II FZ 30/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Stefan Babiarz (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia [...] sp. z o.o. z siedzibą w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 29 listopada 2012 r. sygn. akt I SA/Sz 381/12 w zakresie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi [...] sp. z o.o. z siedzibą w K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 21 lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 29 listopada 2012 r., I SA/Sz 381/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił [...] sp. z o.o. z siedzibą w K. (zwanej dalej: spółką) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 21 lutego 2012 r. w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. 2. Ze stanu faktycznego sprawy przyjętego przez sąd pierwszej instancji wynikało, że spółka – nie zgadzając się z otrzymanymi tytułami wykonawczymi, sposobem ich doręczenia i prowadzenia egzekucji – wniosła o umorzenie postępowania egzekucyjnego i zwolnienie w całości od opłaty sądowej tj. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w wysokości 100 zł. We wniosku spółka podniosła, że miała prowadzić działalność gospodarczą w zakresie przygotowania terenu pod budowę, wznoszenia kompletnych budynków i budowli lub ich części, wykonywania instalacji budowlanych, robót budowlanych i wykończeniowych, ale w rzeczywistości nie prowadziła żadnej działalności gospodarczej, gdyż została zawiązana do wykonania jednej, konkretnej inwestycji budowlanej, która ze względu na czynniki zewnętrzne nie została nigdy rozpoczęta. Ponadto wskazała, że w 2010 r. poniosła stratę w wysokości 23.000,94 zł, zaś w 2011 r. - stratę w wysokości 102,00 zł (karta 48), obecnie nie posiada żadnych oszczędności ani na bieżącym rachunku bankowym (karty 58- 61 przedstawiające wyciągi z rachunku bankowego za miesiące: kwiecień, maj, czerwiec oraz sierpień 2012 r.), ani w kasie spółki (karta 62). W oświadczeniu o majątku i dochodach spółka podała, że wartość kapitału zakładowego wynosi 250.000,00 zł. Dodatkowo, spółka powołała się na zwolnienie od kosztów sądowych przyznane jej przez sąd rejonowy w lipcu 2011 r. (karty 34-38). Referendarz sądowy wezwał spółkę do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez dołączenie: 1) bilansu i rachunku zysków i strat spółki za okres od dnia 1 stycznia 2012 r. do dnia 31 czerwca 2012 r., 2) wyciągu z księgi rachunkowej spółki zawierającej: zestawienie przychodów, kosztów uzyskania przychodów, dochodów (straty), wykaz aktywów i pasywów, ewidencję stanu środków pieniężnych za ostatnie trzy miesiące prowadzonej działalności gospodarczej, 3) wyciągu z prowadzonej ewidencji VAT oraz kopii deklaracji złożonych w rozliczeniu ww. podatku za ostatnie 3 miesiące lub zaświadczeń właściwego urzędu skarbowego o nieskładaniu takich deklaracji, 4) ewidencji stanu środków pieniężnych w kasie spółki z okresu od dnia 15 czerwca do dnia 15 sierpnia 2011 r. W odpowiedzi na wezwanie spółka oświadczyła, że nie może złożyć bilansu zysków i strat za okres od dnia 1 stycznia 2012 r. do dnia 30 czerwca 2012 r. gdyż nie sporządziła takiego bilansu za wskazany okres, ale załączyła dokumenty złożone poprzednio, a ponadto: zeznanie o wysokości poniesionej straty w podatku dochodowym od osób prawnych za rok podatkowy 2011, rachunek zysków i strat za 2011 r. i bilans sporządzony na koniec 2011 r., ewidencję stanu środków pieniężnych za okres od dnia 30 kwietnia 2012 r. do dnia 31 sierpnia 2012 r. oraz stan środków w kasie za okres od dnia 1 stycznia 2012 r. do dnia 31 sierpnia 2012 r., wyciąg z prowadzonej ewidencji VAT oraz kopie deklaracji VAT za okres od dnia 1 stycznia 2012 r. do dnia 31 lipca 2012 r. z wykazaną w każdej z nich kwotą nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do odliczenia w wysokości 22.934,00 zł, a także wyciąg ze stanu kasy spółki za okres od dnia 15 czerwca 2012 r. do dnia 15 sierpnia 2012 r. 3. Postanowieniem z dnia 21 września referendarz sądowy WSA w Szczecinie odmówił spółce przyznania prawa pomocy, wskazując, że wprawdzie spółka przedłożyła szereg dokumentów, jednak nie były to dokumenty, na podstawie których można było ocenić aktualne możliwości płatnicze spółki – brak było wśród nich sprawozdania finansowego, a bilans za 2011 r. nie zawierał danych, które pozwoliłyby ocenić aktualną sytuację finansową spółki. Od powyższego rozstrzygnięcia spółka złożyła sprzeciw, wskazując, że mimo uzupełnienia wniosku zgodnie z wezwaniem referendarza sądowego, sąd odmówił jej przyznania prawa pomocy, co spowodowane było niewłaściwą oceną zebranego materiału. Dnia 29 listopada 2012 r. WSA w Szczecinie odmówił spółce przyznania prawa pomocy, podnosząc, że przedstawione dokumenty nie prezentują aktualnego stanu finansowego spółki bowiem bilans obejmuje tylko 2011 r., spółka nie utraciła płynności finansowej, nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym i nie złożyła wniosku o upadłość, zatem nie ma przesłanek świadczących o trudnościach finansowych, które by uzasadniały przyznanie prawa pomocy. Spółka dnia 27 grudnia 2012 r. (data wpływu do NSA- 31.12.2012 r.) zażaliła się na powyższe postanowienie, zarzucając sądowi błędną ocenę sytuacji majątkowej i wnosząc o zmianę postanowienia poprzez przyznanie spółce prawa pomocy w zakresie częściowym ewentualnie o uchylenie postanowienia i zwrot wniosku do ponownego rozpatrzenia przez WSA w Szczecinie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlega oddaleniu. 4. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjął, że spółka nie spełnia warunków przyznania prawa pomocy, określonych w art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), zwanej dalej: p.p.s.a. Z art. 243 § 1 w związku z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że ciężar dowodu przesłanek spoczywa na stronie wnioskującej o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 18 czerwca 2004 r., FZ 165/04). Prawo pomocy, którego istota polega na zwolnieniu strony postępowania sądowego z ponoszenia kosztów sądowych, nie sprowadza się jednak do likwidacji tych ciężarów w ogóle, lecz do przeniesienia ich na budżet państwa, czyli na ogół podatników i z tego też względu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W niniejszej sprawie spółka przedstawiła dokumenty, z których nie wynika jednoznacznie, że spełnia warunki przyznania prawa pomocy. Oświadczyła, że "prowadzi działalność gospodarczą w zakresie przygotowania terenu pod budowę(...), a w rzeczywistości nie prowadzi żadnej działalności, gdyż została zawiązana do wykonania jednej inwestycji budowlanej, która ze względu na czynniki zewnętrzne nie została nigdy rozpoczęta". Z orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 9 lipca 1992 r. (I ACz 393/92) wynika, że "skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem (...) działalności gospodarczej." Z dostarczonych dokumentów wynika, że spółka te środki ma, tylko nie dysponuje nimi. Wskazać tu należy dostarczone przez spółkę deklaracje złożone na formularzach VAT – 7 za miesiące od grudnia 2011 r. do lipca 2012 r., w których to, we wszystkich miesiącach, w rubryce nr 65 widnieje kwota nadwyżki podatku naliczonego nad należnym w wysokości 22. 934,00 zł do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy. Nie wnosząc o zwrot tej kwoty (w polu nr 61 formularza VAT-7), spółka zamraża swoje środki, które mogłaby wykorzystać na funkcjonowanie. Jak się wskazuje w literaturze (B. Dauter [w:] Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, B. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, W. P. Lexis Nexis, Warszawa 2007, str. 263): "Czasami prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy, zawierający rzetelną informację o posiadanych aktywach może okazać się niewystarczający. Nie jest bowiem wystarczającym dowodem na okoliczność, że wnioskodawca nie jest w stanie zgromadzić funduszy niezbędnych do opłacenia kosztów sądowych. (...) Dlatego należy przyjąć, iż udowodnienia wymaga podjęcie starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od ich efektu." Spółka, nie domagając się zwrotu ww. kwoty na rachunek bankowy w rzeczywistości nie czyni żadnych starań w kierunku zdobycia środków niezbędnych do prowadzenia działalności gospodarczej, jak i dysponowania nimi. Ponadto warto przytoczyć (za: H. Knysiak-Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, W.P. Lexis Nexis, Warszawa 2005, str. 632), że: "(strona, która) wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych (...) nie może skutecznie podnosić zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami". Spółka przedstawiła dokumenty, z których wynika, że w innych sprawach przed sądem została zwolniona z ponoszenia kosztów, ale należy zauważyć, że (B. Dauter [w:] Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, B. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka- Medek, W. P. Lexis Nexis, Warszawa 2007, str. 265): "Przy ocenie wniosku strony o zwolnienie od kosztów sąd nie może stosować żadnego automatyzmu, jak również strona nie może oczekiwać, że jeżeli w innym postępowaniu (...) została zwolniona od kosztów, to również kolejny jej wiosek powinien być rozpatrzony pozytywnie. Każda sprawa jest inna i nawet drobne okoliczności faktyczne mogą decydować o różnych ocenach". Jak dodatkowo wskazuje się w orzecznictwie (por. postanowienie NSA z dnia 14 marca 2013 r., II FZ 75/13): "Przy stosowaniu instytucji prawa pomocy (...) należy odnosić się zawsze do wielkości kosztów, które strona skarżąca (tu: spółka) jest zobowiązana ponieść". W tym stanie faktycznym to kwota 100 zł, gdy z przedłożonych dokumentów nie wynika, aby spółka – ze względu na stan swoich finansów - złożyła wniosek o upadłość, czy utraciła płynność finansową. W nawiązaniu do wymaganych przez WSA dokumentów (dnia 14 sierpnia 2012 r. referendarz sądowy WSA w Szczecinie wezwał spółkę do przedłożenia m.in. bilansu za okres od dnia 1 stycznia 2012 r. do dnia 31 czerwca 2012 r.- karta 40) i w związku z późniejszym zarzutem, podniesionym przez referendarza w uzasadnieniu postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy (karta 71) dotyczącym tego, że: "Przedłożony bilans za 2011 r. nie zawierał danych, które pozwoliłyby na ocenę aktualnej sytuacji finansowej spółki(...)" należy zauważyć, że spółka nie miała obowiązku sporządzenia takiego zestawienia za wskazany okres. Zgodnie z art. 3 ustawy o rachunkowości z dnia 29 września 1994 r. (Dz. U. 2002. 76.694), rokiem obrotowym jest rok kalendarzowy lub inny okres trwający 12 kolejnych miesięcy kalendarzowych, stosowany również dla celów podatkowych. Bilans zaś to zestawienie aktywów i pasywów jednostki na początek i koniec okresu sprawozdawczego, który w przypadku tej spółki pokrywa się z rokiem obrotowym. Z powyższego wynika, że ustawa nie nakładała na spółkę sporządzenia bilansu śródrocznego. Z tego względu spółka przedstawiła wynik ostatniego bilansu- sporządzonego na koniec roku 2011. Niezasadny zatem jest zarzut WSA co do "nieprzedłożenia, mimo wezwania, aktualnych dokumentów" odnośnie do bilansu za okres od dnia 1 stycznia 2012 r. do dnia 31 czerwca 2012 r. Odnośnie zaś do samej analizy bilansu spółki za 2011 r. zawartej w postanowieniu WSA w Szczecinie, NSA zauważa, że według międzynarodowych standardów sprawozdawczości finansowej (MSSF) aktywem jest zasób majątkowy pozostający pod kontrolą spółki, który według przewidywań przyniesie jej przyszłe korzyści ekonomiczne. Zgodnie z oświadczeniem spółki, została ona zawiązana w celu zrealizowania projektu, który z przyczyn od niej niezależnych nie doczekał się finalizacji. Od tamtej pory- jak oświadczyła- spółka nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej. W związku z tym trudno uznać, że posiada ona aktywa, czyli majątek, który przyniesie jej przyszłe korzyści ekonomiczne. W związku z nieprowadzeniem przez spółkę działalności gospodarczej pozycja "Aktywa" w bilansie za 2011 r. powinna być ujęta – a przynajmniej interpretowana – według wartości rynkowej , a nie bilansowej. Zgodnie z zasadą kontynuacji działania wartości wykazane w bilansie można uznać za prawidłowe tylko przy założeniu, że spółka będzie kontynuowała działalność gospodarczą w najbliższej przyszłości (por. G. Borowska, Zasady rachunkowości, WSiP, Warszawa 2006 r., str. 11). Dodatkowo wartość rynkowa aktywów- czyli nieruchomości wniesionej aportem – musi zostać skorygowana ze względu na jej niejasną sytuację prawną bowiem SN wyroku z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 496/06, uznał, że spółdzielnia – w uchwale wyrażającej zgodę na zawarcie umowy przewłaszczenia nieruchomości na wspólnika spółki, przez niesprecyzowanie, o jaką nieruchomość chodzi, nie udzieliła tej zgody skutecznie. Trudno zatem zgodzić się z uzasadnieniem WSA w Szczecinie, który odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnił korzystną analizą bilansu finansowego za 2011 r., powołując się na wysoką wartość aktywów według wartości bilansowej (a nie rynkowej) i kapitału własnego na koniec 2011 r. Podkreślenia wymaga, że kapitał w bilansie finansowym jest- w uproszczeniu- wewnętrznym zobowiązaniem spółki wobec udziałowców i pokazuje źródło, z którego pochodzą aktywa- w tym przypadku jest to aport w postaci nieruchomości. W uzasadnieniu odmowy przyznania prawa pomocy należy położyć nacisk na wysokość kosztów sądowych (100 zł) oraz na możliwość ich pozyskania w inny sposób, niż w drodze przeniesienia ich ciężarów na ogół podatników – np. poprzez wnioskowanie o zwrot nadwyżki podatku naliczonego nad należnym albo uzyskanie pożyczki od udziałowców- bowiem zgodnie z art. 720 § 2 k.c. pożyczka dla spółki od wspólnika może być udzielona na zasadach ogólnych, a jeżeli jej wartość nie przenosi 500 zł- nie musi być nawet stwierdzona pismem. 5. W ocenie NSA argumentacja WSA częściowo nie znalazła uznania, ale pomimo swej wadliwości pozostałe argumenty doprowadziły do takich samych wniosków, do jakich doszedł NSA. Z tych względów NSA na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 i art. 193 p.p.s.a. postanowił jak wyżej.