I OSK 303/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Runge-Lissowska (spr.) sędzia NSA Jan Paweł Tarno sędzia del. WSA Ewa Kwiecińska Protokolant starszy asystent sędziego Piotr Baryga po rozpoznaniu w dniu 16 września 2014 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 listopada 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 879/12 w sprawie ze skargi A.S. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną za granicami Rzeczypospolitej Polskiej 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] i decyzję Wojewody Łódzkiego z dnia [...] listopada 2011 r., znak: [...], 2. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz A.S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wyrokiem z 6 listopada 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 879/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. S. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z [...] marca 2012 r. nr [...], którą utrzymana została w mocy decyzja Wojewody Łódzkiego z [...] listopada 2012 r. nr [...]. Decyzjami tymi odmówiono A. S. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Z wnioskiem o zaliczenie mienia – obecnie potwierdzenie prawa do rekompensaty – wystąpiła, 19 lutego 1988 r., I. G., współwłaścicielka, z S. i Z. G., nieruchomości położonej we wsi B., gmina R., woj. k., a w jej miejsce wstąpiła A. S., spadkobierczyni – postanowienie Sądu Rejonowego w Łodzi z [...] kwietnia 1989 r. [...]. Odmowa potwierdzenia prawa do rekompensaty została uzasadniona tym, że nieruchomość przed II wojną wchodziła w skład Pierwszej Republiki Litewskiej, zatem, jako położona poza granicami II Rzeczypospolitej Polskiej nie może być zaliczona do mienia, o którym mowa w art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.). Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielił pogląd organów, podkreślając, iż mając na uwadze brzmienie art. 1, 2 i 3 ww. ustawy nie budzi wątpliwości, że beneficjentami uprawnień przewidzianych ustawą są wyłącznie właściciele nieruchomości położonych we wrześniu 1939 r. w granicach ówczesnego Państwa Polskiego, bowiem art. 1 ust. 1 wskazuje na położenie nieruchomości poza obecnymi granicami jako konsekwencję wypędzenia lub opuszczenia b. terytorium Rzeczypospolitej. Sąd podniósł też, iż uprzednie obowiązujące regulacje prawa dotyczące roszczeń tzw. zabużańskich zawsze wiązały otrzymanie ekwiwalentu z faktem zmiany granic Państwa Polskiego, które zobowiązało się do rekompensaty za mienie pozostawione na terenach, które nie weszły w skład obecnego terytorium. Już w uchwale z 17 października 1991 r. III CZP 99/91 Sąd Najwyższy stwierdził, że repatriantom, którzy przed 1 września 1939 r. zamieszkiwali na terenie Litwy i tam pozostawili mienie, nie przysługuje prawo do ekwiwalentu – wyjaśnił Wojewódzki Sąd, stwierdzając, że teza ta jest aktualna i na gruncie obowiązujących przepisów. Reprezentowana przez radcę prawnego, A. S. wniosła skargę kasacyjną od tego wyroku, domagając się jego uchylenia i rozpoznania skargi, bądź po uchyleniu, przekazania sprawy do ponownego rozpoznania i zarzucając: 1) na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, naruszenie prawa materialnego, a to: a) art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418, dalej jako: "ustawa") poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegającą na przyjęciu, że przepisy ustawy, stosownie do tego powoływanego przepisu ustawy dotyczą jedynie nieruchomości, które w chwili rozpoczęcia wojny w 1939 r. leżały na terytorium II Rzeczpospolitej, gdy tymczasem z tegoż art. 1 ustawy nie wynika tak wąski zakres stosowania jej przepisów, b) art. 2 ust. 1 ustawy poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegającą na przyjęciu, że przesłanką przyznania rekompensaty na podstawie przepisów ustawy, stosownie do tego przepisu ustawy, było zamieszkiwanie i posiadanie prawa własności nieruchomości, które w chwili rozpoczęcia wojny w 1939 r. leżały na terytorium II Rzeczpospolitej, gdy tymczasem z tegoż art. 2 ustawy nie wynika tak określona przesłanka przyznania rekompensaty, c) art. 1 ustawy poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegająca na przyjęciu, że wypędzenie lub opuszczenie w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonane na podstawie tzw. "układów republikańskich", określonych w § 1 ustawy, w szczególności układu z dnia 22 września 1944 r. między PKWN a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium litewskiej S.R.R. nie powodowało pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP; 2) na podstawie 174 pkt. 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi naruszenie prawa procesowego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to: a) art. 1 § 1 i 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej jako: "p.p.s.a.") w zw. a art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. w zw. z art. 134 §1 p.p.s.a. w zw. a art. 151 p.p.s.a. w z art. 7, 8, 9, 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 § 1 k.p.a. polegające na oddaleniu zamiast uwzględnieniu zamiast uwzględnieniu skargi, a w końcu nie uchyleniu decyzji organów obu instancji, pomimo iż nie zebrano i nie rozważono całego materiału dowodowego w niniejszej sprawie, w tym w szczególności nie wyjaśniono nie podjęto ustaleń dotyczących repatriacji I. G. [tj. opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie tzw. "układów republikańskich", określonych w § 1 ustawy, w szczególności układu z dnia 22 września 1944 r. między PKWN a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium litewskiej S.R.R. (...)] i oszacowania wartości pozostawionej przez nią nieruchomości na terenie Pierwszej Republiki Litewskiej, prowadzącym do wyłączenia I. G. z zakresu zastosowania Ustawy, określonego w jej art. 1. Minister Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, albowiem zgodzić się należy z jej zarzutami naruszenia prawa materialnego, tj. przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), dalej "ustawa o rekompensacie". Z jej art. 1, 2 i 3 Wojewódzki Sąd wyprowadził wniosek, że rekompensata nie służy w przypadku, gdy mienie pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie leżało w granicach II Rzeczypospolitej. Z taką oceną Wojewódzkiego Sądu nie można się zgodzić. W tej mierze natomiast należy podzielić pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny zawarty w wyroku z 11 lipca 2008 r. I OSK 1087/07. Artykuł 1 ustawy o rekompensacie zakreśla jej zasięg przedmiotowy i podmiotowy, zaś art. 2 zawiera przesłanki jakie podmiot określony w art. 1 musi spełniać, aby otrzymać prawo do rekompensaty. W art. 1 wskazano nieruchomości za jakie służy prawo do rekompensaty oraz przyczyny, okoliczności, dla których właściciele zostali ich pozbawieni. Przepis ten stanowi, że ustawa określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z b. terytorium Rzeczypospolitej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie układów zwanych "republikańskimi", wymienionych w art. 1, a także układu wymienionego w ust. 1a w związku z zamianą terytoriów dokonaną 15 lutego 1951 r. jak również innych okoliczności związanych z nią – ust. 2. Z tego przepisu Wojewódzki Sąd wyciągnął wniosek, że nieruchomości, o których wyżej mowa musiały być położone w granicach II Rzeczypospolitej. O ile na tle ust. 1a art. 1 można uznać ten pogląd za słuszny, gdyż wymiana odcinków terytoriów dokonana na podstawie umów zawartych pomiędzy PRL a ZSRR 15 lutego 1951 r. dotyczyła terenów położonych na terytorium II Rzeczypospolitej, o tyle należy zgodzić się ze skargą kasacyjną, iż nie ma on podstaw na tle art. 1 ust. 1 i 2. W tych przepisach mówi się o nieruchomościach pozostawionych poza obecnymi granicami RP i przyczynach ich pozostawienia. Chodzi wyraźnie o nieruchomości poza obecnymi granicami RP, a nie poza terytorium II RP. Wojewódzki Sąd, stosując wykładnię inną niż gramatyczną, do czego przepis ten nie zmusza, wywiódł normę prawną, której w art. 1 ustawy o rekompensatach nie ma, zastępując ustawodawcę. Ustanowił zatem inne, niewynikające z ustawy kryterium, od którego miałoby zależeć prawo do rekompensaty. Jak powiedziano wyżej, art. 1 nie wymaga sięgnięcia do wykładni innej aniżeli gramatyczna, gdyż nie jest niejasny. Jednak sięgnięcie do innych wykładni właśnie tylko potwierdza, że interpretacja tego przepisu przez Wojewódzki Sąd jest błędna. Przepisy obowiązujące w sprawie rekompensat, poczynając od art. 212 ustawy o gospodarce nieruchomościami, poprzez uprzednio obowiązującą ustawę z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego zawsze posługiwały się kryterium nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, a nie II RP. Stan faktyczny niniejszej sprawy wskazuje, że właśnie i cel ustawy był taki, tj. prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione poza granicami obecnej Rzeczypospolitej, z których właściciele mogli swobodnie korzystać, a czego zostali pozbawieni w związku z II wojną światową. Poprzednicy prawni skarżącej, mimo iż jej majątek nie był położony w granicach II RP przebywali w nim, korzystali z niego i gdyby nie wojna rozpoczęta w 1939 r. nie musieliby pozostawić swojej nieruchomości z przyczyn od nich niezależnych. Wskazać również należy, na ewolucję poglądów w sprawie rekompensat. Artykuł 2 pkt 1 ustawy o rekompensatach jako przesłankę otrzymania prawa do rekompensaty wymieniał zamieszkiwanie w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 23 października 2012 r. SK 11/12 uznał tę regulację za niezgodną z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Z kolei Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 16 grudnia 2013 r. I OPS 11/13 stwierdził, że włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy o rekompensacie samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2. Należy zatem dojść do wniosku, że w istocie celem ustawy jest zrekompensowanie obywatelom polskim utraty mienia pozostawionego poza granicami obecnego terytorium Polski bez względu na miejsce ich zamieszkiwania przed II wojną światową, położenia tego mienia, jego losów, po zajęciu terytorium II Rzeczypospolitej przez Związek Sowiecki. Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 188 i art. 203 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270).