I FZ 350/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Roman Wiatrowski (sprawozdawca), , , po rozpoznaniu w dniu 5 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 24 czerwca 2013 r., sygn. akt III SA/Gl 965/12 w przedmiocie odmowy zmiany postanowienia z dnia 1 października 2012 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 22 marca 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 24 czerwca 2013 r., sygn. akt: III SA/Gl 965/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił T. B. (dalej: "strona", "skarżący") zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 1 października 2012 r., odmawiającego skarżącemu przyznania prawa pomocy. W pisemnych motywach orzeczenia Sąd pierwszej instancji podał, że przy piśmie procesowym pełnomocnika z dnia 1 marca 2013 r. skarżący złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wniosek ten skarżący uzasadnił zaprzestaniem prowadzenia działalności gospodarczej i nieuzyskiwaniem żadnych dochodów, a także brakiem majątku (zarówno ruchomego jak i nieruchomego), oszczędności czy papierów wartościowych i pozostawieniem we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwójka małoletnich dzieci. Jednocześnie oświadczył, że z uwagi na zły stan zdrowia nie jest w stanie przedłożyć obecnie pełnej dokumentacji dotyczącej sytuacji finansowej i majątkowej oraz w sposób pełny i wyczerpujący uzasadnić wniosku o zwolnienie od ponoszenia kosztów. Do wniosku dołączył kopię następujących dokumentów: wydruk księgi firmy B. za okres od stycznia do grudnia 2012 r., wydruk rachunków i strat firmy A., wyciągu z rachunku [...] z dnia 28 lutego 2013 r., pisma [...] z dnia 17 stycznia 2013 r., zaświadczeń o wynagrodzeniu z dnia 28 lutego 2013 r. wystawionych na rzecz M. B. oraz T. B. Pełnomocnik strony wskazał ponadto, że miesięczne koszty związane z utrzymaniem mieszkania skarżący określił na kwotę 1.000 zł, a tytułem alimentów na utrzymanie dzieci T. B. przekazuje kwotę 600 zł. Sąd zwrócił uwagę, że skarżący został wezwany do uzupełnienia danych zawartych we wniosku w trybie przewidzianym w art. 255 ustawy z dnia 20 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 – dalej: "P.p.s.a."), poprzez przedłożenie szeregu dokumentów i złożenie stosownych oświadczeń, jednak wezwanie w tym zakresie nie zostało wypełnione w całości. Odnosząc się do przedstawionej przez stronę sytuacji materialnej i rodzinnej Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż nie wykazała ona, że okoliczności, które były podstawą oddalenia wniosku o częściowe przyznanie prawa pomocy uległy zmianie na tyle, że spowodowało to pogorszenie jej sytuacji materialnej. Sąd stwierdził, że wprawdzie skarżący poszerzył na wezwanie sądu materiał dowodowy, jednakże jest on ogólnikowy, niepełny i zawierający wiele nieścisłości. Przede wszystkim oświadczenia o braku jakiegokolwiek majątku i dochodów nie zostały potwierdzone lub uprawdopodobnione odpowiednimi okolicznościami wynikającymi ze złożonych dokumentów znajdujących się w aktach postępowania. Sąd zauważył, że strona nie wykazała, a nawet nie podała, ile wynoszą miesięcznie wydatki czteroosobowej rodziny i z jakiego źródła są one pokrywane. Wnioskodawca nie wyjaśnił też kwestii własności nieruchomości, gdzie znajduje się jego miejsce zamieszania, a o niespójności materiału dowodowego świadczą także, zdaniem Sądu, wyjaśnienia skarżącego co kosztów utrzymania mieszkania. Dodatkowo z nadesłanych dokumentów wynika, że pod tym samym adresem zamieszkują również rodzice skarżącego. Nie ma też dowodu świadczącego o zaprzestaniu przez skarżącego prowadzenia działalności w całości lub w części a z przedłożonych zeznań podatkowych, zdaniem Sądu, wynika duża skala prowadzonej działalności gospodarczej. Nadto z załączonego do przedmiotowego wniosku zaświadczenia o zarobkach M. B., która wchodzi w skład gospodarstwa domowego, mimo zawartej umowy o rozdzielności majątkowej, wynika, że w dalszym ciągu jest ona zatrudniona w B. i E. sp. z o.o. na podstawie umowy o pracę w wymiarze pełnego etatu. W konsekwencji, Wojewódzki Sąd Administracyjny, podtrzymał swoje wcześniejsze stanowisko stwierdzając, że nie wykazano w sposób wyczerpujący, aby nowa sytuacja majątkowa strony uzasadniała zmianę stanowiska Sądu zawartego w postanowieniu o odmowie przyznania prawa pomocy z dnia 1 października 2012 r., a Sąd nie prowadzi z urzędu postępowania w zakresie ustalenia aktualnej sytuacji majątkowej Wnioskodawcy, jeżeli po wezwaniu w trybie art. 255 P.p.s.a. on sam nie wykazuje w pełni istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy, zarzucając Sądowi pierwszej instancji błąd w ustaleniach faktycznych przez przyjęcie, że nie zachodzą okoliczności uzasadniające zwolnienie skarżącego od ponoszenia kosztów sądowych w całości, gdy tymczasem z zebranego materiału dowodowego w sprawie niezbicie wynika, że nie może on ponieść tych kosztów bez znacznego uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. W uzasadnieniu strona podniosła, że oceniając oświadczenie majątkowe, a w szczególności przychody i stałe miesięczne wydatki należy dojść do uzasadnionego wniosku, że spełnia on przesłanki do udzielenia prawa pomocy. Pełnomocnik skarżącego wskazał, że cała żądana dokumentacja potwierdzająca trudną sytuację podatnika została dostarczona. Nadto dodał, że jego aktualna sytuacja finansowa jest na tyle trudna, że wraz z żoną korzysta z pomocy rodziców, którzy ponoszą koszty utrzymania domu, w którym mieszka wraz z żoną i dziećmi a prowadzona przez niego wraz z żoną działalność gospodarcza przyniosła w 2012 r. stratę. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim należy zauważyć, że w niniejszej sprawie zapadło już prawomocne orzeczenie dotyczące przyznania stronie prawa pomocy – postanowieniem z dnia 19 grudnia 2012 r., sygn. akt: I FZ 572/12 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 1 października 2012 r., sygn. akt: III SA/Gl 965/12 odmawiające stronie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z uzasadnienia wspomnianego postanowienia NSA wynika, że wówczas powodem odmowy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie był brak wyczerpującego wykazania przez skarżącego niemożności poniesienia kosztów postępowania, co wiązało się z nienadesłaniem przez skarżącego wiarygodnych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, do których nadesłania został wezwany przez Sąd pierwszej instancji. Przywołane powyżej prawomocne postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 1 października 2012 r. należy do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne (art. 165 P.p.s.a.). Przepis ten zatem warunkuje możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień prawomocnych, czyli takich, od których nie przysługuje już stronie żaden środek zaskarżenia jak i niekończących sprawy od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie, przy czym muszą to być zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W ramach postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, a którego zmiany domaga się strona. Należy podkreślić, że w tym kolejnym postępowaniu w dalszym ciągu ciężar dowodu w zakresie wystąpienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy, który zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. ma obowiązek wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem to na stronie spoczywa obowiązek wykazania, że zasługuje ona na wyjątkowe - w świetle art. 199 P.p.s.a. - traktowanie polegające na obciążeniu Skarbu Państwa kosztami prowadzonego z inicjatywy tejże strony postępowania przed sądem. W związku z tym rozstrzygnięcie Sądu zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane, i to niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z wnioskiem "pierwotnym", ocenianym wyłącznie przez pryzmat przesłanek z art. 246 P.p.s.a., czy ponownym, przy którego rozstrzyganiu należy także uwzględniać treść art. 165 tej ustawy. Ustawodawca z kolei w art. 252 § 1 P.p.s.a. wskazał, w jaki sposób wnioskodawca powinien wykazać okoliczności uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z tym przepisem, wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym (...). Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 tej ustawy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to stosownie do treści art. 255 P.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, stwierdzić należy, że z treści kolejnego wniosku strony dotyczącego przyznania jej prawa pomocy oraz z dołączonych do niego dokumentów źródłowych nie wynika, aby zaistniały okoliczności faktyczne powodujące taką zmianę sytuacji materialnej skarżącego, która uzasadniałaby zmianę lub uchylenie postanowienia Sądu pierwszej instancji. Przede wszystkim powyższej oceny, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie zmienia fakt dołączenia przez skarżącego do wniosku o przyznanie prawa pomocy dokumentów, jego zdaniem w pełni obrazujących ciężką sytuacje materialną w jakiej się znajduje. Mając na względzie, że załączone materiały nie stanowiły całej dokumentacji, do przedłożenia której był wzywany w toku postępowania, stwierdzić należy, że uniemożliwiło to Sądowi pierwszej instancji ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego. Także oświadczenie o braku dochodów, niepoparte jakimikolwiek dokumentami, nie jest wystarczające do dokonania pełnej oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony. Podkreślić należy, że skarżący w uzasadnieniu środka zaskarżenia twierdzi, że ponosi "stałe miesięczne wydatki", natomiast na żadnym etapie postępowania nie wskazuje ile one wynoszą, ograniczając się jedynie do stwierdzenia, że je ponosi. Nie ulega zatem wątpliwości, że dane zawarte w złożonym przez skarżącego oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach nie mają cechy dokładności, o której mowa w art. 252 P.p.s.a., a wezwanie do uzupełnienia braków zostało wykonane przez skarżącego w niepełnym zakresie. Skarżący w przedmiotowym wniosku powołuje się także na zaprzestanie prowadzenia działalności, jednak z dokumentów źródłowych wynika, że spółka w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą, a kwoty osiąganego przychodu wynikające ze złożonego zeznania podatkowego za 2012 r. wynoszą odpowiednio u skarżącego – 111.690,00, zaś u jego żony – 95.256.14 zł, zatem świadczą o dużej skali prowadzenia tej działalności. Brak jest także informacji, by spółka utraciła płynność finansową. W takiej sytuacji nie ma podstaw, aby traktować skarżącego w sposób szczególny i odmienny w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Dokonanej oceny nie zmienia również wykazana przez skarżącego strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Podkreślić należy, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie oznacza automatycznie, że skarżący nie ma środków finansowych. Zatem powstanie straty nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej. Innymi słowy, wykazanie jedynie straty w bilansie nie przesądza automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 21 marca 2013 r., sygn. akt I GZ 64/13). Dodatkowo wskazać należy, że wyjaśnienia skarżącego co do miejsca zamieszkania i ponoszenia kosztów utrzymania charakteryzują się niespójnością i niekonsekwencją. Z jednej strony skarżący podaje, że koszty te wynoszą 1.000 zł a nadto na utrzymanie dzieci przekazuje miesięcznie 600 zł tytułem alimentów (pismo z dnia 1 marca 2013 r.), z kolei w oświadczeniu z dnia 27 maja 2013 r. T. B. i M. B. stwierdzili, że obecnie nie ponoszą wydatków z tytułu utrzymania domu albowiem mieszkają u rodziców, natomiast w zażaleniu (pismo z 5 lipca 2013 r.) skarżący wyjaśnia, że nie ma żadnych środków na utrzymanie i wraz z żoną korzysta z pomocy rodziców, którzy ponoszą koszty utrzymania domu, w którym skarżący wraz z żoną i dziećmi zamieszkuje. W tym kontekście ponownie należy podkreślić, że uchylanie się przez stronę od rzetelnego przedstawienia swojej sytuacji materialnoprawnej, w szczególności w kolejnym złożonym wniosku i w kolejnym uzupełniającym postępowaniu, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a skutkuje niemożnością ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji odmową przyznania prawa pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, również ocena jaką Sąd pierwszej instancji zawarł w zakresie relacji finansowych między skarżącym a jego małżonką oraz wpływu istnienia rozdzielczości majątkowej na postępowanie prowadzone w przedmiocie prawa pomocy jest prawidłowa. Wskazać należy, że przepisy prawa rodzinnego (art. 23 i art. 27 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego. Powyższych obowiązków nie wyłącza nawet zawarcie przez małżonków małżeńskiej umowy majątkowej. Mając na uwadze zarzuty strony w tym zakresie należy wyjaśnić, że istnienie rozdzielności majątkowej nie stoi także w sprzeczności z okolicznością prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego – jak ma to miejsce w niniejszej sprawie. Tym bardziej, że żona skarżącego osiąga stały miesięczny dochód ze stosunku pracy, co umożliwia jej realizację powyższych obowiązków poprzez udzielenie małżonkowi pomocy w uiszczeniu kosztów sądowych. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że również w niniejszym postępowaniu wpadkowym pełen obraz możliwości finansowych i majątkowych skarżącego nie został ujawniony w sposób pozwalający na stwierdzenie, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, w związku z tym, Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.