I FZ 420/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA: Maria Dożynkiewicz (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 12 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia L. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 lipca 2012 r. sygn. akt III SA/Wa 1215/12 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi L. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 2 lutego 2012 r. nr ... w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2008 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z 11 lipca 2012 r., sygn. akt III SA/Wa 1215/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyznał L. D. prawo pomocy poprzez zwolnienie od wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 1.000 zł, a w pozostałym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi L. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z 2 lutego 2012 r. nr ... w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2008 r. W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że skarżący w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia doradcy podatkowego. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że sytuacja majątkowa nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Zaznaczył, że nie posiada żadnego majątku, a prowadzona przez niego działalność gospodarcza przynosi straty i obecnie jest w likwidacji. Ponadto skarżący podniósł, iż organy egzekucyjne dokonały zabezpieczenia rachunków bankowych z tytułu podatku od towarów i usług za 2008 r. Podkreślił, że w październiku 2011 r. pożar spowodował straty w jego firmie w wysokości 65.000 zł. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, która z tytułu zatrudnienia otrzymuje wynagrodzenie w kwocie około 2.700 zł brutto, i dzieckiem. Skarżący dodatkowo wyjaśnił, że dochody uzyskuje wyłącznie z prowadzonej jeszcze działalności gospodarczej. Miesięczne wydatki związane z utrzymaniem rodziny wynoszą około 3.022,42 zł. Skarżący udokumentował swoje twierdzenia poprzez nadesłanie dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową i finansową. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że przyznanie skarżącemu prawa pomocy w całości nie jest zasadne, bowiem nie można uznać, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co stanowi przesłankę niezbędną do całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. Jego rodzina posiada stałe źródło utrzymania w postaci wynagrodzenia żony skarżącego oraz wpłat własnych na jej konto. Dodatkowo otrzymała ona z tytułu wypłaty polisy 5.209,83 zł. Skarżący nie wykazał jakoby zalegał z jakimikolwiek płatnościami. Regularnie dokonywane są spłaty rat kredytu w wysokości 1.566,25 zł oraz opłaty dotyczące polisy, ubezpieczenia na życie, faktur i czynszu. Nie przedstawił również żadnych dowodów świadczących o zajęciu egzekucyjnym rachunków bankowych. Nie potwierdziła się też informacja o likwidacji działalności gospodarczej skarżącego. Z zestawienia za I kwartał 2012 r. wynika, że skarżący z działalności tej osiągnął przychód netto ze sprzedaży towarów i materiałów w wysokości 1.747.137,87 zł, co wskazuje jednoznacznie na aktywne uczestnictwo w obrocie gospodarczym. Sąd pierwszej instancji uznał, że spełniona została przesłanka określona w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) warunkująca przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, a skarżący jest w stanie wygospodarować z obecnych zasobów kwotę 1.000 zł na potrzeby kosztów sądowych. Skarżący w zażaleniu na postanowienie Sądu pierwszej instancji zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 245 § 2 p.p.s.a. oraz: 1) niekonsekwencję w uznaniu, że skarżący nie jest w stanie wygospodarować kwoty ponad 1000 zł, a jednocześnie jest w stanie opłacić profesjonalnego pełnomocnika; 2) pominięcie kwestii wypowiedzenia dotychczasowego pełnomocnictwa; 3) selektywny dobór fragmentów poglądów orzecznictwa i doktryny w celu odmowy przyznania prawa pomocy; 4) błędną ocenę możliwości finansowych skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Słusznie bowiem Sąd pierwszej instancji ocenił sytuację finansową, rodzinną i majątkową skarżącego pod kątem przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Słusznie Sąd pierwszej instancji uznał, że w niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jak wymaga tego art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Szeroko udokumentowana sytuacja skarżącego wskazuje bowiem, że jego rodzina nie znajduje się na skraju ubóstwa, a wręcz przeciwnie - jest w stanie zaspokoić swoje bieżące potrzeby. Za osoby ubogie uznaje się zaś przykładowo bezrobotnych, którzy zostali pozbawieni prawa do zasiłku, osoby pozbawione majątku i źródła dochodu. Skarżący nie wykazał zaś, że jego rodzina znajduje się w takiej właśnie sytuacji, która determinowałaby konieczność udzielenia pomocy z budżetu państwa w całkowitym wnioskowanym zakresie. Dodatkowo za powyżej przedstawioną przez WSA konkluzją, iż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, przemawia fakt, że po pierwsze z konta żony skarżącego dokonywane są spłaty kredytu, co trudno odnieść do ubiegania się o możliwość skorzystania z tzw. prawa ubogich, bowiem aby uzyskać, a następnie spłacać kredyt, konieczne jest uprzednie wykazanie odpowiedniej zdolności kredytowej. Po drugie zaś skarżący prowadzi działalność gospodarczą znacznych rozmiarów, o czym świadczy przychód netto za I kwartał 2012 r. ze sprzedaży towarów i materiałów w wysokości 1.747.137,87 zł. Trafna była zatem ocena Sądu pierwszej instancji co do tego, że skarżącemu nie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym, czyli i poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości, i ustanowienie pełnomocnika z urzędu, ponieważ przesłanka tak szerokiej pomocy nie została wykazana. W takich okolicznościach typowym działaniem jest zweryfikowanie, czy możliwe byłoby udzielenie stronie postępowania prawa pomocy choćby w zakresie częściowym, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych albo poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, albo jedynie ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Prawidłowo w tej sytuacji Sąd pierwszej instancji rozważył możliwość udzielenia prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ocenę, czy skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (jak wymaga tego art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Należy zgodzić się ze skarżącym, że w uzasadnieniu postanowienia zabrakło wyjaśnienia tej kwestii, z uzasadnienia nie wynika bowiem, dlaczego akurat nie przyznano prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu, skoro pełnomocnictwo dla dotychczasowego pełnomocnika zostało wypowiedziane. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uchybienie to jednak nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy, a to z dwóch powodów: Po pierwsze, z sytuacji przedstawionej przez skarżącego nie wynika, jakich kosztów spodziewa się skarżący w przyszłości z tytułu korzystania z pomocy doradcy podatkowego, nie wiadomo też, jaka będzie sytuacja skarżącego w tym czasie, gdy będzie zobowiązany ponieść te koszty. Ocena zatem, czy skarżący bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny będzie mógł zapłacić honorarium doradcy podatkowemu za przyszłe czynności, nie jest jeszcze możliwa. Po drugie, na obecnym etapie postępowania udział pełnomocnika profesjonalnego już miał miejsce (choć nie był wymagany przepisami), bowiem skarga została sporządzona przez doradcę podatkowego. Wypowiedzenie pełnomocnictwa nie niwelowało zaś tej czynności procesowej, jaką jest wniesienie skargi. Skarga pozostaje jednak nadal nieopłacona. Nic więc dziwnego, że Sąd pierwszej instancji rozważył, czy może przyznać skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wpis od skargi wynosi w tej sprawie 11.501 zł. WSA uznał, że skarżący w świetle przedstawionej sytuacji będzie mógł wygospodarować 1000 zł na wpis od skargi, a w pozostałym zakresie zwolnił skarżącego od wpisu. Taką ocenę należy w świetle przedstawionych wyżej okoliczności odnoszących się do dochodów i wydatków rodziny skarżącego oraz przychodów z jego działalności gospodarczej uznać za prawidłową. To, że skarżący nie zgadza się z taką oceną, nie znaczy, że Sąd pierwszej instancji naruszył w ten sposób zastosowane przepisy. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa i poglądami doktryny, skoro udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa, to powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Tymczasem w niniejszej sprawie już "na pierwszy rzut oka" widać, że skarżący ma możliwość uzyskiwania dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji nie uchybił jakimkolwiek przepisom zapoznając stronę z zastosowanymi w sprawie przepisami, jak również w doborze poglądów doktryny i orzecznictwa w celu uzupełnienia argumentacji zawartej w uzasadnieniu postanowienia. W zażaleniu skarżący poruszył również kwestię weryfikacji stanu finansowego jego żony, mimo rozdzielności majątkowej istniejącej między małżonkami. W świetle art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788) małżonkowie są zobowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Jak zaś podkreśla się w orzecznictwie obowiązek ten jest niezależny od rodzaju ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Skoro strona twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jej praw, to istnieje konieczność oceny nie tylko, czy może samodzielnie sfinansować swój udział w postępowaniu, ale i czy pomoc, której może udzielić jej rodzina, jest wystarczająca na zabezpieczenie tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona postępowania nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Pozostawanie skarżącego we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną usprawiedliwia ocenę możliwości płatniczych w odniesieniu do sytuacji majątkowej całej rodziny. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się bowiem, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Skarżący błędnie przyjmuje natomiast, że rozdzielność majątkowa małżeńska winna prowadzić do pominięcia okoliczności związanych z majątkiem i finansami jego żony w ocenie jego sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej. Nie znajdując więc podstaw do uwzględnienia zażalenia, należało stosownie do art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzec jak w sentencji.