I FZ 429/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 24 sierpnia 2012 r. sygn. akt I SA/Bd 186/12 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 28 grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od lutego 2008 r. do grudnia 2009 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 24 sierpnia 2012 r., sygn. akt I SA/Bd 186/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odmówił przyznania R. W. prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji, podkreślając wyjątkowość instytucji prawa pomocy oraz to, że ciężar wykazania przesłanek koniecznych do przyznania tego prawa obciąża wnioskodawcę, wskazał, iż w przedmiotowej sprawie skarżący nie udowodnił, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie kosztów postępowania. Zwrócono uwagę, że z przedłożonego przez skarżącego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i z pozostałych dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, iż obecnie jedynym dochodem trzyosobowej rodziny jest zasiłek chorobowy skarżącego w wysokości 1 200 zł. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych innych dochodów, a na jego utrzymaniu pozostaje żona oraz syn w wieku szkolnym. Osiągany miesięczny dochód całej rodziny to kwota 1 200 zł, która z trudem wystarcza na zaspokojenie koniecznych potrzeb utrzymania rodziny i skarżący nie jest w stanie ponieść ciężaru wpisu sądowego. Wnioskodawca zaznaczył przy tym, że w październiku 2011 r. był operowany i hospitalizowany w związku z chorobą kolana, a po zabiegu zdiagnozowano u niego zakrzepicę żył głębokich. W związku z powyższym wnioskodawca stwierdził, że nie jest w stanie podjęć pracy zarobkowej z uwagi na ciężki stan zdrowia. Wskazując na podane przez wnioskodawcę informacje Sąd pierwszej instancji zauważył, że skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, nie wykonał wezwania z 29 maja 2012 r. do przedłożenia dodatkowych dokumentów potwierdzających jego sytuację materialną; dokumentów tych nie załączył również do sprzeciwu. Podkreślono w tym zakresie przede wszystkim nieprzedłożenie: zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe, zaświadczeń o wysokości otrzymywanych świadczeń, dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych miesięcznie wydatków związanych z utrzymaniem rodziny, tytułu prawnego przysługującego do obecnie zajmowanego lokalu, jakichkolwiek zaświadczeń stosownych organów np. o sytuacji rodziny wnioskodawcy wydanych przez właściwą do spraw opieki jednostkę organizacyjną gminy, oświadczeń o pomocy finansowej lub materialnej uzyskiwanej od rodziny. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w przypadku, gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego, rodzinnego i możliwości płatniczych wnioskującego, to zgodnie z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej P.p.s.a.) strona obowiązana jest złożyć na wezwanie dodatkowe dokumenty źródłowe. Zaznaczono, że procedura ta stanowi rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, dającego możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób klarowny i pełny stanu majątkowego strony oraz członków gospodarstwa domowego, w którym pozostaje. Sąd zwrócił przy tym uwagę, że niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że wnioskujący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Skoro zatem informacji o stanie majątkowym swojej rodziny skarżący nie poparł dowodami, o które był wzywany, to w ocenie Sądu pierwszej instancji jego wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, nawet przy uwzględnieniu, iż wpis od skargi wynosi 17 641 zł, bowiem nieprzedłożenie żądanych dokumentów uniemożliwiło pełną ocenę jego sytuacji majątkowej. Sąd wskazał, że bez tej dokumentacji nie jest w stanie ustalić rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego i jego rodziny. Za niezrozumiałe uznano uchylanie się od przedłożenia np. zeznań podatkowych, czy też wskazania tytułu prawnego do lokalu mieszkalnego, gdyż informacje, o które wezwano, są elementarnymi do zobrazowania sytuacji materialnej skarżącego i jego rodziny. Nie wykluczając, że dopełnienie przez stronę obowiązku udokumentowania danych zawartych we wniosku o prawo pomocy i dokonanie w ich kontekście weryfikacji oświadczenia, mogłoby skutkować przyznaniem prawa pomocy w zakresie częściowym, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że co do zasady dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią dokumentów złożonych przez stronę w trybie art. 255 P.p.s.a., możliwe jest wydanie prawidłowego orzeczenia co do przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy. Podkreślono też, że art. 255 P.p.s.a. obliguje stronę do terminowej i zgodnej z wezwaniem reakcji, a uchylanie się strony od przedstawienia stosownych dokumentów na potwierdzenie jej argumentów oraz mających dokładnie i wyczerpująco przedstawiać jej sytuację, powoduje, że niemożliwe jest przeprowadzenie oceny stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, iż przyznanie prawa pomocy jest zasadne. Zdaniem Sądu wnioskodawca, na którym ciąży obowiązek dowodzenia swych racji, musi się liczyć z tym, że brak współdziałania z sądem będzie skutkował negatywnym dla niego rozstrzygnięciem. Wojewódzki Sąd Administracyjny zaznaczył również, że skarżący zwracał się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie I SA/Bd 757/11, przy analogicznym stanie faktycznym. Wniosek strony został odmownie załatwiony, a wniesione zażalenie postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 czerwca 2012 r., I FZ 142/12, zostało oddalone. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę przez przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w postaci zwolnienia od wpisu od skargi. W uzasadnieniu podniesiono, że skarżący domaga się przyznania prawa pomocy jedynie w zakresie częściowym, a Sąd odmawiając uwzględnienia wniosku doszedł do błędnego przekonania, że skarżący w tymże wniosku nie przedstawił informacji umożliwiających pełną ocenę jego możliwości finansowych. W ocenie skarżącego, Sąd nie przeprowadził pełnej analizy wskazanych we wniosku okoliczności związanych z jego sytuacją majątkową i zdrowotną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Z kolei z art. 255 P.p.s.a. wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd nie jest ograniczony do analizy dobrowolnie dostarczonych przez wnioskodawcę dokumentów i złożonych (zarówno na formularzu PPF, jak i poza nim) oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania skarżącego do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony. Tryb, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. niewątpliwie został w przedmiotowej sprawie wykorzystany, nie ulega też wątpliwości, że ciążącego na wnioskodawcy na mocy tego przepisu zobowiązania skarżący nie wykonał w ogóle (wezwanie zostało zignorowane), co spowodowało, że dane co do sytuacji majątkowej wnioskodawcy pozostały w dalszym ciągu niewystarczające do oceny zasadności wniosku. Ze względu na to, że to na skarżącym ciążył ciężar wykazania, że spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie, uchylenie się od uczynienia zadość wezwaniu, a tym samym brak współpracy z Sądem w celu wykazania, że w istocie skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (jak stanowi art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.), skutkuje uznaniem, że nie wykazał on, iż te przesłanki spełnia. Bezpodstawne jest przy tym stanowisko pełnomocnika skarżącego, który zdaje się uważać, iż zakres wniosku (a więc to, że dotyczy on wyłącznie wpisu) usprawiedliwia skąpość udzielonych informacji i niepoparcie ich jakąkolwiek dokumentacją, mimo stosownego wezwania w tym zakresie. Przepis art. 255 P.p.s.a. nie uzależnia możliwości zastosowania przewidzianego tam trybu od zakresu wniosku, stąd pogląd, że ograniczone do zwolnienia od jednej opłaty sądowej żądanie strony powinno być uwzględnione bez uruchomienia tego trybu, nie jest usprawiedliwione. Stąd na marginesie należy jedynie zauważyć, iż to nie do strony należy ocena, czy przedstawione przez nią informacje są wystarczające do przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy sąd (referendarz sądowy) uznaje za konieczne wezwanie wnioskodawcy o przedstawienie dodatkowych oświadczeń bądź dokumentów wnioskodawca nie ma możliwości dokonania oceny tego wezwania i uznania, że nie było ono konieczne. Wręcz przeciwnie, w sytuacji gdy skarżący uchyla się od przedstawienia jakichkolwiek dokumentów potwierdzających podane przez niego informacje (wskazanie w zażaleniu, że dokumenty – choć nie wszystkie – zostały przedłożone, nie znajduje potwierdzenia w aktach sprawy), w tym tak podstawowe jak zeznania podatkowe czy wyciągi z posiadanych rachunków bankowych, musi liczyć się z tym, że gołosłowne dane przedstawione sądowi zostaną uznane za niewystarczające do uznania stwierdzenia wystąpienia przesłanek, o których mowa w art. 246 P.p.s.a. W okolicznościach niniejszej sprawy postępowanie skarżącego jest tym bardziej niezrozumiałe, że w innej z jego spraw identyczny sposób postępowania skutkował oddaleniem zarówno wniosku, jak i zażalenia. Skoro zatem skarżący nie podjął nawet próby uzupełnienia wiedzy sądu w zakresie swojej sytuacji finansowej, należy uznać, iż nie wykazał on, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Wybiórczość zaprezentowanych informacji i niepoparcie ich jakimikolwiek dowodami źródłowymi słusznie zostały uznane przez Sąd pierwszej instancji za niemogące przemawiać za zasadnością wniosku. Brak współdziałania skarżącego w wyjaśnianiu jego sytuacji majątkowej doprowadził do sytuacji, w której rzeczywiste możliwości płatnicze wnioskodawcy pozostają nieznane. Ograniczając się do wskazania w rozpatrywanym zażaleniu, że przedstawione we wniosku okoliczności umożliwiały pełną ocenę możliwości poniesienia kosztów wpisu od skargi, skarżący nie wykazał skutecznie, iż błędna była konkluzja Sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.