I OZ 947/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska po rozpoznaniu w dniu 3 stycznia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 listopada 2012 r. sygn. akt II SAB/Wa 432/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. S. na bezczynność Rady Gminy K. w przedmiocie dostępu do informacji publicznej postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 29 listopada 2012 r., sygn. akt II SAB/Wa 432/12 odmówił J. S. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie z jego skargi na bezczynność Rady Gminy K. w przedmiocie dostępu do informacji publicznej. W uzasadnieniu postanowienia wskazano że J. S. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, czwórką małoletnich wnuków oraz synem i synową. Łączny dochód w gospodarstwie domowym wynosi 2509,86 zł brutto (2314,19 netto) miesięcznie, a rodzina utrzymuje się z emerytur rolniczych oraz z otrzymywanych zasiłków na dzieci. Dodatkowo podniósł, że zamieszkuje w domu o powierzchni 200 m2, który jest własnością jego syna. Gospodarstwo rolne, którym zajmują się syn i synowa, nie przynosi dochodu, a uzyskiwane plony przeznaczone są w całości na potrzeby rodziny. Również posiadany przez syna las nie zapewnia dodatkowych dochodów. Jest z niego pozyskiwane jedynie drewno na opał. Podniósł też, że rodzina nie korzysta z sieci gazowej, używa butli gazowych, co kosztuje 150 zł miesięcznie. Opłaca również rachunki za energię elektryczną w kwocie około 450 zł miesięcznie, natomiast woda jest czerpana z własnej studni. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie mając na uwadze powyższe okoliczności, stwierdził, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 – dalej powoływana jako P.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W ocenie Sądu I instancji skarżący i jego rodzina nie żyją w ubóstwie. Co prawda, deklarowany dochód w przeliczeniu na jednego członka rodziny nie jest duży, jednak należy zwrócić uwagę, że syn skarżącego jest właścicielem nieruchomości – domu, w którym mieszka oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 10,8845 ha (5,1755 ha przeliczeniowego na potrzeby podatku gruntowego, w tym 1,6 ha lasu), która, jak wynika z oświadczenia, nie przynosi dochodu, zaspokaja jedynie bieżące potrzeby rodziny. Skoro syn skarżącego posiada gospodarstwo rolne, to może rozporządzać nim w sposób przynoszący mu dochody, np. wykorzystywać w produkcji rolnej czy też wydzierżawić. Należy też mieć na uwadze, że powyższa nieruchomość położona jest w sąsiedztwie dużego miasta, co niewątpliwie wpływa na jej "atrakcyjność gospodarczą" i stwarza wiele możliwości jej wykorzystania. To, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nieprzynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania. Niewykorzystywanie zatem posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2010 r. o sygn. I OZ 110/10). Z analizy niniejszej sprawy, jak i wcześniejszych spraw, w których stroną był J. S., wynika, że posiada on zdolność do jasnego i precyzyjnego formułowania swoich żądań oraz uzasadnia je poprzez dokładne wskazywanie przepisów prawa, do których organ powinien się zastosować. Okoliczność ta świadczy zatem o tym, że nie jest on pozbawiony możliwości samodzielnego działania, zaś przedmiotowa sprawa, która zawisła przed Sądem, nie jest sprawą przekraczającą możliwości samodzielnego działania wnioskodawcy, jak również poniesienia przez niego kosztów postępowania. Skoro skarżący decyduje się na prowadzenie sprawy na drodze sądowej, to powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł J. S., domagając się uchylenia tego orzeczenia w całości i przyznania prawa pomocy zgodnie z żądaniem zawartym we wniosku, ewentualnie przyznanie mu przynajmniej adwokata z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jako pozbawione uzasadnionych podstaw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Zatem instytucja udzielenia prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Dodatkowo oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Instytucja przyznania prawa pomocy została bowiem wprowadzona do postępowania sądowoadministracyjnego celem umożliwienia obrony swoich praw przed sądem osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej. W świetle powołanych przepisów oraz okoliczności sprawy w pełni należy podzielić stanowisko Sądu I instancji zaprezentowane w zaskarżonym postanowieniu, że wykazana przez skarżącego sytuacja materialna w żaden sposób nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Przede wszystkim podkreślenia wymaga fakt, że zarówno skarżący, jak i jego żona, uzyskują stały dochód miesięczny w postaci emerytur rolniczych po 992,93 zł brutto. Okoliczność, że skarżący i jego żona pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z synem i nie osiągają żadnych dochodów z posiadanego gospodarstwa rolnego, nie upoważnia do żądania przyznania mu prawa pomocy. Posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w zakresie całkowitym. Wszak udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 571). Nie bez znaczenia dla oceny wniosku skarżącego jest także podniesiona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie okoliczność, że wnioskodawca od lat realizuje swoje konstytucyjne prawo dostępu do informacji na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków strona prowadząc tak rozległą działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenia spraw sądowych. W takiej sytuacji należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zasadnie zaskarżonym postanowieniem z dnia 29 listopada 2012 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy zarówno w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych jak też ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji postanowienia.