II OZ 504/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 330/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie z skargi A. Z. na postanowienie Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Olsztynie z dnia [...] lutego 2012 r. Nr [...] w przedmiocie opracowania ekspertyzy stanu technicznego budynku postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 330/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie z wniosku A. Z. o przyznanie prawa pomocy na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.). W uzasadnieniu postanowienia Sąd I wskazał, że w reakcji na doręczenie wezwania do wykonania zarządzeń o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi i opłaty kancelaryjnej, skarżący – A. Z. złożył, na urzędowych formularzach, dwa wnioski z dnia 3 marca 2014 r. o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego (k. 306-307) oraz o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych (k. 308-309). W ich uzasadnieniu podniósł, iż wnosi o "częściowe zwolnienie (...) od kosztów sądowych, tj. w całości od wpisu sądowego w kwocie 100 zł oraz o ustanowienie radcy prawnego" i "częściowe zwolnienie (...) od kosztów sądowych, tj. od opłaty kancelaryjnej". Wskazał, iż "jest osobą ubogą bez jakichkolwiek środków finansowych lub oszczędności finansowych czy przedmiotów wartościowych celem ich spieniężenia w zakresie wnioskowanej pomocy". Nie posiada "dochodów, (...) i rodziny wspólnie gospodarującej". Według zawartego we wnioskach oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego jedyny majątek stanowią: "budynek mieszkalny do rozbiórki" o pow. 111,54 m², mieszkanie o pow. ok. 36 m² oraz nieruchomość rolna o pow. 0,59 ha. Skarżący nie wykazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Wskazał, iż "posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła zarobkowego dochodu (...) a jedynie skarżący w zakresie swojej sytuacji finansowej i ubóstwa wykorzystuje ją na swoje osobiste życiowe potrzeby, gdyż stanowi pomoc w zaspokojeniu konsumpcyjnych potrzeb (...) jako główne źródło wyżywienia (...) na skutek prowadzonych na nich na własne potrzeby konsumpcyjne upraw i jedynie do prywatnej konsumpcji celem przeżycia". Dodał, iż jest osobą ubogą, co wynika z przedłożonych już nieraz wniosków, oświadczeń i dokumentów, znanych doskonale Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie. Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie postanowieniem z dnia 4 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Ol 330/12 odmówił częściowego zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych i ustanowienia dla skarżącego radcy prawnego. W uzasadnieniu wskazano, że rozpoznawany wniosek jest kolejnym wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie. Postanowieniem z dnia 4 grudnia 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, po rozpoznaniu - na skutek sprzeciwu - ostatnich wniosków z dnia 1 października 2013 r., odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy z powodu nieujawnienia, pomimo wezwania, źródła utrzymania skarżącego i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Postanowieniem z dnia 23 stycznia 2014 r., sygn. akt II OZ 25/14 Naczelny Sąd Administracyjny, oddalił zażalenie skarżącego na przedmiotowe postanowienie. Rozpatrując wniosek Starszy referendarz sądowy w WSA w Olsztynie stwierdził, że pomimo wskazań, zawartych w postanowieniach Sądów wydanych w niniejszej sprawie, skarżący zmienił jedynie zakres żądania, powtórzył zaś argumentację, jaką zawarł we wnioskach wcześniejszych. Nie odniósł się natomiast w żaden sposób do stanowiska zarówno sądu I instancji, jak i NSA, co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej w zakresie wskazanym przez te Sądy. W tej sytuacji zaniechano ponownego wzywania skarżącego do uzupełnienia materiału dowodowego i stwierdzono, że nie wykazał on spełnienia przesłanki uzasadniającej częściowe zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W złożonym sprzeciwie skarżący zarzucił naruszenie: art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 78 Konstytucji RP poprzez pozbawienie go dostępu do sądu; art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 243 § 1 i art. 252 § 1 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez uznanie, że skarżący nie wykazał swojej sytuacji materialnej oraz nieustosunkowanie się do możliwości płatniczych skarżącego; art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, ze skarżący może ponieść koszty wnioskowanej pomocy bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie; art. 255 p.p.s.a. poprzez bezpodstawne jego niezastosowanie w sytuacji uznania przez Sąd, że skarżący swoim wnioskiem i dowodami źródłowymi nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, iż jest w sytuacji materialnej uprawniającej go do wnioskowanej pomocy; art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 252 § 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, że przedstawione przez skarżącego dowody pozostają w sprzeczności z informacjami zawartymi w formularzu wniosku PPF; art. 141 § 4 w związku z art. 255 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że skarżący nie dopełnił wymagań w zakresie wniosku PPF; art. 183 § 1 pkt 5 w związku z art. 255 p.p.s.a. poprzez pozbawienie skarżącego zaskarżonym postanowieniem prawa do rozpoznania jego sprawy z wniosku PPF. Zarządzeniem z dnia 15 stycznia 2015 r. skarżący został wezwany, w trybie art. 255 p.p.s.a., do przedłożenia: 1. oświadczenia wskazującego źródło utrzymania skarżącego w okresie ostatnich 6 miesięcy oraz wysokość osiągniętego dochodu za ten okres, a także dokumentów potwierdzających uzyskane dochody; 2. wyciągów bankowych ze wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych za okres ostatnich 6 miesięcy; 3. oświadczenia wskazującego stałe miesięczne wydatki, ich rodzaj, wysokość i źródło finansowania; 4. oświadczenia o sposobie wykorzystywania nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku, w tym nieruchomości rolnej, oraz o ewentualnym dochodzie uzyskiwanym z tych nieruchomości, a w przypadku braku dochodu - o przyczynach braku wykorzystania nieruchomości w celu uzyskania źródła dochodu; 5. kopii aktów notarialnych nabycia nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku; 6. kopii dowodów opłacenia w 2014 r. należności związanych z posiadaniem nieruchomości, a w przypadku ich nieopłacenia – stosownego zaświadczenia o wysokości zaległości z tego tytułu. W odpowiedzi skarżący wyjaśnił, że jego sytuacja nie uległa zmianie. Stwierdził, że żądane dokumenty przedłożył w sprawie o sygn. akt II SAB/Ol 101/12 i II SAB/Ol 57/13 oraz w innych sprawach zawisłych przed WSA w Olsztynie, tym samym zbyteczne jest ich powielanie, skoro Sąd w pełni nimi dysponuje. Podał, że nie posiada źródeł dochodu. Wsparcia co do utrzymania i ponoszonych wydatków udzielają mu krewni oraz rodzina. Powtórzył, że posiadane nieruchomości wykorzystuje wyłącznie na indywidualne potrzeby bytowe związane z zamieszkaniem i wyżywieniem. Z tych powodów irracjonalna byłaby ich sprzedaż czy wydzierżawienie, skoro nieruchomości te umożliwiają mu przeżycie. Skarżący podał, że nie posiada rachunków bankowych oszczędnościowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wskazał, że w tej sprawie skarżący złożył kolejne dwa wnioski o przyznanie prawa pomocy z dnia 3 marca 2014 r., w których zweryfikował jedynie zakres pomocy. Odnosząc się do aktualnej sytuacji rodzinnej, majątkowej i dochodowej skarżący powtórzył w istocie treść poprzedniego wniosku. W tej sytuacji Starszy referendarz sądowy w WSA w Olsztynie postanowieniem z dnia 4 listopada 2014 r. odmówił częściowego zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych i ustanowienia dla skarżącego radcy prawnego wskazując, że z powodu nieujawnienia przez stronę pełnych danych na temat jej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej nie wykazała ona spełnienia przesłanki uzasadniającej częściowe zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Po wniesieniu sprzeciwu skarżący został wezwany przez Sąd do przedłożenia oświadczeń i dokumentów w celu ustalenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej. W odpowiedzi strona nadal nie przedstawiła w sposób jednoznaczny oraz wyczerpujący swojej sytuacji majątkowej i finansowej. Wskazała jedynie, że jej sytuacja nie uległa zmianie, a nadto żądane dokumenty przedłożone zostały w sprawie o sygn. akt II SAB/Ol 101/12 i II SAB/Ol 57/13 oraz w innych sprawach zawisłych przed WSA w Olsztynie, tym samym zbyteczne jest ich powielanie, skoro Sąd nimi dysponuje. Biorąc zatem pod uwagę dane zawarte w rozpoznawanym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz informacje wynikające ze złożonych wcześniej przez skarżącego oświadczeń i dokumentów, w tym dokumentów złożonych w sprawie o sygn. II SAB/Ol 101/12, Sąd I instancji stwierdził, że po raz kolejny skarżący nie wykazał jakimi środkami pieniężnymi rzeczywiście dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Złożone w tej sprawie oświadczenia, wbrew stanowisku wyrażonemu w sprzeciwie, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Podnosząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. W skład majątku skarżącego wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju, jednak dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte z przedłożonych aktów notarialnych. Nie pozwolił on zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości. Skarżący, w ocenie Sądu I instancji nie wskazał w czytelny sposób, jak wykorzystuje każdą nieruchomość, a w przypadku gdy nieruchomość nie przynosiła dochodu - przyczyn braku jej wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu. Ponoszenie natomiast kosztów utrzymania nieruchomości w sytuacji braku jakichkolwiek dochodów z nimi związanych nie wyczerpuje znamion racjonalnego działania i wydaje się mało wiarygodne. W sytuacji gdy strona posiada majątek o potencjalnie znacznej wartości, aktualny brak uzyskiwania przez nią dochodów nie może sam w sobie uzasadniać przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W warunkach niniejszej sprawy skarżący, posiadając wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzi mieszkanie i trzy nieruchomości gruntowe, nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Znajdujące się w aktach sprawy pisma i wyjaśnienia nie wskazują, zdaniem Sądu I instancji jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego. Skoro skarżący ponownie uchylił się od przedstawienia niezbędnych dowodów, gdyż przedłożył do oceny Sądu jedynie wybrane informacje i dokumenty, to powinien był liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł skarżący i zaskarżając orzeczenie w całości zarzucił naruszenie norm zawartych w : art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., art. 183 § 2 pkt 4 w zw. z naruszeniem art. 19 p.p.s.a., art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. w zw. z art. 22 § 1 i 3 p.p.s.a. w zw. art. 19 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 78 Konstytucji RP, art. 183 § 1 pkt 5 p.p.s.a. w zw. z art. 255 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 78 Konstytucji RP, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 252 § 1 p.p.s.a., art. 245 § 3 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zawnioskował o uchylenie w całości skarżonego postanowienia ze stwierdzeniem jego nieważności lub rażącego naruszenia prawa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przyznanie prawa do pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego wynika więc, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, iż wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. W niniejszej sprawie Sąd podejmował na podstawie art. 255 ustawy p.p.s.a. działania zmierzające do uściślenia oświadczeń strony gdyż uznał, że oświadczenie strony nie są wystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. W odpowiedzi na wezwania Sądu wnioskodawca nie przedstawił odpowiednich oświadczeń oraz dokumentów, które pozwoliłyby ocenić sytuację majątkową i materialną. W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej zagadnienia prawa pomocy przyjęty jest pogląd, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie. Biorąc zatem pod uwagę dane zawarte w rozpoznawanym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz informacje wynikające ze złożonych wcześniej przez skarżącego oświadczeń i dokumentów, zasadnie Sąd I instancji stwierdził, że skarżący nie wykazał, jakimi środkami pieniężnymi rzeczywiście dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Złożone w sprawie oświadczenia, wbrew twierdzeniom skarżącego, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Nieprzedstawienie informacji, które wskazywałyby te okoliczności w sposób niebudzący wątpliwości, powoduje, że ich ocena nie może zostać przeprowadzona. Przedstawione przez skarżącego argumenty nie mogły wyjaśnić wątpliwości, jakie powstały w toku rozpatrywania jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów i ustanowienia radcy prawnego. Zasadnie zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, iż w przypadku uchylania się przez wnioskodawcę od udokumentowania swojego stanu majątkowego nie jest możliwa ocena jego rzeczywistej sytuacji. Udzielane przez skarżącego wyjaśnienia nie stanowią uzasadnienia dla konieczności częściowego zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych i ustanowienia dla skarżącego pełnomocnika, a tym samym rozpoznawany wniosek Sąd I instancji słusznie ocenił jako niezasadny. W takiej sytuacji zatem zaskarżone postanowienie, odmawiające przyznania skarżącemu prawa pomocy uznać należało za odpowiadające prawu. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.