I SA/Wa 1136/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Nowak Sędziowie: WSA Iwona Kosińska WSA Elżbieta Sobielarska (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 listopada 2012 r. sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] obie w części dotyczącej rekompensaty za pozostawienie przez Z. Z. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w części opisanej w pkt 1 wyroku; 3. w pozostałej części skargę oddala; 4. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżącego M. Z. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r., nr [...] Minister Skarbu Państwa po rozpatrzeniu odwołania M. Z., S. Z. i J. B. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2012 r., nr: [...] odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. Z. i M. B. nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, utrzymał zaskarżoną decyzje w mocy. Decyzja powyższa wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Pismem z dnia 15 lutego 2007 r. M. Z. złożył wniosek o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości pozostawionej w majątku "[...]", w gminie [...], powiatu [...], województwo [...] ([...]) przez O. Z. i Z. Z. z domu B. Do wniosku dołączył m.in. kserokopię arkusza ewakuacyjnego, kserokopię pisma Archiwum Państwowego w P., oświadczenie świadka J. B., oświadczenie świadka J. K., kserokopie postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po O. Z. oraz Z. Z., kserokopię aktu notarialnego. Następnie pismami z dnia 15 maja 2007 r. identyczne wnioski złożyli J. B. i S. Z. Wnioski te organ włączył do jednego postępowania na podstawie art. 62 kodeksu postępowania administracyjnego. Organ dołączył również przekazany mu przez Prezydenta W. wniosek S. Z. złożony do Urzędu Rejonowego W. Pismem z dnia 18 września 2008 r. M. Z., J. Z. i S. Z. złożyli wniosek o zawieszenie postępowania do czasu zakończenia postępowania spadkowego po M. B. W związku z powyższym postanowieniem z dnia [...] grudnia 2008 r., nr [...] Wojewoda [...] zawiesił postępowania w sprawie o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami państwa polskiego. Przy piśmie z dnia 14 lipca 2009 r. M. Z. i S. Z. przesłali postanowienie Sądu Rejonowego dla W. Wydział [...] Cywilny w W. z dnia [...] czerwca 2009 r., sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po M. B. przez córkę Z. Z. w całości. Następnie na skutek wezwania Urzędu, strony pismem z dnia 20 stycznia 2010 r. wniosły o podjęcie zawieszonego postępowania. Postanowieniem z dnia [...] marca 2010 r., nr [...] Wojewoda [...] podjął zawieszone postępowanie. Następnie decyzją z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...] Wojewoda [...] po rozpoznaniu powyższych wniosków odmówił M. Z., J. B. i S. Z. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomość poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Wojewoda [...] wypunktował zgromadzone w sprawie dokumenty oraz wskazał, że w sprawie przesłuchano (na okoliczność zamieszkiwania współwłaścicielki pozostawionej nieruchomości Z. Z. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. oraz na okoliczność istnienia i stanu zabudowań nieruchomości "X" położonej w gm. [...], pow. [...], woj. [...]) M. Z. w charakterze strony postępowania, S. K. w charakterze świadka i J. B. w charakterze strony postępowania. Organ wyjaśnił przy tym, że nie przesłuchano S. Z. w charakterze strony postępowania, gdyż jako osoba urodzona w 1945 r., a więc po opuszczeniu byłego terytorium RP przez Z. Z., nie mógł mieć własnych spostrzeżeń dotyczących ww. okoliczności. Wskazując na ustalone w sprawie okoliczności oraz znajdujące się w aktach dokumenty Wojewoda stwierdził, że nie jest możliwe określenie wielkości pozostawionej nieruchomości zarówno na dzień 1 września 1939 r. jak i na moment opuszczenia. Podniósł poza tym, że złożone przez M. Z. wraz z wnioskiem z dnia [...] lutego 2007 r. oświadczenia J. B. z dnia [...] lutego 2007 r. i J. K. z dnia [...] lutego 2007 r. nie spełniają wymogu formalnego, złożenia pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywego oświadczenia. Organ pierwszej instancji wskazał poza tym na fakt zamieszkiwania współwłaścicielek przedmiotowej nieruchomości podnosząc, że z aktu notarialnego z dnia [...] października 1934 r. oraz postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] Wydział Cywilny w W. z dnia [...] czerwca 2009 r. o stwierdzeniu nabycia spadku wynika że, M. B. zamieszkiwała w P. (gm. [...], pow. [...], woj. [...]). Z. Z. natomiast zamieszkiwała zdaniem organu w B., co organ wywiódł z rodzinnej kart meldunkowej mieszkańców B. Organ wskazał również na dowód osobisty, którym legitymowała się Z. Z. z dnia [...] kwietnia 1939 r. o nr [...] wydanym najprawdopodobniej w B. Poza tym w akcie notarialnym z dnia [...] października 1934 r. w sposób bezpośredni wskazano miejsca zamieszkania Z. B. ul. [...] (adres zgodny z danymi rodzinnej karty meldunkowej). W świetle powyższych dokumentów oraz zeznań świadków Wojewoda [...] stwierdził, że w dniu 1 września 1939 r. miejscem zamieszkania Z. Z. była B., gdzie jej mąż O. Z. pełnił funkcję Dyrektora [...] Kolei Powiatowej i dokąd powróciła po wojnie w 1946 r. Organ wskazał ponadto na okoliczność repatriacji Z. Z. wskazując, że z arkusza ewakuacyjnego dnia 17 kwietnia 1945 r. O. Z. wynika, że ewakuował się on wraz z żoną Z. Z. i synem M. do [...]. Ponadto z wykazu repatriantów i przesiedleńców przybyłych na Punkt Etapowy w B. wynika, że O. Z. przybył z K. do B. na ul. [...]. W związku z powyższym organ uznał, że współwłaścicielka pozostawionej nieruchomości Z.Z. opuściła byle terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski. Jednocześnie wskazał, że z postanowienia Sądu Rejonowego dla W. z dnia [...] stycznia 2009 r. oraz postanowienia Sądu Rejonowego dla w. z dnia [...] czerwca 2009 r. wynika, że M. B. zmarła w dniu 1 stycznia 1952 r. w P. (obecna B.), zatem nie opuściła byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Posiadanie obywatelstwa polskiego przez współwłaścicielki ww. nieruchomości nie budziły zastrzeżeń organu. Pismem z dnia 9 marca 2012 r. M. Z., S. Z. i J. B. wnieśli odwołanie do organu wyższego stopnia wskazując, że przedstawili wszystkie dokumenty niezbędne do potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrazili też niezrozumienie stanowiska organu pierwszej instancji wskazując jednocześnie, że na brak rzetelnego uzasadnieniu odmowy przyznania rekompensaty. Po rozpatrzeniu powyższego odwołania Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2012 r. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z wykazem hipotecznym księgi nieruchomości ziemskiej "" numer hip. [...] powiatu [...] z dnia [...] grudnia 1935 r. nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej stanowiła współwłasność Z. Z. w 89,28% i M. B. w 10,72%. Organ zauważył przy tym, że w aktach sprawy znajduje się postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] z dnia [...] stycznia 2009 r., sygn. akt [...] w przedmiocie uznania za zmarła M. B., z którego wynika że ostatnim miejscem jej zamieszkania było [...], powiat [...], województwo [...] ([...]). W związku z czym nie spełnia ona, zdaniem organu odwoławczego, przesłanki wskazanej w dyspozycji art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP tj. opuszczenie byłego terytorium państwa polskiego z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy. Słusznie zatem, zdaniem Ministra, organ pierwszej instancji odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości przez M. B. W przedmiocie natomiast potwierdzenia prawa do rekompensaty przez Z. Z. Minister wskazał, za organem pierwszej instancji, że kwestia sporną jest jej miejsce zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. Minister powołał się w tym miejscu na znajdujące się w aktach sprawy dokumenty w tym m.in. kartę meldunkową mieszkańców [...], dowód osobisty Z. Z. oraz ankietę dowodu osobistego M. Z., w których widniał adres B., ul. [...]. oraz powołał się na przepis art. 25 kodeksu cywilnego. Organ stwierdził, że mąż Z. Z. był Dyrektorem [...] K.i zamieszkiwał w B. przy ul. [...], a majątek znajdujący się poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej zarządzany był przez zarządcę. Na podstawie na zeznań świadka J. B., który stwierdził, że "W. O. Z. z racji swojej pracy mieszkał w B. do września 1939 r. a ciotka Z. dwa lata wcześniej zamieszkała w P. z racji ciężkiej choroby swojej matki", organ uznał, że stałym miejscem zamieszkania Z. Z. była B. Jeżeli przyjąć jak twierdzi świadek, że faktycznie od 1937 r. mieszkała ona w P. celem opieki nad chora matką, to w ocenie organu odwoławczego pobyt w P. miała charakter czasowy i immanentnie związany był ze sprawowaniem opieki na chorą matką. Organ powołał się przy tym na orzeczenie Sądu najwyższego z dnia 7 stycznia 2009 r., sygn. akt II CO 25/08, w którym Sąd ten stwierdził, że "miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu". Z tego powodu, że przed 1937 r. Z. Z. mieszkała razem z mężem w B. a po repatriacji państwo Z. wrócili do B. pod ten sam adres to, w ocenie organu pobyt Z. Z. w P. miał charakter czasowy związany z chorobą matki. Reasumując organ odwoławczy stwierdził, że z uwagi na brak repatriacji M. B. i jej śmierć w dniu 1 stycznia 1952 r. w P. oraz to, iż Z. Z. nie zamieszkiwała w P. w rozumieniu art. 25 kc, organ pierwszej instancji prawidłowo odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty w związku z niespełnieniem przesłanki wskazanej w dyspozycji art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP. Niezgadzając się z rozstrzygnięciem organu M. Z. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze podniósł, że nie może zgodzić się z interpretacją organu dotyczącą miejsca zamieszkania Z. Z. w P. O zamiarze zamieszkania Z. Z. na stałe w P. wskazywał nie tylko czas na jaki się przeniosła. O stałym charakterze jej pobytu świadczy zdaniem skarżącego także to, że wraz z nią przeprowadziły się tam również jej dzieci, a w 1939 r. przyjechał jej mąż O. Z., który na skutek działań wojennych stracił pracę w B. Skarżący wskazał ponadto, że karta meldunkowa, na którą powołują się organy obu instancji, wskazująca zamieszkanie O. i Z. Z. w B. w okresie 5 listopada 1932 r. - 14 sierpnia 1949 r. nie jest wiarygodna, co potwierdza choćby karta repatriacyjna z 1945 r. Skoro bowiem wracali do Polski to znaczy, że nie mogli w niej być. Skarżący wyjaśnił przy tym, że adres w B. był adresem należącym do kolei, a lokal mieszkalny był lokalem służbowym związanym z jego pracą. W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – dalej ‘ppsa"). Skargę uznać należało za uzasadnioną. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.). Zgodnie z treścią przepisu art. 2 pkt 1 i 2 tej ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Stosownie natomiast do treści przepisu art. 3 ust. 1 ww ustawy w przypadku gdy pozostawione nieruchomości były przedmiotem współwłasności, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim współwłaścicielom, spełniającym wymogi określone w art. 2 ustawy. Zgodnie zaś z treścią art. 3 ust. 2 tej ustawy, w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 ustawy. Zasadniczą kwestią w przedmiotowej sprawie była ocena stanowiska organów obu instancji, że określone w art. 1-3 ww. ustawy prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie przysługuje spadkobiercom właścicielek pozostawionej nieruchomości z uwagi na niespełnienie przesłanki opuszczenia byłego terytorium RP przez M. B. oraz niezamieszkiwania przez Z. Z. na byłym terytorium RP w dniu 1 września 1939 r. Zdaniem Sądu o ile brak spełnienia przesłanek do realizacji prawa do rekompensaty przez M. B. nie budzi zastrzeżeń (w tej części zatem skargę należało oddalić na podstawie przepisu art. 151 ppsa), to brak spełnienia przesłanki niezamieszkiwania przez Z. Z. na byłym terytorium RP nie zasługuje na uwzględnienie. Ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wyjaśnia, co należy rozumieć pod pojęciem "zamieszkiwanie", dlatego w tej kwestii należy odnieść się do przepisu art. 25 kodeksu cywilnego, który stanowi, że miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Zamieszkiwanie jest prawną kwalifikacją określonego stosunku danej osoby do danego miejsca, na którą składają się dwa elementy: przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości (corpus) oraz wola, zamiar stałego pobytu (animus). Oba te elementy muszą występować łącznie. Rację w tym zakresie należy przyznać zatem stronie skarżącej, że z dokumentów zgromadzonych w niniejszej sprawie nie można wywieść, że miejscem zamieszkania stałego Z. Z. w dniu 1 września 1939 r. była B. Z materiału dowodowego znajdującego się aktach przedmiotowej sprawy w tym dokumentów, na które powołuje się organ, wynika jedynie, że była ona tam zameldowana. Natomiast mieszkanie w B. było mieszkaniem służbowym, przydzielonym jej mężowi O. Z. na czas pracy dla kolei. Jak wynika z akt sprawy, Z. Z. już od 1932 r. zamieszkiwała w P. opiekując się chorą matką M. B., natomiast brak wymeldowania się z mieszkania w B. nie przesądza, zdaniem Sądu, o stałym miejscu zamieszkania. Jednocześnie wskazać należy, że wyrokiem z dnia 23 października 2012 r. o sygn. akt SK 11/12 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że norma prawna, zgodnie z którą uzyskanie prawa do rekompensaty zależało od zamieszkiwania właściciela nieruchomości na byłym terytorium Polski w dniu 1 września 1939 r., jest niezgodna z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Skutkiem prawnym ogłoszenia niniejszego wyroku jest obalenie domniemania zgodności tej normy prawnej z Konstytucją. Chociaż w punkcie drugim sentencji wyroku Trybunał zawarł klauzule odraczającą utratę mocy obowiązującej niekonstytucyjnej normy, to jednak skutek ten nastąpił już w dniu ogłoszenia powyższego wyroku. Niezależnie zatem od tego czy Trybunał odroczył utratę mocy obowiązującej ww przepisu we wskazanym zakresie, norma prawna w nim zawarta, uwarunkowująca przyznanie rekompensaty od zamieszkiwania na terytorium RP w dniu 1 września 1939 r., jest pozbawiona domniemania konstytucyjności. Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd miał zatem, obowiązek uwzględnić tę okoliczność i dokonać oceny czy konieczność ochrony wartości konstytucyjnych (w szczególności zasad wynikających z klauzuli demokratycznego państwa prawnego, a także wolności lub praw człowieka i obywatela) przemawia za zastosowaniem, czy też za odmową zastosowania w danej sprawie przepisu, którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone. Oceniając okoliczności niniejszej sprawy Sąd doszedł do przekonania, że ww. przepis art. 2 pkt 1 omawianej ustawy, w zakresie odnoszącym się do miejsca zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. nie ma zastosowania. Wyjaśnić przy tym należy, że chociaż ww. wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie ma mocy wstecznej, to jednak zawarte w nim rozstrzygnięcie prowadzi do wniosku, że wskazana norma prawna była niezgodna z prawem już w momencie jej wejścia w życie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 października 2012 r., sygn. akt I OSK 1497/11 niepublikowany), co w konsekwencji doprowadziło do wydania decyzji naruszających Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej. Zmiana w stanie prawnym wynikająca z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego uzasadnia konieczność ponownego rozpoznania sprawy z pominięciem niekonstytucyjnej regulacji, pomimo że regulacja ta była objęta domniemaniem konstytucyjności w dniu wydania decyzji. Zatem wskazać należy że zarówno zaskarżona decyzja Ministra Skarbu Państwa jak i poprzedzająca ją decyzja Wojewody [...] już w chwili ich wydania były niezgodne z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji uwzględnią powyższe stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym uzasadnieniu a także okoliczność, że norma prawna wynikająca z art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty nie wymaga, aby właściciel nieruchomości zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 151 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 ww. ustawy.