II SA/Bk 427/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Sędziowie sędzia NSA Anna Sobolewska-Nazarczyk (spr.),, sędzia WSA Mirosław Wincenciak, Protokolant Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 09 sierpnia 2012 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. działający z upoważnienia Burmistrza Ł. odmówił Pani J. P. (dalej powoływanej także jako Skarżąca) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad Panią G. P. W podstawie prawnej rozstrzygnięcia organ l instancji przywołał przepisy ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. z 2006 r. Dz.U. Nr 139, poz. 992 ze zm., dalej powoływanej jako u.ś.r.), w tym art. 17 ust. 1 - 5 , art. 24 i art. 26 tej ustawy. Organ ustalił, że Pani G. jest osobą niepełnosprawną, posiada znaczny stopień niepełnosprawności do [...] stycznia 2013 i wymaga stałej opieki innych osób. Wskazał też, że jej mąż nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności i jest w stanie sprawować opiekę nad żoną. W związku z tym, na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z uwagi na powyższe organ odmówił przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu od powyższej decyzji Skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy, podnosząc, że brak jest innej osoby, która może zajmować się jej matką. Mąż matki, z uwagi na to, że prowadzi działalność gospodarczą, której siedziba znajduje się poza miejscem zamieszkania, nie może jej zapewnić opieki, jakiej ta wymaga, gdyż ze względów ekonomicznych przyjeżdża do domu raz w tygodniu. Skarżąca jest zaś osobą bezrobotną, mieszka z matką i opiekuje się nią – jeździ do lekarzy, podaje leki i ze względu na sprawowaną opiekę nie może podjąć pracy. Decyzją z dnia [...] marca 2012 r., Nr [...]Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż analiza stanu faktycznego sprawy w powiązaniu z obowiązującymi przepisami, w szczególności art. 17 ust. 1 i 5 u.ś.r. wskazuje, że w sprawie występuje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej z tytułu opieki nad matką zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.. Świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane Skarżącej, gdyż osoba wymagająca opieki – G. P. pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek – Z. P., nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W aktualnym stanie prawnym, pomimo okoliczności wskazywanych przez Skarżącą w odwołaniu tj. braku możliwości sprawowania przez ojca opieki nad niepełnosprawną matką - świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane Skarżącej z uwagi na powołane ograniczenia zawarte w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Na powyższą decyzję Skarżąca, działając przez pełnomocnika, wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, wnosząc o jej uchylenie i zarzucając jej naruszenie prawa wobec niezastosowania art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych na podstawie art. 67 Konstytucji RP oraz przyjęcie, że pozostawanie osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim pozbawia jej opiekuna prawa do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo że mąż matki Skarżącej nie ma możliwości osobistego sprawowania opieki nad żoną. Wskazano, że w ten sposób odmowa uwzględnienia wniosku narusza prawo do uzyskania zabezpieczenia społecznego przez osobę niepełnosprawną i prowadzi do nierównego traktowania osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Skarżąca stwierdziła też, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych narusza konstytucyjne gwarancje do zabezpieczenia społecznego oraz prawa obywatelskie, w szczególności zasadę równości wobec prawa. W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Bezspornym jest w sprawie, że matka Skarżącej jest osobą wymagającą pomocy, legitymuje się zaświadczeniem o stopniu niepełnosprawności. Nie budzi też wątpliwości, że matka Skarżącej jest mężatką, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kwestią podnoszoną w skardze jest brak zgodności z Konstytucją art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobie, która wymaga pomocy, gdyż nie jest możliwa jej samodzielna egzystencja i sprowadza się do czynności umożliwiających i ułatwiających funkcjonowanie w społeczeństwie. Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje m.in. osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, ze zm., dalej k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei według art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) u.ś.r. świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z przepisów powyższych wynika, że możliwe jest uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego (między innymi przez córkę) na wymagającą opieki osobę (np. ojca, matkę), jeżeli osoba taka posiada znaczny stopień niepełnosprawności, mimo iż pozostaje ona w związku małżeńskim, ale tylko w sytuacji, gdy jej współmałżonek również posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. W niniejszej sprawie taka sytuacja nie ma miejsca. Współmałżonek G. P., ojciec Skarżącej, takiego zaświadczenia nie posiada. Co więcej jest osobą aktywną zawodowo - prowadzi działalność gospodarczą. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych był już niejednokrotnie przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, także w zakresie zgodności tego przepisu z konstytucyjną zasadą równości. W wyroku z 15 listopada 2006r., sygn. akt P 23/05 Trybunał stwierdził, że prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 k.r.o., który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej (zstępnych i wstępnych) oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym – jak podkreślał Trybunał – kolejność zobowiązanych, w związku z czym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Z kolei w wyroku z 18 lipca 2008r., P 27/07 Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny z art. 32 ust. 1 RP przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwiał on nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny. Odnotować jednak należy, że przepis art. 17 u.ś.r. został przez ustawodawcę zmieniony, w tym również w zakresie ust. 5 pkt 2 lit. a. Ustawodawca w szczególności sprecyzował kwestię, kiedy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. W tej sytuacji, a dodatkowo w kontekście zasady domniemania konstytucyjności obowiązujących przepisów prawa, Sąd nie widzi podstaw do kwestionowania konstytucyjności zarzucanego w skardze przepisu. Dodatkowo należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 lipca 2012r., w sprawie I OSK 198/12 zwrócił uwagę na przenikanie się instytucji obowiązku alimentacyjnego ze świadczeniem pielęgnacyjnym. Wskazał, że obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej tzw. świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Podkreślono, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Zdaniem NSA, tak samo należy interpretować przepisy dotyczące świadczenia rodzinnego. Uprawnienie do jego otrzymania, dalsza osoba - w stosunku bliskości do potrzebującego pomocy - uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby nie będzie, albo gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym (art. 17 ust.1a cyt. ustawy). Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. O ile przy tym – z uwagi na konstytucyjne zasady równości czy sprawiedliwości społecznej – może okazać się celowym - w danym stanie faktycznym - przyjęcie, że uprawnionym do otrzymania omawianego świadczenia jest jeszcze inna - niż wymienione expressis verbis w ustawie – kategoria członków szeroko rozumianej rodziny (vide: wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07), o tyle nie ma takiego uzasadnienia w stosunku do zmiany porządku kolejności nabywania obowiązku alimentacyjnego przez krewnych osoby uprawnionej do pomocy. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa. Podzielając powyższy pogląd Sąd orzekający w tej sprawie stwierdza, że regulację art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a należy rozumieć jako wyraz woli ustawodawcy, aby wynikający z art. 23 k.r.o. obowiązek małżonka do wzajemnej pomocy współmałżonkowi wyprzedzał obowiązek alimentacyjny osób wymienionych w art. 128 k.r.o. (m.in. zstępnych). W niniejszej sprawie zachodzi sytuacja, gdy małżonek osoby wymagającej opieki prowadzi działalność gospodarczą. W takiej sytuacji to na nim ciąży obowiązek sprawowania opieki, a w przypadku braku takiej możliwości – obowiązek zapewnienia pomocy innych osób. Nie ma przeszkód, aby pomocy takiej udzieliła matce Skarżąca. Jednakże koszt tej opieki, w sytuacji, gdy Skarżąca nie pozostaje w zatrudnieniu, winien ponosić małżonek osoby wymagającej opieki, nie zaś Państwo. Mając to na uwadze i w świetle jednoznacznego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., nie zachodziły podstawy do wydania przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze korzystnego dla Skarżącej rozstrzygnięcia. Należało zgodzić się z organami obu instancji, iż w sprawie zaistniała przesłanka wykluczająca możliwość przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką,. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) u.ś.r. nie pozwala na odmienną interpretację. W tym stanie rzeczy uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa Sąd na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270) orzekł jak w sentencji.