III CZP 99/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Gudowski, J. Majewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ireny J. przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Rejonowemu w E. o ustalenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 18 czerwca 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy repatriantom, którzy przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwali na terenach b. Litwy Kowieńskiej (w szczególności w powiecie Wilkomierz) pozostawili tam zabudowane nieruchomości, przysługują uprawnienia do ekwiwalentu przewidzianego w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.)?podjął następującą uchwałę:Repatriantom, którzy przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwali na terenie Litwy, a nie Polski, i którzy pozostawili tam mienie nieruchome, nie przysługują uprawnienia przewidziane w art. 81 ust. 1 z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127). Uzasadnienie faktycznePowódka Irena J. w pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Rejonowemu w E. wnosiła o ustalenie przez sąd, że ojciec jej pozostawił - w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. - zabudowaną nieruchomość w miejscowości Ł. pow. Wiłkomierz. W uzasadnieniu pozwu podała, że wytoczenie powództwa "ma na celu ubieganie się o zaliczenie wartości majątku pozostawionego w ZSRR".Sąd Wojewódzki w Elblągu, wyrokiem z dnia 17 stycznia 1991 r. oddalił powództwo, ustalając w jego uzasadnieniu, że mienie pozostawione przez ojca powódki znajdowało się na terenie Litwy, a nie na obszarze Państwa Polskiego w jego przedwojennych granicach, i wyraził pogląd, że powódka nie ma interesu prawnego w ustaleniu tej okoliczności, gdyż ekwiwalent przewidziany w art. 88 ust. 1 z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości przysługuje jedynie osobom, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły mienie nieruchome na obszarze, który przed rozpoczęciem II wojny światowej należał do Rzeczypospolitej Polskiej.Sąd Apelacyjny w Gdańsku, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powódki, uznał, że w sprawie występuje budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne i przedstawił je - w trybie art. 391 § 1 k.p.c. - Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. Zaznaczył jednocześnie, że jego zdaniem uzasadnione byłoby przyjęcie poglądu, że uprawnienia z art. 88 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości przysługują jedynie repatriantom zamieszkałym na terenach Polski w jej przedwojennych granicach, gdyż jedynie w stosunku do tych osób można przyjąć wprost, że utraciły mienie "w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.". Szczegółowe ujęcie w pytaniu powiatu "Wiłkomierz" uzasadnił przykładowym jedynie wymienieniem - w układzie zawartym w dniu 22 września 1944 r. z Rządem Litewskim SRR o ewakuacji obywateli polskich z terytorium tej Republiki - powiatów objętych repatriacją.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Problematyka zaliczenia na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali, a także sprzedaży nieruchomości rolnych stanowiących własność Skarbu Państwa osobom, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, a które z mocy umów międzynarodowych zawartych przez Państwo mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą, była już wielokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Konieczność zajmowania się przez Sąd Najwyższy tą problematyką pozostaje w ścisłym związku z mało precyzyjnym zredagowaniem art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości - ustawy wielokrotnie nowelizowanej, której jednolity tekst z nową numeracją ogłoszony został w drodze obwieszczenia Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 28 lutego 1991 r. - Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127); ponieważ zagadnienie przedstawione zostało w czasie obowiązywania ustawy w brzmieniu ustalonym tym ostatnim obwieszczeniem Sąd Najwyższy powołał się na jednolity tekst ogłoszony w roku bieżącym i wskazał art. 81 ust. 1, a nie wskazany w postanowieniu Sądu Apelacyjnego (art. 88 ust. 1). Mimo wielokrotnego wyjaśniania art. 81 ust. 1 powołanej wyżej ustawy (art. 88 ust. 1 - w tym samym brzmieniu - według jednolitego tekstu ogłoszonego w Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74) problem przedstawiony w sprawie niniejszej nie był bezpośrednio przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego.Dotychczas Sąd Najwyższy zajmował się trzema zagadnieniami, a mianowicie: czy dopuszczalna jest droga sądowa o ustalenie, że osoba zainteresowana pozostawiła majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego, czy uprawnienia przewidziane w art. 81 ust. 1 powołanej wyżej ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (art. 88 ust. 1 według numeracji zawartej w jednolitym tekście poprzednio ogłoszonym) przysługują tylko osobom repatriowanym na podstawie tzw. układów republikańskich z 1944 r., czy również na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r., zawartej między Rządem PRL i Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 222), oraz czy uprawnienia do ekwiwalentu przysługują również osobom, które na skutek uchylenia się od ewakuacji lub zmiany miejsca zamieszkania nie były poddane procedurze ewakuacyjnej.Wszystkie te zagadnienia zostały rozstrzygnięte - uchwałami podjętymi w składzie siedmiu sędziów - korzystnie dla zainteresowanych. Pierwsze - w uchwale z dnia 17 grudnia 1987 r. III CZP 68/87 (OSNCP 1988, z. 6, poz. 74), drugie - w uchwale z dnia 30 maja 1990 r. III CZP 1/90 (OSNCP 1990, z. 10-11, poz. 129) i trzecie - w uchwale z dnia 10 kwietnia 1991 r. III CZP 84/90 (OSNCP 1991, z. 8-9, poz. 97).W niniejszej sprawie chodzi o to, czy uprawnienie przewidziane w art. 81 ust. 1 przysługuje osobom (ich spadkobiercom), które pozostawiły mienie nie na dawnych terenach wschodnich wchodzących do września 1939 r. w skład Państwa Polskiego, lecz na terenie Litwy. Wątpliwość Sądu Apelacyjnego zrodziła się przy tym na tle odmienności uregulowań zawartych w postanowieniach układów podpisanych przez PKWN w dniu 9 września 1944 r. z Rządem Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR oraz układu podpisanego w dniu 22 września 1944 r. z Rządem Litewskim SRR, dotyczących ewakuacji obywateli polskich z terytoriów tych republik. Sąd Apelacyjny podnosi, że o ile w przypadku dwóch pierwszych układów określono dokładnie tereny, z których obywatele polscy będą repatriowani, o tyle w układzie z Rządem Litewskiej SRR układające się strony zobowiązały się m.in. "do ewakuacji wszystkich Polaków i Żydów, będących obywatelami polskimi, do dnia 17 września 1939 r., mieszkających w powiatach - Wilno, Troki, Święciany, Jeziorosy (Zarasai), Olita i innych Litewskich SRR, chcących się przesiedlić na terytorium Polski". Zdaniem Sądu Apelacyjnego, może się w tej sytuacji rodzić wątpliwość, czy układem zawartym z Litewską SRR nie zostały objęte również tereny poza granicami Polski przedwojennej.Uregulowanie zawarte w układzie z Rządem Litewskim SRR mogło rzeczywiście budzić wątpliwości co do tego, czy obejmuje ono również Polaków zamieszkujących na terenach należących przed II wojną światową do Litwy, ale tylko dla organów i osób wykonujących jego postanowienia, czyli dla organów ewakuacyjnych. Kwestia ta nie ma jednak znaczenia dla rozstrzygnięcia zagadnienia, czy osobie, która przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwała na terenie Litwy, a nie Polski, i pozostawiła tam mienie nieruchome, przysługują uprawnienia przewidziane w art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127). Miałaby ona znaczenie wówczas, gdyby postanowienia układu dawały prawo przedmiotowe poszczególnym osobom - ewakuowanym obywatelom państw obu układających się stron. Tymczasem tak nie jest. Układ zawarty został między rządami i wiązał strony reprezentowane przez rządy.Jest sprawą bezsporną, że samodzielnej podstawy prawnej do zaliczenia mienia nie stanowią postanowienia układów, lecz wymieniany wielokrotnie art. 81 ust. 1 ustawy. Odesłanie w tym przepisie do umów międzynarodowych oznacza tylko włączenie do polskiego prawa wewnętrznego postanowień tych umów, i to w zakresie, w jakim ustawodawca uznał to za wskazane, czy też możliwe.Skoro w ustawie mówi się jednoznacznie o osobach, "które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa", to za logicznie uzasadniony można uznać jedynie wniosek, że uprawnienia wynikające z tej ustawy (konkretnie z art. 81 ust. 1) dotyczą tylko osób, które posiadały i pozostawiły mienie nieruchome na obszarze, który przed rozpoczęciem II wojny światowej należał do Rzeczypospolitej Polskiej. Przy odmiennym założeniu zawarty w art. 81 ust. 1 zwrot "na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa" byłby wręcz niezrozumiały.Podkreślić należy, że Państwo Polskie we wszystkich wcześniejszych aktach prawnych również zobowiązywało się tylko do zaliczania wartości mienia pozostawionego na terenach, które nie weszły w skład obecnego obszaru Państwa, ale które należały do września 1939 r. do Polski. Wynikało to zarówno z art. 9 dekretu z dnia 6 grudnia 1946 r. o przekazaniu przez Państwo mienia nierolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. nr 71, poz. 389), ja i z art. 14 ust. 1 i 3 dekretu z dnia 10 grudnia 1952 r. o odstępowaniu przez Państwo nieruchomego mienia nierolniczego na cele mieszkaniowe (Dz. U. nr 49, poz. 326) oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159). We wszystkich tych przepisach mówiło się wyraźnie o zaliczaniu wartości mienia pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa.Mając powyższe względy na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.