II SA/Wa 2300/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Sędzia WSA – Agnieszka Góra – Błaszczykowska Sędzia WSA – Anna Mierzejewska Protokolant – referent stażysta Marcin Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2010 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku K. S. (ur. [...] maja 1989 r.) z dnia [...] kwietnia 2007 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania dla wyżej wymienionej świadczenia w drodze wyjątku po jej zmarłym w styczniu 2007 r. ojcu A. S. (ur. [...] stycznia 1947 r.). W uzasadnieniu podał, że powyższe świadczenie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, zaś renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie ojciec skarżącej na przestrzeni 59 lat życia posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 17 lat 4 miesiące i [...] dni, natomiast w ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed śmiercią zamiast wymaganych 5 lat do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udowodniono tylko 3 miesiące tych okresów. Ponadto w latach 1976 – 1978 oraz 1988 – 2005 nie został udowodniony żaden okres pracy, za który zostały opłacone składki na ubezpieczenie społeczne emerytalne i rentowe. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające ojcu skarżącej przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, zaś składki opłacane na terenie S. za lata 1988 – 2001 zostały zwrócone na jego wniosek decyzją z dnia [...] lutego 2003 r. Ponadto skarżąca jest osobą pełnoletnią i nie orzeczono wobec niej całkowitej niezdolności do pracy oraz w sprawie była również oceniana jej sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przyznawania spornego świadczenia. We wniosku z dnia [...] listopada 2010 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca K. S. podała, że jej ojciec był emerytem, a emeryturę pobierał aż do śmierci. Natomiast ona sama studiuje i nie chce wyjeżdżać z kraju "za chlebem". Natomiast jej matka zwolniła się z pracy i opiekowała się swoją zmarłą matką, stąd też w chwili obecnej nie mają żadnych środków do życia, bowiem aktualnie matka nie może znaleźć pracy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] października 2010 r. W wyniku wniesionej skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 248/11, uchylił zaskarżoną decyzję mając za podstawę art. 145 § 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Wobec powyższego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., ponownie utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] października 2010 r. W uzasadnieniu – powołując się na zawarte w niej argumenty – podał, że pobierana przez jej ojca emerytura nie ma żadnego znaczenia w sprawie, bowiem została przyznana wskutek błędnej decyzji organu rentowego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca K. S. wniosła o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji oraz ustalenie po stronie organu obowiązku przyznania dochodzonego świadczenia zarzucając naruszenie: 1. art. 83 ustawy, poprzez przyjęcie, że nie spełnia ona warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w sytuacji, kiedy ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego istnieją wszelkie podstawy do jego przyznania, zaś sama decyzja została wydana z naruszeniem kompetencji dyskrecjonalnych tkwiących w generalnej klauzuli uznaniowości Prezesa ZUS, 2. art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez nienależyte rozważenie wszystkich okoliczności sprawy, organ bowiem winien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy, a ponieważ tego nie zrobił, to tym samym wykluczył naczelną zasadę postępowania administracyjnego, to jest dążenie do ustalenia prawdy materialnej. W uzasadnieniu natomiast rozwinęła powyższe tezy podając również, że w sprawie występują wątpliwości co do długości posiadanego przez jej ojca okresu składkowego i nieskładkowego. Ponadto studiując, nie jest w stanie podjąć się dodatkowego zatrudnienia, zaś może ona żądać wypłacenia kwot alimentacyjnych do 26 roku życia, a wysokość obowiązku alimentacyjnego byłaby ustalona według możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego ojca oraz jej usprawiedliwionych potrzeb. W dalszej części w sposób ogólny, nie odnosząc się do realiów sprawy, odniosła się do pojęcia "szczególnej okoliczności". W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z art. 124 ustawy, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Z kolei w rozpoznawanej sprawie – w ocenie Sądu – zarówno z akt sprawy, jak i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny. Z treści cytowanego już wyżej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie i po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania osoby ubiegającej się o świadczenie, przy czym przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, iż skarżąca nie spełnia wszystkich przesłanek uprawniających do uzyskania renty na ogólnych zasadach. Po pierwsze bowiem, renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. Zatem badaniu podlegają uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Tymczasem nieżyjący ojciec skarżącej na przestrzeni 59 lat życia posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 17 lat 4 miesiące i [...] dni, co przy okoliczności, iż nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, jest – w ocenie Sądu – okresem zdecydowanie nieadekwatnym do jego wieku. Zatem brak jest przesłanki szczególnych okoliczności do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Dodać w tym miejscu należy, że wypłacana ojcu skarżącej renta na wskutek błędnej decyzji organu rentowego, w żadnym stopniu nie może też być szczególną okolicznością. Niezależnie od powyższego skarżąca nie spełnia również kolejnej z przesłanek z wymienionych w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy. Mianowicie skarżąca urodzona w dniu [...] maja 1989 r. jest osobą pełnoletnią, zdolną do pracy, ponieważ jest w wieku umożliwiającym zatrudnienie i kontynuującą naukę, zaś niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym wskazany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy bądź wiekiem. Tymczasem skarżącej oba elementy nie dotyczą, bowiem lekarz orzecznik ZUS nie stwierdził u niej całkowitej niezdolności do pracy. Z kolei przez pojęcie natomiast wieku, jako przeszkodzie w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającym w konsekwencji do świadczenia (tutaj renty rodzinnej) w drodze wyjątku, należy bowiem rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność (wiek poniżej 18 lat życia), a nie ogólną granicę wieku uczących się lub studiujących, w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ustawowych. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie skutkuje w kontekście unormowania tego przepisu uprawnieniami dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu. Reasumując, kontynuowanie nauki, nie pozwala na obejście rygorystycznie sformułowanego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, który służy zapewnieniu niezbędnych środków utrzymania osobom całkowicie niezdolnym do pracy i spełniającym pozostałe przesłanki. Kwestia nauki w przepisie tym nie występuje, zaś wiek jako przesłanka niemożności podjęcia pracy, oznacza wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny. Z chwilą osiągnięcia 18 roku życia można bowiem, w myśl przepisów kodeksu pracy, podjąć zatrudnienie w celach zarobkowych. W obecnym stanie prawnym nie ma bowiem zakazów i ograniczeń w zakresie podejmowania zatrudnienia przez pełnoletnich uczniów i studentów pobierających naukę zarówno w systemie dziennym, jak i zaocznym. Natomiast sama trudna sytuacja materialna nie stanowi przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, uzależnionym wyłącznie od statusu finansowego. Nie zasługują również na uznanie zarzuty zawarte w skardze, bowiem – wbrew twierdzeniom skarżącej – organ w sposób wystarczający zebrał, rozpatrzył i ocenił cały materiał dowodowy oraz prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy wywodząc z niego słuszne wnioski w przedmiocie braku spełnienia przesłanek do uzyskania spornego świadczenia. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270), należało orzec jak w sentencji wyroku.