawem doprowadziła Sąd do uznania, że skarga okazała się zasadna. W rozpatrywanej sprawie Sąd dopatrzył się podstaw do uwzględnienia skargi i uchylenia zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji. Ponadto korzystając z uprawnienia wynikającego z treści art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 j.t.) uchylił również poprzedzającą powyższe rozstrzygnięcia decyzję z dnia [...]., w której uznano pobrane przez skarżącą świadczenie za nienależne. Stosownie do art. 135 powołanej ustawy Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Rozumienie zawartego w powołanym przepisie zwrotu "w granicach danej sprawy" zostało wyjaśnione w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 czerwca 2000 r. sygn. FPS 12/99 (publ. ONSA 2001, nr 1, poz. 7), w której wskazano, że dotyczy on pojęcia sprawy administracyjnej w znaczeniu materialnym obejmującym zarówno tożsamość podmiotową jak i przedmiotową. O tożsamości podmiotowej można mówić w sytuacji gdy adresatem praw i obowiązków jest ten sam podmiot, z kolei tożsamość przedmiotowa zachodzi w przypadku tożsamości treści tych praw lub obowiązków oraz ich podstawy prawnej i faktycznej. W tym miejscu należy stwierdzić, że warunkiem wydania zaskarżonych w niniejszym postępowaniu decyzji, stanowiło ostateczne rozstrzygnięcie z dnia [...]. w przedmiocie uznania świadczenia pobranego przez A. M. w okresie od [...]. za nienależnie, które to rozstrzygnięcie oparto o art. 2 pkt 7 lit. d ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 j.t.) zwanej dalej "ustawą" w myśl którego ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu – oznacza to świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. W rozpoznawanej sprawie zasadnicze znaczenie będzie miało ustalenie, czy kwota ściągnięta przez komornika sądowego i przekazana skarżącej w dniu [...]. będzie stanowić "alimenty" w rozumieniu nienależnie pobranego świadczenia określonego w art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. W orzecznictwie podkreśla się, że sformułowanie "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" oznacza, że uprawniony w tym samym okresie musi pobierać jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł. O jednoczesności zaś można mówić jedynie wówczas, gdy uprawniony otrzyma obydwa świadczenia równocześnie, za ten sam okres. Skoro świadczenia wypłacane z funduszu alimentacyjnego wypłacane są w okresach miesięcznych - jednoczesność powinna być rozumiana jako tożsamość okresu, za który obydwa świadczenia wypłacono. Wobec powyższego świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego musi dotyczyć tego samego miesiąca, co wypłacone równocześnie alimenty. Dopiero wtedy kumulacja tych świadczeń spowoduje, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego staje się świadczeniem nienależnie pobranym. Odmienna interpretacja sformułowania "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" niweczyłaby cel ustawy, jakim było zapewnienie niezbędnych środków na bieżące utrzymanie osobom uprawnionym do alimentów, gdyż nawet jednorazowe, dobrowolne wpłacenie przez dłużnika alimentacyjnego uprawnionemu niewielkiej części zaległych alimentów w trakcie pobierania świadczenia z ustawy skutkowałoby utratą tego świadczenia w okresie świadczeniowym (por. wyrok NSA z dnia 28 lipca 2010 r. I OSK 597/10, publ. LEX nr 603373). W ocenie Sądu, organy administracji publicznej nie mogły samodzielnie zdecydować o zaliczeniu kwoty [...] zł przekazanej przez komornika na rzecz skarżącej jako alimenty – za miesiąc [...]. - sugerując się wyłącznie datą wpłaty wskazaną w karcie rozliczeniowej z kancelarii komorniczej ([...]r.). W tych okolicznościach na uwzględnienie zasługuje zarzut skargi polegający na naruszeniu art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 j.t.) zwanej w dalszej części "K.p.a." w sytuacji braku wyjaśnienia za jaki okres wypłacono świadczenie. Ponadto w judykaturze został wyrażony pogląd zgodnie z którym, tylko wówczas można mówić o nienależnie pobranym świadczeniu w rozumieniu powołanego przepisu, jeżeli w okresie, w którym były wypłacane świadczenia z funduszu skarżąca (działająca na rzecz osoby uprawnionej) otrzymała alimenty w wysokości odpowiadającej pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących alimentów (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 28 lutego 2012 r. sygn. akt II SA/Lu 43/12, wyrok NSA z dnia 21 października 2010 r. sygn. akt I OSK 899/10, publ. na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Jednocześnie należy zauważyć, że to stanowisko znalazło odzwierciedlenie w nowelizacji przepisu art. 2 pkt 7 lit. "d" ustawy, którego treść od dnia 1 stycznia 2012 r. uległa zmianie na mocy art. 2 pkt 2 lit. "b" ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011 r. Nr 205, poz. 1212) - zgodnie z jego nowym brzemieniem nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Mimo, że przytoczony przepis, w nowym brzmieniu, nie miał zastosowania do niniejszej sprawy wobec regulacji zawartej w przepisie przejściowym - art. 3 powołanej ustawy - w myśl którego sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych, niemniej przy interpretacji przepisu art. 2 pkt 7 lit. "d", zdaniem Sądu, należy mieć na uwadze nową treść tego przepisu. W świetle powyższych rozważań za nienależnie pobrane świadczenie należałoby uznać świadczenie odpowiadające wysokości otrzymanych alimentów, zatem zdaniem Sądu w niniejszej sprawie organy administracji nieprawidłowo przyjęły, że wypłacona skarżącej kwota [...] zł, która nie obejmowała całości zaległych jak i bieżących alimentów – stanowi nienależnie pobrane świadczenie. W konsekwencji brak było podstaw do nakazania A. M. zwrotu świadczenia, jako nienależnego w myśl art. 23 ust. 1 powołanej ustawy. Ponadto w orzecznictwie podkreślono, że należy rozróżnić obiektywne pojęcie "nienależnego świadczenia", wypłaconego bez podstawy prawnej od instytucji "świadczenia nienależnie pobranego" przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W kontekście powyższego przyjmuje się, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy, w sytuacji np. świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 3 grudnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1073/10, publ. na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu należy mieć na względzie treść art. 27 ust. 9 powołanej ustawy zgodnie z którym, w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. W sytuacji, w której komornik, wbrew powołanemu przepisowi, przekazał wyegzekwowane pieniądze bezpośrednio na konto wierzyciela, wówczas organ wierzyciela winien tę sytuację wyjaśnić z komornikiem, a nie obciążać wierzyciela konsekwencjami za zaistniałą sytuację (por. wyrok NSA z dnia 3 grudnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1073/10, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu błąd powstały po stronie kancelarii komorniczej polegający na przekazaniu kwoty alimentów bezpośrednio skarżącej, a nie organowi, nie powinien obciążać strony, działającej w zaufaniu do organów państwa. Odnosząc się do zarzutu skargi polegającego na naruszeniu art. 27 ust. 7 ustawy, należy stwierdzić, że brak jest podstaw do jego zastosowania w niniejszej sprawie, z uwagi na fakt, że powołany przepis odnosi się do dłużnika alimentacyjnego. Zgodnie z treścią tego przepisu organ właściwy wierzyciela przekazuje dłużnikowi alimentacyjnemu oraz organowi właściwemu dłużnika informacje wymienione w pkt 1 i 3 oraz decyzję w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego (pkt 2). Z tych względów należy stwierdzić, że wydanie decyzji w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane oraz zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego nastąpiło z naruszeniem przepisów postępowania art. 7 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz przepisów prawa materialnego art. 23 oraz art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, które miało wpływ na wynik sprawy. Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji publicznej, mając na względzie ocenę prawną, powinny jeszcze raz rozważyć, czy zaistniała którakolwiek z przesłanek wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. d w zw. z art. 23 ust. 1 ustawy, w kontekście zaistnienia przypadku pobrania przez A. M. nienależnego świadczenia. W zakresie tym organy powinny wyjaśnić charakter świadczeń przekazanych skarżącej przez komornika pod kątem jednoczesności świadczeń, w tym celu powinny ustalić jakiego okresu dotyczyła wpłata, a także uwzględnić okoliczność bezpośredniej wpłaty przez komornika na rzecz skarżącej i w tym kontekście ocenić stan jej świadomości co do przyjętego świadczenia. W tym stanie rzeczy należało orzec stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W przedmiocie wykonalności orzeczenie oparto o art. 152, a w przedmiocie kosztów o art. 205 § 2 powołanej ustawy oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2002 r., Nr 163, poz. 1348).