I SA/Wa 186/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Nowak Sędziowie WSA Marta Kołtun-Kulik WSA Elżbieta Sobielarska (spr.) Protokolant referent stażysta Zbigniew Dzierzęcki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lipca 2012 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] po rozpatrzeniu odwołania W. S. z dnia [...] września 2011 r. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] września 2011 r., nr [...], odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. P. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej położonej w G., woj. [...], utrzymał w mocy powyższą decyzję w mocy. W uzasadnieniu organ przedstawił następująco stan sprawy: Kwestie rekompensat za tzw. mienie zabużańskie reguluje obecnie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, która weszła w życie w dniu 7 października 2005 r. Zgodnie z art. 2 ww. ustawy: "Prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1; 2) posiada obywatelstwo polskie. Zgodnie z art. 7 ust. 2 ww. ustawy "W przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2, wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty." Na podstawie zgromadzonego w aktach sprawy materiały dowodowego, organ odwoławczy ustalił, że wnioskiem z dnia [...] grudnia 1992 r. W. S. wystąpiła do Urzędu Rejonowego w Z. o przyznanie ekwiwalentu za mienie pozostawione przez Z. P. poza obecnymi granicami Państwa Polskiego w G. przy ulicy [...] , woj. [...]. Z postanowienia Sądu Rejonowego w Z. z dnia [...] stycznia 2007 r., sygn. akt [...], wynika, że spadek po Z. P., zmarłej dnia [...] kwietnia 1984 r., ostatnio stale zamieszkałej w K., nabyła W. S. w całości. Z. P. repatriowała się na obecne terytorium RP w dniu 10 września 1956 r. Pismem z dnia [...] marca 2011 r. strona została wezwana do doręczenia dowodów potwierdzających przymus opuszczenia przez Z. P. byłego terytorium RP, ewentualnie do złożenia oświadczenia w tym zakresie. W odpowiedzi, W. S. złożyła pod rygorem odpowiedzialności karnej w dniu [...] marca 2011 r. z podpisem notarialnie poświadczonym oświadczenie, że Z. P. pozostając w G. po wyjeździe jej i jej matki w 1945 r., zdawała sobie w pełni sprawę w jakim stopniu jej dalsze przebywanie na tamtym terenie stanowi zagrożenie dla jej życia i jakie mogą spotkać ją represje ze strony okupującej te tereny władzy [...]. Uważała jednak, że jako Polka i osoba samotna musi pozostać i udzielać pomocy w miarę swoich możliwości osobom represjonowanym (znajomym i rodzinie) odsiadującym wyroki w łagrach na [...] (przesyłała im paczki żywnościowe). Jej wyjazd z G. był bezpośrednim zagrożeniem życia tych osób. Natomiast z zaświadczenia Dyrektora Artystyczno- Ukształtowanych Warsztatów w G. z [...] września 1956 r. wynika, że Z. P. pracowała w ww. warsztatach od 1 kwietnia 1954 r. do 2 września 1956 r. i zwolniła się z pracy w związku z wyjazdem do Polski. Decyzją z dnia [...] września 2011 r. Wojewoda [...] odmówił potwierdzenia na rzecz W. S. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu organ wojewódzki wskazał, że strona nie przedstawiła dowodów wskazujących na przymus opuszczenia przez Z. P. byłego terytorium RP. Z zebranych dowodów wynika, zdaniem organu, że opuszczenie przez właścicielkę mienia pozostawionego byłego obszaru RP miało charakter dobrowolny. Od powyższej decyzji strona złożyła odwołanie, stwierdzając, iż: "(...) Wyjazd na zawsze z rodzinnych stron, w całkowicie obce rejony z całą pewnością nie był spowodowany ciekawością świata lecz wynikał z faktu, że z uwagi na narodowość polską oraz ziemiańskie, obce i wręcz wrogie klasowo pochodzenie, Z. P. pozbawiona została przez ówczesne władze sowieckie prawa własności nieruchomości oraz zarobkowania zgodnie z posiadanym wykształceniem." Rozpatrując odwołanie organ uznał je za nieuzasadnione. Art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości na terenach nie wchodzących obecnie w skład Państwa Polskiego, w wyniku wypędzenia lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na postawie układów wymienionych w ust. 1 tego przepisu oraz umowy wskazanej w ust. 1 a. Ponadto, art. 1 ust. 2 wprowadza zasadę, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Stosownie do art. 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1. był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1; 2. posiada obywatelstwo polskie; Przy czym wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty może zostać uwzględniony jedynie wówczas, gdy spełnione zostaną łącznie wszystkie wskazane wyżej przesłanki. Innymi słowy niespełnienie chociażby jednej z nich skutkuje odmową potwierdzenia posiadania prawa do rekompensaty, bowiem zgodnie z art. 7 ust. 2 ustawy w przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 Wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Z akt sprawy wynika, że Z. P. opuściła G. dopiero we wrześniu 1956 r. Minister Skarbu Państwa nie podziela jednocześnie ustalenia organu wojewódzkiego, iż Z. P. repatriowała się w trybie umowy pomiędzy Rzecząpospolitą Polską, a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zmianie odcinków terytoriów państwowych z dnia [...] lutego 1951 r. G. – miasto, w którym mieszkała Z. P., już po drugiej wojnie światowej przestało wchodzić w skład terytorium Państwa Polskiego. Dlatego w niniejszej sprawie może mieć zastosowanie jedynie przepis art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. stanowiącego, że przepisy ust. 1 (czyli zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie tzw. układów republikańskich) stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Dokonując analizy powyższych przesłanek, organ podniósł, że nie wszystkie repatriacje, w tym mające miejsce po zakończeniu II wojny światowej, zgodnie z wolą ustawodawcy mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Należy więc odróżnić zdarzenia, będące bezpośrednimi skutkami wojny, których dotyczy art. 1 ustawy, od tych zdarzeń, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni, takich jak prześladowanie ludności polskiej przez Władzie radzieckie, czy też pogorszenie osobistych warunków życiowych na skutek włączenia gospodarstwa rolnego do kołchozu. Stanowisko takie wyraził również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 20 marca 2008 r., sygn. akt I SA/Wa 1476/07. W przedmiotowej sprawie zdaniem organu, wyjazd Z. P. nie był następstwem zmuszenia jej do opuszczenia byłych terenów RP, o czym stanowi art. 1 ust. 2 powołanej ustawy. Bowiem z całokształtu materiału dowodowego, zwłaszcza z oświadczeń skarżącej, złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej, wynika, iż przyczyną późniejszego opuszczenia byłych terenów RP przez Z. P. była chęć niesienia pomocy osobą represjonowanym, przebywającym w łagrze w K. Fakt późniejszego opuszczenia przez Z. P. byłego terytorium RP z przyczyn wyżej wskazanych nie pozostaje zdaniem organu w związku przyczynowym z okolicznościami wynikającymi bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r. (decyzję o wyjeździe ww. osoba podjęła dopiero w 1956 r.). Należy bowiem odróżnić zdarzenia będące bezpośrednimi skutkami wojny, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. od tych, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni. Z akt sprawy nie wynika, żeby Z. P. była prześladowana, represjonowana przez władze radzieckie. Brak również jakichkolwiek dowodów, iż właścicielka mienia starała się o wcześniejszy wyjazd do Polski oraz by ukrywała się. Z zaświadczenia Dyrektora Artystyczno-Ukształtowanych Warsztatów w G. z dnia [...] września 1956 r. wynika, że Z. P. pracowała w ww. warsztatach od 1 kwietnia 1954 r. do 2 września 1956 r. i zwolniła się z pracy w związku z wyjazdem do Polski. Wyraźnie z akt sprawy wynika, że ww. osoba opuściła były obszar RP dobrowolnie. Taki przypadek, zdaniem Ministra Skarbu Państwa, nie jest objęty zakresem art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Organ podniósł, iż ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. nie uzależnia przyznania prawa do rekompensaty tylko od ogólnego wymogu pozostawienia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. majątku nieruchomego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru RP i wymienia w umowach międzynarodowych zawartych przez Państwo Polskie tych osób jako uprawnionych do tego prawa. Przepisy art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. uszczegółowiły przesłanki przyznania prawa do rekompensaty w kierunku ograniczenia kręgu osób uprawnionych w porównaniu z uregulowaniami zawartymi w art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.) oraz art. 212 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.). W ocenie Ministra Skarbu Państwa, wniosek W. S. nie zasługuje więc na uwzględnienie ze względu na brak spełnienia przesłanki zwartej w art. 1 ust. 2 ustawy. W związku z powyższym, organ II instancji odstąpił od badania spełnienia przez stronę pozostałych warunków zawartych w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. Na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2011 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła W. S. zarzucając jej naruszenie: prawa materialnego tj. art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, które to naruszenie miało zdaniem skarżącej istotny wpływ na wynik sprawy, przez niewłaściwą jego wykładnię i w związku z tym przyjęcie, że Z. P. dobrowolnie opuściła były obszar Rzeczypospolitej Polskiej, co w konsekwencji spowodowało, że jej przypadek nie został objęty zakresem art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Naruszenie przepisów postępowania: art. 6, 7, 8 i 80 kpa przez ocenę, iż opuszczenie przez Z. P. byłego terytorium RP nie nastąpiło wskutek przymusu związanego z wojną rozpoczętą 1 września 1939 r., co jest sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i wniosła o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] oraz jej zmianę poprzez potwierdzenie na rzecz skarżącej prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami RP. W obszernyn uzasadnieniu podniesiono między innymi, że Z. P. bez wątpliwości została zmuszona do opuszczenia terenów byłej Rzeczypospolitej Polskiej na skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. ponieważ była siostrą polskiego oficera, więzionego w S. i zamordowanego w C. oraz kuzynką i przyjaciółką więźniarek z łagrów na K. Realnie groziło jej także pozbawienia obywatelstwa polskiego. Zdaniem skarżących Z. P. cały czas myślała o wyjeździe do Polski i tylko obawa o życie bliskich jej osób spowodowała jej repatriację po opuszczeniu przez kuzynkę i przyjaciółkę łagru na K. Każdy dzień pobytu Z. P. na terenach byłego ZSRR wypełniała obawa o własne bezpieczeństwo i życie. Jedynie patriotyzm i moralny obowiązek opieki nad więźniarkami mogły tą obawę przezwyciężyć i spowodować czasowe pozostanie na terenach byłej Rzeczpospolitej Polskiej z narażeniem, własnego życia, a nie opuszczanie tego terytorium bezpośrednio po wojnie. Takie zachowania należy nazywać heroicznymi i nie mogą być zdaniem skarżących oceniane jako "fanaberie". Z. P. jako przedstawiciela ścisłej elity intelektualnej podlegała eliminacji, podobnie jak jej zamordowany brat oficer. Fakt uratowania przez Z. P. życia wywodzi się z utajnienia swoich kwalifikacji, wiedzy i wykształcenia. Tym samym skarżący nie zgadzają się z tezą, że repatriacja Z. P. do Polski nie pozostaje w związku przyczynowym z okolicznościami wynikającymi bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r. Mord polskich oficerów m.in. w C. przekładał się w sposób bezpośredni na los ich członków rodzin, których życie było bezpośrednio zagrożone. Dowodem na to, że Z. P. ukrywała się jest brak jakiegokolwiek ujawniania się zawodowego i podjęcia dopiero w 1954 r. niskopłatnego, czasowego zajęcie w Artystyczno-Ukształtowanych Warsztatach w G. bez okazywania danych o wyższym wykształceniu. Przyjęcie przez organy orzekające w niniejszej sprawie, że Z. P. dobrowolnie opuściła terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej i nie występuje w jej przypadku przyczyna przymusowego opuszczenia jako następstwo działań wojennych i różnych zdarzeń im towarzyszących jest naruszeniem normy art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., które zdaniem skarżących miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Z przepisów art. 1, art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej wynika, że prawo do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej może zrealizować będący obywatelem polskim spadkobierca właściciela tychże nieruchomości tylko wówczas, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je w związku z jedną z poniższych przyczyn: 1) w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskie lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na postawie umów ewakuacyjnych z lat 1944-1945 (art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 1 pkt 1-4); 2) pozostawienia nieruchomości w związku z umową z 15 lutego 1951 r. pomiędzy Rzeczypospolitą Polską, a ZSRR o zmianie odcinków terytoriów państwowych (art. 1 ust. 1a), 3) w wyniku przymusowego opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ust. 2). W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że poprzedniczka prawna skarżącej Z. P. była obywatelką polską i w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwała na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Bezsporne jest też, że Z. P. powróciła do Polski dopiero w 1956 r., a swój dom w G. utraciła na skutek nacjonalizacji i zajmowała w nim jedynie jeden pokój, a pozostała część została zajęta przez miejscową ludność. Z całokształtu zebranego w rozpoznawanej sprawie materiału dokumentacyjnego wynika, że przyczyną wyjazdu Z. P. do Polski i opuszczenie byłych terenów RP (o czym stanowi art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawiania nieruchomości poza obecnymi granicami RP), dopiero w 1956 r. była jej patriotyczna postawa i chęć niesienia pomocy osobą represjonowanym przebywającym w łagrze na K., z którymi była związana rodzinnie i przyjacielsko. Postawa taka niewątpliwie zasługuje na uznanie, jednak opuszczenie byłego terytorium RP z powyższych przyczyn dopiero w 1956 r., kiedy to Z. P. dobrowolnie rozwiązała umowę o pracę (tj. 11 lat po zakończeniu wojny), nie pozostaje w związku przyczynowym z okolicznościami wynikającymi bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r. Zdaniem Sądu wojna miała na powyższą sytuację wpływ jedynie pośredni, co słusznie podkreśliły organy orzekające w przedmiotowej sprawie. Dokonując analizy istnienia przesłanek wynikających z treści art. 1 ust. 2 ustawy należy wyjaśnić, że przymus, o jakim mowa w tym przepisie (bezpośredni, ekonomiczny, uzasadniona obawa o życie i zdrowie własne i najbliższych) musi pozostawać w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r. Należy z całą mocą podkreślić, że konkretna przyczyna skutkująca przymusowym opuszczeniem przez właściciela nieruchomości powinna powstać jako następstwo działań wojennych i zdarzeń towarzyszących (np. deportację, aresztowania, podrób do wojska, zsyłka na Syberię). Biorąc powyższe pod uwagę należy wskazać, że nie wszystkie repatriacje, które nastąpiły po II wojnie światowej zgodnie z wolą ustawodawcy, mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. Przyjęcie innej koncepcji czyniłoby zbędność powyższego przepisu. Należy bowiem odróżnić zdarzenia będące bezpośrednim skutkiem wojny, których dotyczy art. 1 ustawy, od zdarzeń, na które wojna miała pływ jedynie pośredni. Okoliczności wyjazdu Z. P. do Polski nie były więc bezpośrednio związane z II wojną światową. Natomiast kwestia dyskryminacji i wrogiego stosunku do Polaków nie pozostawała w bezpośrednim związku przyczynowo- skutkowym z wojną, lecz wynikała z polityki państwa totalitarnego. Wobec tego prawidłowo organy uznały, że brak zaistnienia przesłanek "pozostawienia mienia" oraz opuszczenia przez Z. P. byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej na skutek przymusu wynikającego z wojny nie daje podstaw do przyznania spadkobiercy prawa do rekompensaty. Dlatego za niezasadny Sąd uznał zarzut skargi, że organy wydając zaskarżoną decyzję naruszyły przepisy art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Nie można także uznać za zasadne zarzutów skargi odnośnie naruszenia przez organy przepisów postępowania, gdyż zdaniem Sądu organy w sposób prawidłowy zebrały i oceniły materiał dowodowy rozpatrywanej sprawy. Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) orzekł jak w sentencji.