I OSK 3004/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Lech (spr.) sędzia NSA Wiesław Morys sędzia del. WSA Mirosława Pindelska Protokolant starszy asystent sędziego Małgorzata Penda po rozpoznaniu w dniu 25 października 2013 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 maja 2012 r. sygn. akt III SA/Kr 1010/11 w sprawie ze skargi K. P. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie pomocy finansowej oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 17 maja 2012 r., sygn. akt III SA/Kr 1010/11, oddalił skargi K. P. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] i z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie pomocy finansowej. W uzasadnieniu Sąd podał następujący stan sprawy: Prezydent Miasta Krakowa, dwiema odrębnymi decyzjami z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] i nr [...], działając na podstawie art. 3 ust. 3 i 4, art. 4, art. 8, art. 14, art.17 ust. 1 pkt. 5, art. 39, art. 102, art. 104, art.106, art. 109 ustawy z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r., Nr 175, poz. 1362 ze zm.) oraz § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 lipca 2009 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. Nr 127 poz. 1055), odmówił skarżącemu K. P. przyznania świadczenia w formie pomocy finansowej na wynajem pokoju oraz przyznania świadczenia w formie pomocy finansowe na opłacenie abonamentu za internet. Organ podał, że z dokumentacji zgromadzonej w sprawie wynika, iż skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe i korzysta z pomocy ośrodka pomocy społecznej od sierpnia 2010 r.; wynajmuje pokój w "[...]" przy ul. [...] w K., za który opłata wynosi miesięcznie 600.00 zł. W ocenie organu, skarżący może skorzystać z ofert wolnego rynku i wynająć pokój za kwotę, która będzie mieściła się w jego możliwościach finansowych. W ocenie organu, skarżący powinien skupić się na podjęciu zatrudnienia i usamodzielnieniu się. Organ podkreślił, że osoby, które wnoszą o przyznanie im pieniędzy publicznych w postaci świadczeń z pomocy społecznej na zaspokojenie własnych potrzeb mają obowiązek współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji rodziny, a brak takiego współdziałania może skutkować odmową przyznania świadczenia. Tymczasem w dniu 9 lutego 2011r. skarżący odmówił współpracy z pracownikiem Klubu Integracji Społecznej, co spowodowało, że z dniem 14 lutego 2011 r. został skreślony z listy jego uczestników, a w konsekwencji kontrakt socjalny ze skarżącym został zerwany. Odnośnie drugiej decyzji, dotyczącej odmowy przyznania zasiłku na opłacenie abonamentu za internet, organ uznał, że usługi telekomunikacyjne, a także regulowanie zobowiązań wynikających z podpisania umowy nie stanowi podstawowych, niezbędnych potrzeb bytowych, o których mowa w art. 3 ustawy o pomocy społecznej. W ocenie organu osoba, która podejmuje decyzję o zainstalowaniu i korzystaniu z powyższych usług powinna liczyć się z koniecznością samodzielnego dokonywania opłat za tego typu usługi. W odwołaniach od powyższych decyzji skarżący wniósł o ich zmianę poprzez przyznanie mu zasiłku celowego na opłacenie wynajętego pokoju i abonamentu za internet. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie dwiema odrębnymi decyzjami z dnia [...] lipca 2011 r., znak [...] i znak [...]., utrzymało zaskarżone rozstrzygnięcia w mocy. Organ wskazał dodatkowo, że z urzędu wiadomym mu jest, że decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie, [...], z dnia [...] czerwca 2011 r. został skarżącemu przyznany zasiłek celowy na dofinansowanie do opłaty za wynajem pokoju w kwocie 300,00 zł. Na powyższe decyzje skarżący złożył skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, w których podał, że od dłuższego czasu otrzymuje 238,50 zł zasiłku okresowego, która to kwota nie pozwala mu na życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Podniósł ponadto, że jest osobą bezdomną, bezrobotną z przymusu, a nie z wyboru. Wyjaśnił, że zamierza powołać fundację dla ludzi trwale bezrobotnych i bezdomnych, zaś praca na jej rzecz w początkowym okresie opierać się będzie na wolontariacie. Z tego względu prosił Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w K. o pożyczkę zwrotną w kwocie 3.000,00 zł – 5.000,00 zł, jednak jej nie uzyskał. Skarżący podniósł, iż internet jest mu niezbędny w podnoszeniu kwalifikacji i poszukiwaniu pracy. Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Krakowie w dniu 17 maja 2012 r. skarżący oświadczył do protokołu między innymi, iż podpisując umowę na korzystanie z internetu miał nadzieję, że poprzez internet znajdzie pracę i w ten sposób uzyska środki na jego opłacenie. Odnośnie pokoju skarżący oświadczył, że wynajął pokój na wolnym rynku za kwotę 450 zł , jednak po trzech miesiącach został okradziony z rzeczy osobistych i umowa została rozwiązana z inicjatywy wynajmującego mimo, że czynsz był opłacany. Po zgłoszeniu faktu kradzieży na policji uzyskał tam informację o możliwości wynajęcia pokoju w domu wycieczkowym i z tej możliwości skorzystał. W ocenie skarżącego jest to najtańszy pokój w Krakowie. Ponadto skarżący oświadczył, że od września 2011 r. pracuje na umowę zlecenia w PCK jako opiekun osób starszych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 17 maja 2012 r., sygn. akt III SA/Kr 1010/11, oddalił skargi i wskazał, że skarżący jest objęty opieką Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. Między innymi decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia [...] czerwca 2011 r., został mu przyznany zasiłek celowy na dofinansowanie do opłaty za wynajem pokoju w kwocie 300,00 zł, czego skarżący nie kwestionował. Natomiast – w ocenie Sądu – internet nie jest niezbędną potrzebą bytową, tym bardziej, że skarżący zawarł umowę o korzystanie z internetu na długi czas, to jest na 30 miesięcy ze stosunkowo wysokim abonamentem w kwocie 99 zł miesięcznie. Sąd zauważył, że istnieje możliwość sprawdzania ofert pracy w tzw. "kafejkach internetowych" za znacznie mniejszą opłatą. W rozpatrywanej sprawie Sąd, nie kwestionując poprawności zaskarżonych rozstrzygnięć z punktu widzenia ich zgodności z prawem, nie podzielił jednak stanowiska organów, co do oceny postawy skarżącego jako niewspółpracującego w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej i zarzutu braku zaangażowania w poszukiwanie pracy. Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 maja 2012 r. skargę kasacyjną złożył K. P., wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postaci sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej, gdyż koszty te nie zostały przez skarżącego opłacone w całości, ani w części. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, to jest: 1) art. 2 ust. 1 w związku z art. 3 w związku z art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593), poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż usługi telekomunikacyjne nie stanowią podstawowych, niezbędnych potrzeb bytowych, podczas gdy w dzisiejszych czasach dostęp do internetu jest powszechnie uważany za podstawowy środek komunikacji społecznej; 2) art. 2 ust. 1 w związku z art. 3 w związku z art. 39 ust. 1 powołanej wyżej ustawy, poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż zapewnienie zamieszkania nie stanowi niezbędnej potrzeby bytowej, podczas, gdy zapewnienie mieszkania powszechnie uważane jest za absolutną podstawę godnej egzystencji człowieka w społeczeństwie. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że zapewnienie zamieszkania objęte jest regulacją z art. 39 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, gdyż jest to jedno z podstawowych praw oraz uważane jest za podstawę godnej egzystencji człowieka w społeczeństwie. Wskazano także, iż dostęp do internetu uważany jest powszechnie za dobro tzw. "pierwszej potrzeby". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określone w art. 183 § 2 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zatem, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Na wstępie podkreślić należy, że uprawnienia wynikające z przepisów ustawy o pomocy społecznej mają charakter subsydiarny, co oznacza, iż uzupełniają środki, możliwości i uprawnienia własne osoby objętej systemem świadczeń z pomocy społecznej. Pomoc ze środków pomocy społecznej ma co do zasady charakter doraźny i ma umożliwić wyjście z trudnej sytuacji, nie powinna zaś stanowić stałego i wyłącznego źródła utrzymania dla osób posiadających własne możliwości, choćby były one ograniczone. Idea pomocy społecznej kładzie bowiem nacisk na samodzielność jednostki, jej kreatywność i odpowiedzialność za własny los. To zaś oznacza, że osoba wnioskująca o przyznanie tego rodzaju pomocy zobligowana jest w pierwszej kolejności do przezwyciężania we własnym zakresie swych problemów, a dopiero gdy nie jest w stanie tego dokonać, pomoc społeczna w postaci zasiłku może zostać przyznana. Z przepisów regulujących tryb przyznania zasiłku celowego wynika, że udzielając świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej organ kieruje się ogólną zasadą dostosowywania rodzaju, formy i rozmiaru świadczeń do okoliczności konkretnej sprawy, jak również uwzględnienia potrzeb osób korzystających z pomocy, jeżeli potrzeby te odpowiadają celom i możliwością pomocy społecznej. Zgodnie z art. 39 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy. Natomiast ust. 2 tego przepisu stanowi, że zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Z treści unormowania powołanego przepisu wynika, że zasiłek celowy nie jest świadczeniem obligatoryjnym, które organ administracji publicznej musi przyznać nawet, gdy wnioskodawca spełnia określone ustawą kryteria (z czym mamy co czynienia w niniejszej sprawie), lecz ma charakter fakultatywny. Jest to zatem świadczenie, które może lecz nie musi zostać przyznane przez organ administracyjny, nawet wówczas gdy wnioskodawca spełnia kryteria ustawowe. Uznanie administracyjne z art. 39 powołanej ustawy obejmuje nie tylko ocenę warunków uzasadniających przyznanie wnioskowanej pomocy, ale także przesłanki warunkujące jej wysokość, czyli inaczej mówiąc, ilość środków przeznaczonych na pomoc społeczną, ilość rodzin i osób samotnie gospodarujących ubiegających się o przedmiotową pomoc oraz hierarchię potrzeb, na które środki te mają zostać przeznaczone. Zatem, nawet w przypadku ustalenia, że występują przesłanki określone w art. 39 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, organ nie jest obowiązany do każdorazowej wypłaty zasiłku w wysokości żądanej przez wnioskującego. Organ pomocy społecznej może odmówić przyznania takiej pomocy, bądź też przyznać ją w części, gdy wykaże, że dysponuje ograniczonymi środkami. Wskazać przy tym należy na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 listopada 2001 r., sygn. akt SK 15/01 (OTK 8/01, poz. 252), w którym to wyroku Trybunał Konstytucyjny wyraźnie stwierdził, że cechą wyróżniającą pomoc społeczną, w porównaniu do innych systemów świadczeniowych, jest brak po stronie obywateli roszczenia prawnego do świadczenia pomocy. W związku z tym należy dojść do wniosku, że skoro zasiłek celowy należy do fakultatywnych form pomocy społecznej i w odróżnieniu od form obowiązkowych właściwy organ może, lecz nie musi go przyznać w przypadku ustalenia, że występują przesłanki wymienione w art. 39 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, to sąd bada jedynie, czy nie zostały przekroczone granice uznania administracyjnego. Z akt niniejszej sprawy wynika, że skarżący od sierpnia 2010 r. jest objęty opieką Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. i otrzymywał już różne świadczenia z pomocy społecznej, takie jak między innymi: zasiłek okresowy w kwocie 238,50 zł miesięcznie od dnia 1 czerwca 2011 r. do dnia 31 sierpnia 2011 r., świadczenie w postaci gorącego posiłku od dnia 1 czerwca 2011 r. do dnia 31 sierpnia 2011 r., zasiłek celowy w kwocie 150 zł na dofinansowanie do zakupu szkieł okularowych. Okoliczności te organy wzięły pod uwagę przy rozpatrzeniu niniejszego wniosku. Nie można natomiast uznać za zasadne twierdzenia skargi kasacyjnej, że usługi telekomunikacyjne oraz abonament internetowy stanowią niezbędną potrzebę bytową rozumieniu art. 39 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Nie wypełniają też przesłanki z art. 3 ust. 1 tej ustawy, który stanowi, że pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Skarżący bowiem decydując się na takie wydatki winien liczyć się z koniecznością samodzielnego pozyskania środków na ich pokrycie. A zatem nie można zarzucić sądowi, że wadliwie ocenił, iż granice uznania administracyjnego zostały przekroczone. Wobec tego uznać należy, że nie zasługują na uwzględnienie zarzuty skargi kasacyjnej o naruszeniu w zaskarżonym wyroku art. 39 ust. 1, art. 3 i art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu ustanowionemu na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 wskazanej ustawy. Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.), pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.