III CZP 84/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN S. Rudnicki. Sędziowie SN: G. Bieniek, B. Czech, S. Dmowski, A. Gola (sprawozdawca), Z. Strus, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora I. Kaszczyszyn rozpoznał wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 27 grudnia 1990 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące zagadnienie prawne:Czy przewidziane w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.) prawo do zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa na pokrycie wskazanych w tym przepisie należności przysługuje obywatelom polskim zamieszkałym na tych terenach, którzy na skutek uchylenia się od ewakuacji lub zmiany miejsca zamieszkania nie byli poddani procedurze ewakuacyjnej według zasad przewidzianych w układach zawartych przez PKWN w dniu 9 września 1944 r. z Rządami Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR oraz w dniu 12 września 1945 r. z Litewską SRR o ewakuacji obywateli polskich z terytorium tych republik i w umowie z dnia 25 marca 1957 r. między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji ze Związku Radzieckiego osób narodowości polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 222)?podjął uchwałę następującej treści, nadając jej moc zasady prawnej:Przewidziane w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74; zm.: Dz. U. z 1989 r. Nr 29, poz. 154, Dz. U. z 1990 r. Nr 14, poz. 90, Nr 34, poz. 198, Nr 79, poz. 464) prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce. Uzasadnienie faktyczneUregulowania dotyczące rekompensowania przez Państwo obywatelom polskim mienia pozostawionego na terenach nie wchodzących obecnie w skład Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w dniu 1 września 1939 r. zawarte zostały w:1) art. 9 dekretu z dnia 6 grudnia 1946 r. o przekazywaniu przez Państwo mienia nierolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 71, poz. 389);2) art. 14 ust. 1 dekretu z dnia 10 grudnia 1952 r. o odstępowaniu przez Państwo nieruchomego mienia nierolniczego na cele mieszkaniowe oraz na cele budownictwa indywidualnego domów jednorodzinnych (Dz. U. Nr 49, poz. 326);3) art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159).Powyższe przepisy uzależniały prawo do rekompensaty od przyznania uprawnienia do ekwiwalentu w umowach międzynarodowych.Obecnie możliwość rekompensowania przez Państwo obywatelom polskim wartości mienia pozostawionego za granicą w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. przewiduje art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.) stanowiąc, że "na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali, a także ceny sprzedaży nieruchomości rolnych stanowiących własność Państwa osobom, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, a które na mocy umów międzynarodowych zawartych przez Państwo mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą, zalicza się wartość mienia nieruchomego pozostawionego za granicą".Brzmienie tego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że prawo do rekompensaty uzależnione zostało od treści wiążących Państwo umów międzynarodowych. Innymi słowy, przytoczone unormowanie odsyła do postanowień układów zawartych przez PKWN w dniu 9 września 1944 r. z Rządami Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR oraz w dniu 22 września 1945 r. z Rządem Litewskim SRR o ewakuacji obywateli polskich z terytorium tych Republik oraz postanowień umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem ZSRR o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR. Układy te nie zezwalały osobom ewakuowanym na dysponowanie ich majątkiem nieruchomym. Równało się to pozbawieniu obywateli polskich ewakuowanych z ZSRR prawa własności do ich majątku nieruchomego.Odmiennie prawa majątkowe obywateli polskich repatriowanych do kraju uregulowane zostały w umowie z dnia 25 marca 1957 r. zawartej pomiędzy Rządem PRL i Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji ze Związku Radzieckiego osób narodowości polskiej, ratyfikowanej w Warszawie w dniu 23 maja 1957 r. (Dz. U. Nr 47, poz. 222). Umową tą zapewniano osobom narodowości polskiej i żydowskiej, posiadającym w dniu 17 września 1939 r. obywatelstwo polskie, prawo do repatriacji w trybie indywidualnym a przy tym zezwolono na wywóz mienia osobistego użytku oraz na rozporządzenie mieniem, jak również na zbycie nieruchomości i przekazanie uzyskanych środków pieniężnych na ich rachunek w Narodowym Banku Polskim. Zakończenie repatriacji określono na dzień 31 grudnia 1958 r. Treść tej umowy pozwala na stwierdzenie, że repatriowani na jej podstawie obywatele polscy utracili własność (wartość) pozostawionych na terenie ZSRR (na terenach, które po zakończeniu II wojny światowej nie weszły w skład Rzeczypospolitej Polskiej) nieruchomości, gdy nie mogli nimi rozporządzić w sposób przewidziany postanowieniami umowy (zbycie nieruchomości i przekazanie uzyskanych środków pieniężnych na rachunek zbywającego w Narodowym Banku Polskim - art. 8 pkt b i c cyt. umowy z 1957 r.). Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w składzie powiększonym w uchwale z dnia 30 maja 1990 r. III CZP 1/90 (OSNCP 1990 r. z. 10-11, poz. 129) stwierdzając, że "osobom repatriowanym na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. zawartej między Rządem PRL a Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 222), które przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwały w Polsce na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, pozostawiły tam majątek nieruchomy i nie rozporządziły nim z przyczyn od nich niezależnych - przysługują uprawnienia z art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.).Dokonując wykładni art. 88 ust. 1 powołanej ustawy Sąd Najwyższy - kontynuując kierunek wykładni zapoczątkowany uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1987 r. III CZP 68/87 (OSNCP 1988 z. 6, poz. 74), uznającej dopuszczalność powództwa o ustalenie pozostawienia mienia nieruchomego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa - podniósł, że na równi z osobami, które powróciły do kraju na podstawie wymienionych umów zawartych w latach 1944 - 1957, powinny być traktowane osoby, które nie mogły się poddać "procedurze" określonej w tych umowach, zwłaszcza zaś w układach "republikańskich", gdyż w tym okresie z przyczyn od siebie niezależnych nie przebywały w ZSRR, a w przypadku pozostawania na terytorium tego państwa nie mogły z prawa do ewakuacji czy repatriacji skorzystać. Dotyczyło to osób, które pozostawiły swoje mienie nieruchome na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, zamieszkiwały na tych terenach przed dniem 1 września 1939 r. i opuściły ZSRR przed rozpoczęciem ewakuacji - zbiegły na obecne terytorium Polski z obawy przed deportacjami, zsyłkami czy wręcz likwidacją, zostały wywiezione na roboty przymusowe do Niemiec - skąd powróciły do kraju, wreszcie przybyły do Polski w szeregach wojska. Wyrażone w powyższej uchwale zasady stanowiły podstawę do podjęcia przez Sąd Najwyższy w trybie art. 391 k.p.c. uchwały z dnia 5 czerwca 1990 r. III CZP 4/90 (nie opubl.), w której uznano, że uprawnienia do ekwiwalentu z art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. przysługują również osobie, która przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwała na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, miała obywatelstwo polskie, pozostawiła na tych terenach majątek nieruchomy, który utraciła, a nie mogła poddać się ewakuacji w trybie przewidzianym w układzie z dnia 9 września 1944 r. zawartym przez PKWN z Rządem Ukraińskiej SRR, gdyż wcześniej została wywieziona na roboty przymusowe do Rzeszy Niemieckiej, skąd - po zakończeniu działań wojennych - powróciła do kraju.Istota zagadnienia przedstawionego we wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 27 grudnia 1990 r. sprowadza się do pytania, czy prawo do zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na terenach nie wchodzących obecnie w skład obszaru Państwa przysługuje również obywatelom polskim zamieszkałym na tych terenach, którzy na skutek uchylenia się od ewakuacji lub zmiany miejsca zamieszkania nie byli poddani procedurze ewakuacyjnej (repatriacyjnej) według zasad przewidzianych w powołanych wyżej umowach.Wątpliwość tę należy rozstrzygnąć w sensie pozytywnym. Choć treść art. 88 ust. 1 - stosując jego wykładnię gramatyczną - nie pozwala na wniosek, że ekwiwalent, o którym mowa w tym przepisie, przysługuje także obywatelom polskim, którzy na skutek uchylenia się od ewakuacji (repatriacji) nie byli poddani procedurze z tym związanej, to jednak poprzestanie przy wykładni tego przepisu wyłącznie na jego brzmieniu pozbawione było uzasadnionych racji. Przede wszystkim nie można nie dostrzegać tego, że krąg osób uprawnionych do ekwiwalentu w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. nie może być ustalony przy uwzględnianiu wyłącznie kryteriów obiektywnych, tzn. na podstawie brzmienia umów międzynarodowych, regulujących ewakuację (repatriację) obywateli polskich z tzw. terenów wschodnich i ich kwestie majątkowe z tym związane. Kryteria obiektywne nie mogą być jedyną podstawą ocen zachowań Polaków, którzy w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. znaleźli się poza dawnymi granicami Państwa Polskiego. Powszechnie bowiem wiadomo, że obywatele polscy, zamieszkujący na tzw. ziemiach wschodnich, byli po dniu 17 września 1939 r. całkowicie pozbawieni ochrony prawnej przez polski porządek prawny i poddani byli powszechnej dyskryminacji prawnej. Stosując zaś na tle takiej sytuacji kryteria subiektywne dla ocen zachowań Polaków nie można ich odrywać od indywidualnych warunków, w jakich znalazły się poszczególne osoby, w konsekwencji bowiem głównie to decydowało o sposobie opuszczenia przez te osoby terenów włączonych do ZSRR i przybyciu ich do Polski.Fundamentalną zasadą, na jakiej opiera się nasz system prawny, jest zasada równości obywateli Rzeczypospolitej Polskiej wobec prawa. Zasada ta nie została wprawdzie wyrażona odrębnie w przepisach prawa administracyjnego i cywilnego, wynika ona jednak z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Realizacja tej zasady, z przyczyn wskazanych wyżej, nakazuje stosowanie takiej wykładni wymienionego art. 88 ust. 1, która wyłączałaby różne traktowanie Polaków, dawnych mieszkańców terenów nie wchodzących obecnie w skład Rzeczypospolitej Polskiej. Polacy ci opuszczali tereny ZSRR w różny sposób. Obok grup ludności, które opuszczały ten kraj poddając się procedurze ewakuacyjnej (repatriacyjnej) znacząca ich liczba docierała do Polski indywidualnie, okrężnymi drogami i nielegalnie. Jedni kierowali się przy tym względami patriotycznymi (np. Wojsko Polskie, partyzantka), inni chcieli ujść z życiem, uniknąć pozbawienia wolności czy zsyłki. Wszystkie te osoby były pozbawione możliwości poddania się procedurze ewakuacyjnej (repatriacyjnej) przewidzianej w umowach międzynarodowych z przyczyn, które można określić jako wynikające z indywidualnej oceny sytuacji każdej z tych osób. Co do wszystkich tych osób nie można mówić o uchyleniu się od procedury przewidzianej w wymienionych umowach międzynarodowych w znaczeniu pejoratywnym. Należy to także odnieść do tej grupy osób, której działania były podyktowane subiektywną oceną sytuacji (trafną bądź nietrafną) i stopnia zagrożenia, w jakich te osoby znalazły się.Zmiany miejsca zamieszkania, o jakiej jest mowa we wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, również nie można traktować w oderwaniu od przyczyn, którymi była spowodowana. Nie wyłączając takich wypadków, w których do zmiany miejsca zamieszkania Polaków dochodziło w wyniku wadliwej oceny sytuacji (stopnia zagrożenia osobistego), nie można i tej grupie osób stawiać zarzutu, że pozbawiły się one przywileju z art. 88 ust. 1 ustawy wyłącznie z przyczyn od nich zależnych.Dopatrując się, z przyczyn opisanych wyżej, podobieństwa sytuacji całej społeczności polskiej - mieszkańców dawnych ziem wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej - należy przyjąć, że konieczne jest równe ich traktowanie, odpowiadające poczuciu sprawiedliwości i zasadzie równości obywateli wobec obowiązującego prawa.Taki kierunek wykładni zauważalny jest w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 czerwca 1987 r. P 1/87 (por. Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego z 1987 r., poz. 1 - wyd. PPW "Rzeczpospolitej" 1988 r.).Ten kierunek wykładni - jako wynik wykładni funkcjonalnej utrwalony jest obecnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego i zmierza we właściwym kierunku. Odpowiada on zasadom współżycia społecznego i wynikającemu z nich poczuciu sprawiedliwości. Podnieść należy, że wykładnia art. 88 ust. 1 ustawy w żadnym wypadku nie powinna prowadzić do niezrozumiałego zróżnicowania obywateli, którzy opuszczając tereny wschodnie Rzeczypospolitej nie mieli prawie żadnego wpływu na fakty i zdarzenia, które przyszło im przeżywać po dniu 1 września 1939 r.Dotychczasowe rozważania prowadzą do wniosku, że ekwiwalent z art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. przysługuje osobom które: miały obywatelstwo polskie, zamieszkiwały we wrześniu 1939 r. na terenach wschodnich, nie wchodzących obecnie w skład Rzeczypospolitej Polskiej, pozostawiły na tych terenach majątek nieruchomy, za który nie uzyskały żadnego ekwiwalentu i obecnie zamieszkują w Polsce.Ograniczenie tego uprawnienia do osób zamieszkałych w Polsce podyktowane jest troską Państwa o warunki bytowe jego obywateli zamieszkujących w kraju, w celu umożliwienia im odzyskania standardu życiowego zbliżonego do uprzednio posiadanego.Z przytoczonych względów na przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały, której stosownie do wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego i z uwagi na charakter sprawy nadano moc zasady prawnej (art. 21 zd. drugie ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym - Dz. U. z 1990 r. Nr 26, poz. 153 ze zm.).