I OSK 113/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska (spr.) Sędziowie NSA Wiesław Morys del. WSA Marian Wolanin Protokolant asystent sędziego Aleksander Jakubowski po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej F.A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 813/12 w sprawie ze skargi F.A. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami RP oddala skargę kasacyjną. F.A. spadkobierca T.A. wystąpił do Wojewody Zachodniopomorskiego z wnioskiem o wydanie decyzji potwierdzajcej prawo do rekompenaty z tytułu pozostawienia przez T.A. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej to jest w miejscowości Ł., w powiecie hrubieszowskim, w województwie lwowskim. W toku prowadzonego postępowania organ pierwszej instancji na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego ustalił, że T.A. syn E. w dniu 1 września 1939 r. był obywatelem polskim i zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, we wsi Ł., w gminie W. Ponadto był właścicielem nieruchomości położonej w tej miejscowości o powierzchni 2,24 ha ziemi ogółem, zabudowanej domem mieszkalnym drewnianym, krytym smołą oraz chlewem. Wojewoda Zachodniopomorski zauważył, że wnioskodawca pozostawił przedmiotową nieruchomość w 1947 r. w wyniku przesiedlenia na inne miejsce zamieszkania podczas akcji "Wisła" wraz z żoną K., córką A. i wnukiem F. Dowodem na powyższą okoliczność jest karta przesiedleńcza nr [...], wystawiona w Werbkowicach przez Państwowy Urząd Repatriacyjny, Powiatowy Oddział w Hrubieszowie dnia [...] stycznia 1947 r., oraz zaświadczenie Archiwum Państwowego w Lublinie z dnia [...] czerwca 2007 r., nr [...]. Organ wyjaśnił, że z adnotacji i pieczęci PUR Punktu Etapowego w Lipianach, zamieszczonej na karcie przesiedleńczej wynika, że T.A. został przesiedlony do Lipian w powiecie pyrzyckim. Zamieszkiwał również w mieście Kilcko, w powiecie myśliborskim, natomiast od dnia [...] kwietnia 1957 r., do dnia zgonu [...] listopada 1975 r., był zameldowany w miejscowości Ławy 25, w gminie Myślibórz, w województwie zachodniopomorskim (poprzednio woj. szczecińskie) co potwierdza zaświadczenie Burmistrza Miasta i Gminy Myśliibórz z dnia [...]października 2005 r. Organ pierwszej instancji zauważył, że z poczynionych ustaleń wynika, iż T.A., był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, we wsi Łubów, był właścicielem nieruchomości w niej położonej, którą pozostawił w 1947 r., w wyniku przesiedlenia na inne miejsce zamieszkania podczas tzw. akcji "Wisła". Posiłkując się informacjami zamieszczonymi na stronie internetowej, Wojewoda Zachodniopomorski ustalił, że wieś Łubów, zgodnie z podziałem administracyjnym Rzeczypospolitej Polskiej obowiązującym w 1939 r., wchodziła w skład zbiorowej wiejskiej gminy Waręż Miasto w powiecie sokalskim, w województwie lwowskim. Po wojnie wieś weszła w skład powiatu hrubieszowskiego w województwie lubelskim, zatem położona była również w granicach państwa polskiego do roku 1951 r. Po tej dacie wraz z mniejszą częścią gminy Waręż została przyłączona do Związku Radzieckiego w ramach umowy pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zmianie odcinków terytoriów państwowych, z dnia 15 lutego 1951 r., o której mowa w powołanym wyżej art. 1 ust. 1a ustawy o realizacji prawa do rekompensaty. Jak wskazał Wojewoda Zachodniopomorski z przywołanego przepisu wynika wyraźnie, że prawo do rekompensaty przysługuje osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z powołaną wyżej umową. Organ pierwszej instancji zauważył, że T.A. pozostawił nieruchomość położoną we wsi Łubów w 1947 r., w wyniku przesiedlenia z województwa lubelskiego na teren województwa szczecińskiego, a więc wewnątrz granic ówczesnego państwa polskiego. Zdaniem organu oznacza to, że nie pozostawił on nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową, o której mowa w art. 1 ust. 1a powołanej wyżej ustawy, lecz cztery lata wcześniej i w okresie wykonywania postanowień tej umowy zamieszkiwał już w województwie szczecińskim. W związku z czym brak jest związku przyczynowego między faktem opuszczenia wsi Łubów i pozostawienia tam nieruchomości przez T.A., a późniejszym faktem włączenia tej miejscowości w 1951 r. do ZSRR. Wojewoda Zachodniopomorski zauważył również, że T.A. nie pozostawił również nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium RP lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na mocy umów wymienionych w art. 1 ust. 1 ustawy. Nie był także zmuszony do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., o czym mowa w art. 1 ust. 2 ww. ustawy. W ocenie organu skoro właściciel nieruchomości nie spełnił ustawowych przesłanek, to nie mógł nabyć prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości we wsi Łubów. Zatem prawo to nie przysługuje również jego jedynemu spadkobiercy F.A., który złożył wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty w terminie ustawowym, tj. do dnia 31 grudnia 2008 r., spełniając tym samym wymogi art. 3 ust. 2 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy. Uwzględniając powyższe ustalenia organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r., nr [...] odmówił F.A. potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną przez T.A. we wsi Łubów, w gminie Waręż, położonej w dniu wybuchu wojny w powiecie sokalskim, w województwie lwowskim, natomiast w dacie jej pozostawiania, w powiecie hrubieszowskim, w województwie lubelskim, a od 1951 r. na terenie Ukrainy. Od powyższej decyzji F.A. wniósł odwołanie do Ministra Skarbu Państwa. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia [...] stycznia 2012 r., nr [...] o odmowie potwierdzenia F.A. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez T.A. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości Łubów, w gminie Waręż, położonej w dacie jej opuszczenia w powiecie hrubieszowskim, w województwie lubelskim. W uzasadnieniu decyzji podzielił i rozwinął zasadniczą argumentację organu pierwszej instancji. Od powyższej decyzji skargę wniósł F.A. Wywodził, że rekompensata należy mu się na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty. W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 września 2012 r. o sygn. akt I SA/Wa 813/12 oddalił skargę. Jak wskazał Sąd w uzasadnieniu, istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie czy osoba, która pozostawiła swój majątek (ruchomy i nieruchomy) w związku z akcją "Wisła" może skutecznie domagać się o rekompensatę w trybie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. nr 169, poz. 1418 ze zm.). Sąd pierwszej instancji za słuszne uznał stanowisko Wojewody Zachodniopomorskiego i Ministra Skarbu Państwa wyrażone w zaskarżonych decyzjach, iż akcja "Wisła" i dokonywane w jej ramach przesiedlenia nie są objęte dyspozycją art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty i nie dają uprawnień do przyznania rekompensaty za mienie. Jak wskazał WSA, art. 1 cyt. ustawy dotyczy osób, które były zmuszone do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Za bezsporne Sąd uznał, że dziadek skarżącego został przesiedlony w 1947 r. z terenu, który do 1951 r. pozostawał w granicach Polski. Tymczasem przepis art. 1 ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty dotyczy wszystkich przypadków, nie objętych układami i umowami, o których mowa w art. 1 ust. 1 i 1a, a mającymi cechy przymusowej utraty własności, przy czym przymus ten musi pozostawać w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowym z wojną rozpoczęta w 1939 r. Tym samym, zdaniem WSA, przepisy powołanej ustawy nie mogły mieć zastosowania w niniejszej sprawie, bowiem przesiedlenia dokonywane w ramach akcji "Wisła" nie są objęte regulacją tej ustawy. Akcja "Wisła" nie została przeprowadzona na podstawie porozumień międzynarodowych, lecz na podstawie politycznych decyzji podjętych przez ówczesne władze Polski, a przesiedleń obywateli polskich dokonywano wówczas jedynie w ramach terytorium Polski. Sąd pierwszej instancji zgodził się z Wojewodą Zachodniopomorskim i Minister Skarbu Państwa, że prawne skutki akcji "Wisła" zostały uregulowane na podstawie dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 46, poz. 339, ze zm.). Ostatecznie wszystkie niezrealizowane uprawnienia do otrzymania nieruchomości zamiennych wygasły dnia 5 kwietnia 1958 r., to jest w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (tekst jednolity z 1989 r. Dz. U. Nr 58, poz. 348, ze zm.), której artykuł 16 uchylił art. 5, 6 i 7 omawianego dekretu. W związku z powyższym Sąd uznał, że Wojewoda Zachodniopomorski i Minister Skarbu Państwa prawidłowo przyjęli, że brak jest w sprawie zaistnienia przesłanek "pozostawienia mienia" oraz opuszczenia przez T.A. byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej na skutek przymusu wynikającego z wojny. Ponadto, w ocenie tego Sądu, organy orzekające w sprawie prawidłowo wykazały, że pozostawienie T.A. nieruchomości nastąpiło w ramach przesiedlenia na ówczesnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nie miało związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., co skutkuje odmową potwierdzenia skarżącemu prawa do rekompensaty. Zatem zarzut skargi, że organy wydając zaskarżoną decyzję naruszyły przepisy art. 1 i art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. WSA uznał za niezasadny. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł F.A. Zarzucił w niej orzeczeniu naruszenie art. 1 ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, które miało wpływ na wynik postępowania i naruszało podstawowe prawa człowieka w postaci prawa własności i prawa dziedziczenia. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że do powyższego naruszenia miało dojść przez przyjęcie, że osoba wysiedlona z terenów objętych akcją "Wisła", które następnie weszły w skład ZSRR na podstawie umowy z 1951 r., nie objęta jest dyspozycją art. 1 ust. 2 ww. ustawy zabużańskiej. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania. Wskazał, że do przesiedlenia doszło w ramach terytorium państwa polskiego. Postępowanie administracyjne nie wykazało zaś, że nastąpiło ono pod przymusem związanym z wojną rozpoczętą w 1939 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod uwagę z urzędu nieważność postępowania. Przesłanki nieważności, wyliczone enumeratywnie w art. 183 § 1 P.p.s.a. nie występują w sprawie, wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Zarzut skargi kasacyjnej dotyczy naruszenia art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W niniejszej sprawie, jak trafnie wskazał Sąd I instancji, istota sporu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy osoba, która pozostawiła swój majątek w związku z akcją "Wisła", może skutecznie domagać się rekompensaty w trybie w/w ustawy. Rozpoznawana w tym kontekście skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty, prawo to przysługuje właścicielowi nieruchomości, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września obywatelem polskim i jest nim w chwili złożenia wniosku o realizację prawa, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 w/w ustawy. W omawianej sprawie dwie z wymienionych przesłanek nie zostały spełnione, wobec czego zgodzić należy się z Sądem I instancji, że ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. nie znajduje zastosowania. Jest bezsporne, że dziadek skarżącego przesiedlony został z miejscowości, która do 1951 r. pozostawała w granicach Polski. Nie jest to zatem teren, który w dniu 1 września 1939 r. był terenem dawnej Rzeczypospolitej. Zmiana granic nie nastąpiła w wyniku działań wojennych, lecz w wyniku porozumień zawartych po wojnie między dwoma sąsiadującymi ze sobą państwami. Tak więc jedna z przesłanek wskazanych w art. 1 ustawy nie została spełniona. Podobnie ocenić należy istnienie przesłanki dotyczącej przyczyn opuszczenia nieruchomości przez jej właścicieli. Przyczyną takiego działania w niniejszej sprawie nie był przymus będący następstwem działań wojennych i zdarzeń towarzyszących, lecz decyzje polityczne ówczesnych władz. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że do okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. nie można zaliczyć następstw prawnych pozostawienia nieruchomości przez osoby wysiedlone w ramach akcji "Wisła" (zob. m.in. wyrok NSA z dnia 22 maja 2013 r. w sprawie o sygn. I OSK 3/12). Następstwa te uregulowane zostały, na co wskazał Sąd I instancji, w dekrecie z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego ( Dz. U. Nr 46 poz. 339 ze zm.). Mając wszystko to na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji.