II FZ 321/13

Dnia 8 lipca 2013 roku Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA: Anna Świderska po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2013 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 28 marca 2013 roku sygn. akt I SA/Sz 470/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi S. O. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sąd u Administracyjnego w Szczecinie z dnia 26 stycznia 2012 roku sygn. akt I SA/Sz 1043/11 ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 19 czerwca 2009 roku nr [...] w przedmiocie: podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 rok postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 28 marca 2013 r., w sprawie sygn. akt I SA/Sz 470/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił S. O. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach orzeczenia sąd wskazał, że w uzasadnieniu zgłoszonego wniosku o przyznanie prawa pomocy podatnik podał, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną E. i 20-letnią córką M. Zaznaczył przy tym, że w małżeństwie istnieje rozdzielność majątkowa. W 2000 r. została ogłoszona upadłość firmy wniskodawcy, po której do dnia dzisiejszego "nie odbudował się" finansowo ani majątkowo. Choruje na nadciśnienie tętnicze, jest zagrożony zawałem i wylewem. Pomimo złego stanu zdrowia pracuje na ¼ etatu z wynagrodzeniem 400 zł miesięcznie. Oświadczył, że nie ma środków na uiszczenie wpisu i możliwości aby na taką kwotę zapracować. W związku z tym, że powyższe oświadczenie okazało się niewystarczające dla oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych skarżący został wezwany do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń mających obrazować sytuacje majątkową i finansową jego żony oraz poziom wydatków koniecznych ponoszonych na utrzymanie rodziny. W odpowiedzi na wezwanie, skarżący nadesłał swoje zeznanie podatkowe za 2011 r., zaświadczenie pracodawcy (M.) o miesięcznym wynagrodzeniu w okresie od czerwca do listopada 2012 r. w wysokości brutto 375 zł (netto 323,58 zł), oraz opinię lekarską dotyczącą jego stanu zdrowia. Ponadto oświadczył, że koszty związane z utrzymaniem to cały dochód wynikający z zaświadczenia o wysokości zarobków oraz że nie dokumentuje tych kosztów. Podkreślił również, że w małżeństwie obowiązuje rozdzielność majątkowa. Wskazał także, że nieruchomość stanowiąca jego adres zamieszkania należy do odrębnego majątku żony. Postanowieniem z dnia 31 grudnia 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie podkreślając, iż brak pełnych informacji dotyczących sytuacji finansowej rodziny wnioskodawcy uniemożliwia prawidłową ocenę zasadności jego wniosku. W sprzeciwie od przedmiotowego postanowienia skarżący podniósł, że zostało ono oparte na błędnych przesłankach procesowych i materialnych, zakładających, iż to skarżący ma udowodnić swoją sytuację materialną natomiast przepisy wymagają jedynie uprawdopodobnienia. Ponadto, według skarżącego, instytucja rozdzielności majątkowej ma istotne znaczenie przy orzekaniu o prawie pomocy ponieważ dochód małżonków jest odrębny i nie zmieni tego żadna interpretacja sądu. Wezwaniem z dnia 7 lutego 2013 roku WSA zobowiązał skarżącego ponownie do nadesłania m.in. dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych przez skarżącego i jego małżonkę wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem rodziny, wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych skarżącego oraz jego żony z ich stanem za okres od 7 grudnia 2012 r. do 7 lutego 2013 r., odpisu zeznania podatkowego E. O. za 2011 r., oświadczenia o źródłach utrzymania żony skarżącego, wysokości dochodów z okresu ostatnich sześciu miesięcy i jej stanu majątkowego, aktualnej dokumentacji dotyczącej stanu zdrowia skarżącego,. Pomimo upływu zakreślonego terminu skarżący nie nadesłał żądanych przez sąd dokumentów Rozpoznając wniosek skarżącego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał, że analiza okoliczności przedstawionych we wniosku wraz z dokumentacją i oświadczeniami strony zgromadzonymi w aktach sprawy, nie dają podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. WSA podkreślił, że informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy winny być przekonująco umotywowane. Dlatego też od stron oczekuje się aktywnej postawy procesowej przejawiającej się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat stanu majątkowego oraz w dostarczaniu wszelkich żądanych dokumentów, w oparciu o które ma zostać poddana analizie ich kondycja finansowa. Skarżący uzasadniając swój wniosek podał jedynie ogólnikowo, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, wynikającej z faktu ogłoszenia upadłości jego firmy, utrzymuje się z wynagrodzenia w wysokości 400 zł oraz choruje na nadciśnienie tętnicze dlatego został wezwany do przedłożenia dokumentów obrazujących poziom dochodów i wydatków w jego rodzinie. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący nie nadesłał danych dotyczących wysokości dochodów, jak i ponoszonych miesięcznie wydatków na utrzymanie, powołując się na fakt rozdzielności majątkowej z żoną. Odwołując się do orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd podkreślił, że rozdzielność majątkowa nie zwalnia współmałżonka z obowiązku pomocy finansowej. W sytuacji, gdy o prawo pomocy ubiega się osoba fizyczna, pozostająca w związku małżeńskim, konieczne jest zbadanie także sytuacji majątkowej jej współmałżonka. W przedmiotowej sprawie nieujawnienie sytuacji majątkowej żony wnioskodawcy nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Bez dokumentów dotyczących ponoszonych wydatków i wysokości posiadanych na utrzymanie rodziny dochodów sąd nie ma podstaw do zastosowania instytucji prawa pomocy. Niezastosowanie się przez skarżącego do wezwania skutkowało niewyjaśnieniem wątpliwości co do jego możliwości finansowych i uniemożliwiło poczynienie ustaleń w tej kwestii. To zaniechanie ze strony skarżącego skutkowało zatem nieuwzględnieniem jego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Na powyższe postanowienie S. O. wniósł zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego domagając się jego uchylenia i przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu wnioskodawca powtórzył argumentację prezentowaną w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a.. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona domagająca się przyznania prawa pomocy w pierwszej kolejności powinna sama zabezpieczyć na ten cel stosowne środki, czyli właściwie zaplanować swe wydatki oraz poczynić oszczędności do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dopiero, gdy jej majątek i dochody nie pozwalają na poczynienie oszczędności lub gdy pomimo dokonanych oszczędności nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania, można zwrócić się o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających, zdaniem wnioskodawcy, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy należy w pełni zaakceptować rozstrzygnięcie wydane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie. Sąd I instancji trafnie wskazał, iż ciężar dowodu wystąpienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o jego przyznanie. Świadczy o tym użycie w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Wnioskodawca zatem powinien przekonać sąd, że znajduje się w na tyle trudnej sytuacji materialnej, że nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych we własnym zakresie. Wnioskodawca nie wywiązał się z obowiązku nałożonego przez sąd I instancji w trybie art. 255 p.p.s.a., i nie przedstawił danych dotyczących stanu majątkowego żony, ani dokumentów obrazujących poziom kosztów utrzymania jego rodziny. Tym samym pozbawił sąd I instancji możliwości pełnej oceny kondycji finansowej jego gospodarstwa domowego. W tym miejscu wskazać należy, iż o ile nie przeprowadzenie postępowania uzupełniającego, co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postępowania skutkującą uchyleniem rozstrzygnięcia, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Lakoniczne oświadczenie dotyczące sytuacji materialnej wnioskodawcy zawarte w formularzu wniosku o prawo pomocy sprowadzające się do wyeksponowania kwoty uzyskiwanego przez wnioskodawcę wynagrodzenia za pracę na ¼ etatu w wysokości 400 zł, które w całości konsumowane jest na niezbędne koszty utrzymania, w sytuacji gdy pracodawcą wnioskodawcy i właścicielem zatrudniającej go firmy jest pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym żona, której dochodów nie ujawnia zasłaniając się umowa majątkową małżeńską w żaden sposób nie obrazują rzeczywistej sytuacji materialnej i dochodów posiadanych na utrzymanie przez rodzinę wnioskodawcy ani też niezbędnych kosztów jej utrzymania. Za trafne zatem uznać należy stanowisko sądu I instancji, że postawa skarżącego w toku postępowania uniemożliwiła dokonanie rzetelnej oceny jego możliwości finansowych pod kątem przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zarówno sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego jak i obecne zażalenie oparte zostało na argumentacji odwołującej się do okoliczności pozostawiania przez wnioskodawcę w ustroju rozdzielności majątkowej z żoną. Wobec powyższego należy podkreślić, że słusznie sąd I instancji odwołał się do ugruntowanego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego poglądu, zgodnie z którym ustrój rozdzielności majątkowej nie wyłącza obowiązku wzajemnej pomocy między małżonkami (art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się do stosunków majątkowych małżonków nie zaś do ich wzajemnych obowiązków względem siebie. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoim majątkiem. Skarżący błędnie przyjmuje natomiast, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia go z obowiązku udzielenia informacji o sytuacji majątkowej pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym żony. Skoro skarżący twierdz, iż potrzebuje pomocy państwa w zakresie realizacji swoich praw przed sądem to koniecznym jest ocena czy dochód prowadzącej wspólne gospodarstwo domowe rodziny nie jest wystarczający dla pokrycia kosztów sądowych w przedmiotowym postępowaniu. Dopiero ustalenie, że ani samodzielnie, ani przy pomoc rodziny nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości pomocy z budżetu państwa. Stąd też sugestie skarżącego, że dochody i stan majątkowy jego żony pozostają bez znaczenia dla oceny jego wniosku są nieuzasadnione. W rozstrzyganej sprawie niezłożenie wyczerpującego oświadczenia o źródłach oraz kosztach utrzymania podatnika i jego rodziny miało decydujący wpływ na dokonaną przez sąd I instancji ocenę wniosku o prawo pomocy. Oceny tej wnioskodawca nie podważył w złożonym zażaleniu, które stanowi jedynie polemikę z prawidłowym rozstrzygnięciem sądu I instancji. Skarżący nie udzieli w zasadzie żadnych informacji pozwalających ustalić koszty utrzymania jego i jego rodziny, nie wskazał majątku posiadanego przez żonę zasłaniając się umową majątkową małżeńską, wobec powyższego uczynił niemożliwym weryfikację swoich twierdzeń o trudnej sytuacji materialnej i braku jakichkolwiek środków finansowych, z których mogłyby zostać pokryte należności sądowe. Z tych względów, uznając, iż zaskarżone postanowienie nie narusza prawa, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.