II GSK 1285/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Magdalena Bosakirska Sędzia NSA Hanna Kamińska (spr.) Protokolant Konrad Piasecki po rozpoznaniu w dniu 7 października 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej B. O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 lutego 2013 r. sygn. akt III SA/Po 1062/12 w sprawie ze skargi B. O. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 14 lutego 2013 r., sygn. akt III SA/Po 1062/12, oddalił skargę B. O. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 20 [...] 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym: Decyzją z dnia 5 [...] 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P., po rozpoznaniu wniosku B. O. (dalej: skarżącej), na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust. 1 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r., nr 205, poz. 1585 ze zm., dalej: u.s.u.s.), odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, w tym na ubezpieczenia własne z tytułu składek na: ubezpieczenie społeczne za okres [...] w kwocie [...] zł, ubezpieczenie zdrowotne za okres [...] w kwocie [...] zł, Fundusz Pracy za okres [...] w kwocie [...] zł. W uzasadnieniu organ odnosząc się do sytuacji materialnej i rodzinnej wskazał, że z dniem 1 [...] 2012 r. skarżąca zawiesiła działalność gospodarczą i nie uzyskuje żadnego dochodu. Jej mąż przebywa w areszcie śledczym. Skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z córką N. O., która studiuje i pobiera stypendium socjalne w kwocie około [...] zł netto. Na utrzymaniu ma małoletniego syna, na którego pobiera zasiłek rodzinny w kwocie [...] zł i szkolne stypendium socjalne około [...] zł miesięcznie. W skład rodziny wchodzi również wnuk. Miesięczne wydatki związane z utrzymaniem mieszkania wynoszą [...] zł, opłata za energie elektryczną [...] zł, opłata za gaz [...] zł, wodę [...] zł, opłata za telewizję i internet – [...] zł. Wydatki na leczenie wynoszą około [...] zł. Zakup żywności około [...] zł, koszty zakupu ubrań – [...] zł. Rodzina nie korzysta z pomocy społecznej. Skarżąca spłaca zadłużenie z tytułu kredytu w Banku [...] S.A. w kwocie około [...] zł miesięcznie, przy czym aktualna kwota zadłużenia wynosi ok. [...] zł. Posiada zadłużenie z tytułu opłat czynszowych ok. [...] zł oraz ok. [...] zł za energię elektryczną. Zakład wskazał także na fakt, że skarżąca nie przedłożyła dokumentów wskazujących, że jej stan zdrowia uniemożliwia w sposób trwały podjęcie zatrudnienia w pełnym wymiarze. Na podstawie dokonanych ustaleń, organ odmówił umorzenia należności. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy B. O. zarzuciła, że organ I instancji pominął fakty i dowody przez nią powołane. W szczególności błędnie uznał, że skarżąca jest zdolna do uzyskiwania dochodów, ponieważ ze względu na swój wiek i wykształcenie bardzo trudno jest jej znaleźć pracę, a ciężka sytuacja rodzinno-finansowa spowodowała uszczerbek na jej zdrowiu psychicznym. Decyzją z dnia 20 [...] 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 83 ust. 4 u.s.u.s., w związku z art. 138 § 1 kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej: k.p.a.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy analizując ponownie sytuację materialną skarżącej wskazał, że poziom wydatków skarżącej przekracza poziom jej dochodów. Jak zaznaczył organ odwoławczy nie kwestionuje, że rodzina skarżącej znajduje się w trudnej sytuacji materialno – bytowej, jednakże nie zostały przedłożone dokumenty, z których wynika jednoznacznie, że stan zdrowia uniemożliwia skarżącej w sposób trwały podjęcie zatrudnienia w pełnym wymiarze. W szczególności nie przedłożono orzeczeń o niezdolności do pracy wydanych przez lekarzy orzeczników ZUS, bądź też orzeczeń o stopniu niepełnosprawności wydanych przez lekarzy z powiatowego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności. Organ odwoławczy stwierdził, że umorzenie zaległości jest instytucja wyjątkową i aktualnie nie zachodzi konieczność jej stosowania. Zwrócił także uwagę, że działając jako dysponent Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie może przedkładać celowości spłaty zadłużenia wobec innych wierzycieli ponad obowiązek uregulowania zaległości wobec Funduszu, a tym samym działać na szkodę FUS. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem wskazanym na wstępie, oddalił skargę skarżącej. Powołując art. 28 ust. 2, art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie) wskazał, że w stosunku do skarżącej nie zachodzą przypadki całkowitej nieściągalności. Jak podkreślił WSA skarżąca jedynie zawiesiła prowadzenie działalności gospodarczej. Wydatki skarżącej, związane z utrzymaniem rodziny i realizacją zaległych zobowiązań, które skarżąca ponosi (oświadczenie skarżącej o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej), znacznie przekraczają jej dochody (zasiłek rodzinny na syna, pomoc rodziców). Jednocześnie skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej. Nadto, skarżąca nie przedstawiła w toku postępowania dokumentów (orzeczeń o niezdolności do pracy wydanych przez lekarzy orzeczników ZUS, bądź tez orzeczeń o stopniu niepełnosprawności wydanych przez lekarzy z powiatowego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności), z których wynikałoby jednoznacznie, że stan zdrowia uniemożliwia skarżącej w sposób trwały podjęcie zatrudnienia w pełnym wymiarze. W świetle powyższego za bezzasadny Sąd pierwszej instancji uznał zarzut skargi dotyczący naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, polegający na błędnym dokonaniu ustaleń faktycznych, z pominięciem zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W ocenie Sądu pierwszej instancji, Zakład w sposób prawidłowy uwzględnił i ocenił okoliczności i dokumenty przedłożone przez skarżącą w toku postępowania, zaś wnioski, jakie wyprowadził z treści materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, nie wykraczają poza swobodną ocenę dowodów, jaką dysponuje organ w postępowaniu administracyjnym. Ponadto organ podjął wszelkie możliwe kroki w kierunku ustalenia aktualnej sytuacji rodzinnej, majątkowej i zdrowotnej skarżącej. Jak zaznaczył WSA, pismem z dnia 16 [...] 2012r. Organ zwrócił się do skarżącej o przedłożenie wskazanych dokumentów, jak również udzielenie informacji na wskazane w piśmie zapytania, potwierdzających jej sytuację materialno – bytową, wystąpił również do wielu instytucji z wnioskami o udzielenie stosownych informacji dotyczących m. in. stanu posiadania skarżącej. Zdaniem Sądu, że § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia, wymaga od zobowiązanej wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uiścić powstałych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niej i jej rodziny. Ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia spoczywa zatem przede wszystkim na zobowiązanej, bowiem wiedzę o stanie majątkowym i sytuacji rodzinnej zobowiązanej, tj. o okolicznościach, które stanowią podstawę do ewentualnego uwzględnienia wniosku o umorzenie należności, posiada sama zobowiązana. Skargą kasacyjną skarżąca zaskarżyła powyższy wyrok, wnosząc o jego uchylenie oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji celem uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku w całości, (tj. uchylenie i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 p.p.s.a., poprzez uwzględnienie skargi B. O., a także przyznanie pełnomocnikowi kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które to miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. 1. art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, przez Sąd pierwszej instancji do zarzutów naruszenia przez ZUS art. 7, art. 11, art. 80 i art. 107 k.p.a. oraz poprzez niedokładne i niepełne wyjaśnienie stanu faktycznego a przez to przedstawienie stanu sprawy niezgodnie ze stanem rzeczywistym, w szczególności w zakresie sytuacji materialnej oraz zdrowotnej skarżącej; 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi B. O. na decyzję ZUS, pomimo naruszenia przez organ rentowy art. 7, art. 75, art. 77, art. 80 k.p.a. oraz poprzez brak wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych ze sprawą, co znajduje swój wyraz w lakonicznej, niejasnej treści i uzasadnieniu zaskarżonej decyzji a także brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, w konsekwencji czego przyjęto niewłaściwe ustalenia, w myśl których, wniosek skarżącej w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej działalności nie zasługiwał na uwzględnienie. Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zarzucono naruszenie prawa materialnego tj. art. 28 ust. 3 u.s.u.s., poprzez uznanie, że wniosek skarżącej w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia z tytułu prowadzonej działalności nie zasługiwał na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W postępowaniu kasacyjnym obowiązuje wynikająca z art. 183 § 1 p.p.s.a. zasada związania sądu granicami skargi kasacyjnej. Granice skargi kasacyjnej określa wskazany w nim zakres zaskarżenia orzeczenia oraz podstawy jego kwestionowania. Normatywne uregulowanie podstaw kasacyjnych zawiera art. 174 p.p.s.a., przy czym już w tym miejscu wskazać należy, że o ile podstawa zdefiniowana w pkt 1 tego przepisu nie została powiązana z dodatkowym warunkiem, o tyle w sytuacji oparcia skargi kasacyjnej na podstawie określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., niezbędnym elementem redakcyjnym zarówno zarzutu jak i uzasadnienia jest wskazanie potencjalnego istotnego wpływy wytkniętego naruszenia przepisów postępowania na wynik sprawy. W orzecznictwie i piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że w sytuacji oparcia skargi kasacyjnej na obydwu podstawach ustawowych w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty dotyczące przepisów postępowania, gdyż dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego. Przenosząc te uwagi na rozpoznawaną skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zarzuty postawione w oparciu o art. 174 pkt 2 p.p.s.a. okazały się nieusprawiedliwione. Zdaniem autora skargi kasacyjnej Sąd pierwszej instancji naruszył art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez przedstawienie stanu sprawy niezgodnie ze stanem rzeczywistym w zakresie sytuacji materialnej oraz zdrowotnej skarżącej. Sąd wskazał, iż córka strony otrzymuje stypendium w wysokości [...] zł miesięcznie, podczas gdy wysokość tego stypendiom wynosi [...] zł i jest przeznaczona na czesne w wysokości [...] zł oraz na dojazdy na uczelnię i utrzymanie. Błędnie został również ustalony stan faktyczny co do stanu zdrowia skarżącej, bowiem z dokumentacji medycznej przestawionej przez stronę wynika, że ma ona stale postępujące problemy kardiologiczne. W myśl art. 141 § 4 p.p.s.a. uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. można naruszyć wtedy, gdy uzasadnienie orzeczenia nie pozwala na jednoznaczne ustalenie przesłanek, jakimi kierował się wojewódzki sąd administracyjny podejmując zaskarżone orzeczenie, a wada ta nie pozwala na kontrolę instancyjną orzeczenia, lub brak jest uzasadnienia któregokolwiek z rozstrzygnięć sądu, albo gdy uzasadnienie obejmuje rozstrzygniecie, którego nie ma w sentencji orzeczenia (por. wyroki NSA: z 26 czerwca 2009 r., sygn. akt II FSK 366/08, z 8 października 2009 r., sygn. akt II FSK 784/08). Zgodnie natomiast z uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09, omawiany przepis może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną, jeżeli uzasadnienie wyroku sądu pierwszej instancji nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia (publ. ONSAiWSA 2010/3/39, ZNSA 2010/2/122). Żadna z wymienionych sytuacji nie wystąpiła w tej sprawie, a podnoszone w zarzucie okoliczności niedokładnego i niepełnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy są całkowicie chybione. Wysokość stypendium socjalnego pobieranego przez córkę skarżącej w kwocie [...] zł, wynika z oświadczenia strony i nie była przez nią kwestionowana we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Skarżąca nie przedstawiła w toku postępowania wyjaśniającego dokumentów w postaci orzeczeń o niezdolności do pracy wydanych przez lekarzy orzeczników ZUS, bądź też orzeczeń o stopniu niepełnosprawności wydanych przez lekarzy z powiatowego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności, z których wynikałoby jednoznacznie, że stan zdrowia uniemożliwia jej w sposób trwały podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze. Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 75, art. 77 i art. 80 k.p.a. również okazał się bezzasadny. Autor skargi kasacyjnej zarzucając brak wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych i wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wskazał, jakie jeszcze okoliczności nie zostały zbadane oraz do jakich dowodów nie ustosunkowano się w zaskarżonym orzeczeniu, co uniemożliwia ocenę zasadności tego zarzutu, a w konsekwencji ewentualne jego uwzględnienie. W obrębie podstawy kasacyjnej, o której stanowi art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zarzucono Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W uzasadnieniu tego zarzutu wskazano, że sytuacja materialna i stan zdrowia skarżącej jednoznacznie przemawiają za umorzeniem składek z tytułu ubezpieczenia społecznego. Art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie formy naruszenia prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie. Autor skargi kasacyjnej nie wskazał o jaką formę naruszenia omawianego przepisu chodzi w rozpoznawanej sprawie. Natomiast z uzasadnienia zarzutu wynika, że za pomocą zarzutu prawa materialnego kwestionowany jest stan faktyczny przyjęty za podstawę rozstrzygnięcia. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że zarzut naruszenia prawa materialnego może być sformułowany wówczas, gdy w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, stan faktyczny został ustalony w sposób niewadliwy. Bowiem zarzut prawa materialnego nie może polegać na kwestionowaniu przez stronę dokonanych ustaleń faktycznych. Sąd pierwszej instancji przeanalizował dokładnie sytuację materialną i zdrowotną skarżącej i odniósł ja do przepisów art. 28 ust. 3 i ust. 3a u.s.u.s., a zatem zarzut niewłaściwego zastosowania tych przepisów do stanu faktycznego sprawy jest także nieuzasadniony. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. ----------------------- 7