III CZP 4/90

Uzasadnienie faktycznePowódka domagała się ustalenia, iż w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiła majątek nieruchomy (szczegółowo opisany w pozwie) we wsi Ch.Sz. gm. A. pow. R. - na terenach, które nie weszły w skład obecnego obszaru Państwa. Według twierdzeń powódki, nie poddała się ona ewakuacji w trybie określonym układem z dn. 9 września 1944 r. zawartym pomiędzy PKWN a Rządem Ukraińskiej SRR, gdyż wcześniej została wywieziona na roboty przymusowe do Rzeszy Niemieckiej, a do kraju powróciła dobrowolnie w 1946 r.Pozwany Skarb Państwa (Urząd Miejski w O. Św.) wnosił o oddalenie powództwa. Zdaniem strony pozwanej powódka nie może być uznana za repatrianta w rozumieniu art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74). Przepis ten nie dotyczy osób, które powróciły do kraju wprost z robót przymusowych w Niemczech.Wyrokiem z dn. 30 czerwca 1989 r. Sąd Rejonowy w O. Św. uwzględnił powództwo. Według tego Sądu powódka nie została objęta planową ewakuacją z przyczyn od niej niezależnych, nie mogła przebywać w tym czasie w miejscu stałego zamieszkania, gdyż przebywała na robotach w Niemczech. Nie mogąc po wojnie powrócić do swych stron rodzinnych, osiadła w O. Św. Służą jej zatem uprawnienia określone w art. 88 ust. 1 cyt. wyżej ustawy.W związku z rewizją strony pozwanej Sąd Wojewódzki w K. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia - w trybie art. 391 k.p.c. - zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Układ z dn. 9 września 1944 r. zawarty pomiędzy PKWN a Rządem Ukraińskiej SRR - podobnie jak układ z tej samej daty z Rządem Białoruskiej SRR i układ z dn. 22 września 1944 r. z Rządem Litewskiej SRR - określał zasady ogólne ewakuacji, organizację ewakuacji i termin jej przeprowadzenia. Do tych zasad należą: a) dobrowolność ewakuacji, b) objęcie spisami i listami ewakuacyjnymi osób ewakuujących się, c) specjalne opisanie przez pełnomocników i przedstawicieli stron pozostawionego na miejscu przez ewakuujących się dobytku i d) zwrot ewakuującym się wartości pozostawionego mienia.Zagadnienie, czy do prawa wewnętrznego zostały włączone wszystkie te zasady, a zatem również zasady dotyczące trybu i warunków przeprowadzenia ewakuacji, należy w piśmiennictwie do kontrowersyjnych. Wyrażone zostały dwa odmienne poglądy. Według pierwszego, do otrzymania ekwiwalentu za mienie pozostawione za granicą uprawnione są tylko te osoby, które posiadają urzędowy "opis mienia pozostawionego" wydany przez polsko-radziecką komisję ewakuacyjną w momencie przesiedlenia się do kraju z terenów włączonych do terytorium ZSRR. Tej tylko grupie przesiedlonych z terenów przedwojennej Polski w wyniku zmiany wschodniej granicy, Państwo zagwarantowało w umowach międzynarodowych ekwiwalent za dobrowolnie pozostawione w następstwie przesiedlenia mienie opisane w wystawionym na tę okoliczność urzędowym dokumencie. W konsekwencji inne osoby, które z ważnych powodów nie podlegały planowemu przesiedleniu, nie należą do kręgu osób uprawnionych do ekwiwalentu. Zgodnie z drugim poglądem, na równi z osobami przesiedlonymi do kraju w ramach planowego przesiedlania powinny być traktowane osoby, które nie mogły się poddać "procedurze" ewakuacyjnej, gdyż w czasie ewakuacji z przyczyn od siebie niezależnych nie przebywały na terenach objętych ewakuacją i w ogóle w ZSRR, a w przypadku pozostawania wówczas na tych terenach mogły z prawa do ewakuacji skorzystać. Chodzi tu m.in. o osoby, które pozostawiły swoje mienie nieruchome na wschodnich terenach Rzeczypospolitej, a z prawa do ewakuacji skorzystać nie mogły, gdyż w czasie owego planowego przesiedlenia przebywały na robotach przymusowych w Niemczech. Ten pogląd zasadza się na założeniu, że nie sposób stosować wykładni umów międzynarodowych, w tym wykładni układu z dn. 9 września 1944 r. zawartego z Ukraińską SRR, która prowadziłaby do niezrozumiałego zróżnicowania sytuacji prawnej obywateli polskich w zależności od faktów i zjawisk, na które nie mieli żadnego wpływu.Konieczna jest wykładnia odpowiadająca zasadom współżycia społecznego i wynikającemu z nich poczuciu sprawiedliwości i równości.Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela ten drugi pogląd. Żadne bowiem racjonalne względy nie uzasadniają pozbawienia prawa do ekwiwalentu za pozostawione za granicą mienie nieruchome osób, które z przyczyn od nich niezależnych nie mogły poddać się "procedurze" ewakuacyjnej przewidzianej w każdym z trzech układów z września 1944 r. Nie bez znaczenia jest tu okoliczność, że osoby wywiezione - jak powódka - na roboty przymusowe do Niemiec (podobnie osoby zesłane i osadzone w więzieniach, wcielone do wojska itp.) przebywały wbrew swej woli poza swym miejscem zamieszkania (jest nim bowiem miejscowość, w której osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu - art. 25 k.c.).Podkreślić należy, że dotychczasowe stanowisko judykatury Sądu Najwyższego - kształtujące się po podjęciu przez skład siedmiu sędziów SN uchwały z dnia 17 grudnia 1987 r. III CZP 68/87 (OSNCP 1988/6 poz. 74) uznającej dopuszczalność powództwa o ustalenie pozostawienia mienia nieruchomego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa - jest z takim kierunkiem wykładni art. 88 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości - zgodne. W orzeczeniach dotyczących problematyki uprawnień do ekwiwalentu Sąd Najwyższy wskazywał, że spośród zasad ogólnych zawartych w układach z września 1944 r. (wyżej wymienionych), do prawa wewnętrznego została włączona jedynie zasada traktująca o prawie do ekwiwalentu za pozostawione za granicą mienie (art. 3 pkt 6 każdego z układów), gdyż z niej tylko wynika prawo podmiotowe uprawnionego do ekwiwalentu. Pozostałe zaś zasady mają charakter drugorzędny lub porządkowy (zob. wyrok SN z dnia 2 maja 1989 r. II CR 84/89 i orzeczenie z dnia 21 września 1989 r. II CR 389/89 - nie publikowane, a także uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 30 maja 1990 r. III CZP 1/90 OSP 1991/2 poz. 37).