I GZ 108/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Magdalena Bosakirska po rozpoznaniu w dniu 10 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia R. F. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 11 lutego 2013 r., sygn. akt III SA/Gl 1470/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. F. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. postanowieniem z dnia 11 lutego 2013 r., sygn. akt III SA/Gl 1470/12, odmówił R. F. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...], w przedmiocie podatku akcyzowego. I Z uzasadnienia postanowienia wynika, że Sąd pierwszej instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia. Wnioskiem z dnia [...] października 2012 r. R. F. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (wpisu od skargi w kwocie 1.500,00 zł). Podał, że prowadzi z żoną wspólne gospodarstwo domowe i mimo że w ich małżeństwie obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej, to pozostaje na utrzymaniu żony, ponieważ wykonywana przez niego działalność gospodarcza w zakresie obrotu paliwem od stycznia 2012 r. generuje stratę, która na 31 stycznia 2012 r. wyniosła przeszło 390.000 zł. Dochody żony z prowadzonej przez nią odrębnie działalności gospodarczej wynoszą 2.000 zł. Żona jest właścicielką domu jednorodzinnego o powierzchni 250 m2 i działki ornej o pow. 2 ha. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnego majątku i zaciągnął pięć kredytów, opiewających łącznie na 295.000 zł. Pismem z dnia 26 października 2012 r. Sąd wezwał wnioskodawcę do przedłożenia dokumentów źródłowych, uzupełniających jego oświadczenie o stanie majątkowym, niezbędnych dla rozpoznania złożonego wniosku. W odpowiedzi na wezwanie przy piśmie z dnia [...] listopada 2012 r. wnioskodawca nadesłał liczne dokumenty (wśród nich zeznania podatkowe i wyciągi z rachunków bankowych). Postanowieniem z dnia 29 listopada 2012 r. Referendarz sądowy Sądu pierwszej instancji odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy, uznając, że nie wykazał dostatecznie, aby jego sytuacja uzasadniała zwolnienie od kosztów sądowych we wnioskowanym zakresie. W wyniku sprzeciwu wniesionego przez R. F. w dniu [...] grudnia 2012 r. postanowienie Referendarza sądowego utraciło moc, a sprawa została przejęta do rozpoznania przez Sąd. Postanowieniem z dnia 11 lutego 2013 r. Sąd pierwszej instancji działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 14 marca 2012 r., poz. 270 ze zm.) dalej powoływanej jako "p.p.s.a." odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd pierwszej instancji zgodził się z argumentem sprzeciwu, że do oceny sytuacji finansowej wnioskodawcy, nie należy brać pod uwagę jego córki, jeśli nie prowadzi ona wspólnie z rodzicami gospodarstwa domowego, a jedynie jest u nich zameldowana. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że niezależnie od powyższego istotą sprawy przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy jest zbadanie, czy spełniona została przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowiącego, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. W tym kontekście Sąd uznał, że wnioskodawca nie wykazał, iż jego sytuacja majątkowa przemawia za uwzględnieniem wniosku. Oceniając tę sytuację Sąd wziął pod uwagę fakt, że wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży detalicznej i hurtowej paliw na znaczną skalę o czym świadczy uzyskany przez niego w roku 2011 przychód 14.908.400,24 zł. Odnosząc się do zadeklarowanej w roku podatkowym 2012 straty 390.508,22 zł (według bilansu na dzień 31 sierpnia 2012 r.) Sądu uznał, że nie może ona mieć znaczenia przesądzającego, bowiem z przedłożonych do akt dokumentów księgowych wynika, iż widniejąca na koncie 701 sprzedaż oleju na dzień 16 listopada 2012 r. wynosiła 10.095.147,85 zł, zaś wykazana dla celów podatku VAT podstawa opodatkowania kształtowała się następująco: 1.085.125,00 zł (lipiec), 1.105.410,00 zł (sierpień) oraz 1.307.790,00 zł (wrzesień). Analogiczne uwagi Sąd odniósł do prowadzonej przez żonę wnioskodawcy działalności gospodarczej, która na dzień 31 października 2012 r. nie przyniosła dochodu tylko stratę w wysokości 5.394,72 zł. Ta jednak nie była spowodowana nierentownością firmy (przychód wyniósł 95.071,60 zł) tylko wysokością ponoszonych wydatków, które w tym okresie zamknęły się łączną kwotą 100.466,32 zł (według podsumowania księgi przychodów i rozchodów). Z tego powodu nie sposób było przyjąć jakoby wnioskodawca zasługiwał na dofinansowanie z budżetu państwa, gdyż prawo pomocy jest właśnie taką formą dotowania. Wykazana strata nie oznacza bowiem braku środków finansowych. Jest ona w przypadku obu firm jedynie wynikiem bilansowym, a o możliwości poniesienia przez wnioskodawcę kosztów sądowych świadczy skala prowadzonej działalności, która w żadnej mierze nie wskazuje na utratę płynności finansowej bądź niewypłacalność, ponieważ stan środków dostępnych na kontach obu firm na dzień 13 i 14 listopada 2012 r. wynosił: 26.897,00 zł (v. konto biznes w [...]), 3.275,23 zł (v. rachunek bieżący w [...]) i 9.937,69 zł (v. konto w [...]), mimo spłacanych przez wnioskodawcę pięciu kredytów bankowych. Sąd pierwszej instancji ocenił, że gdyby sytuacja wnioskodawcy nie uzasadniała udzielenia pięciu kredytów, to instytucje finansowe nie udzieliłyby mu ich, natomiast kredyty pozostają bez wpływu na przyznanie prawa pomocy, bowiem ich spłata nie ma pierwszeństwa przed należnościami publiczno-prawnymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zauważył również, że koszty sądowe należą do normalnych kosztów działalności gospodarczej, a dochodzenie roszczeń na drodze sądowej – jako element tej działalności – wymaga, na równi z koniecznością zapewnienia środków na bieżącą działalność, także zapewnienia środków na ich dochodzenie. Mając na uwadze wszystko powyższe WSA przyjął, że wnioskodawca nie wykazał w sposób dostateczny i przekonujący aby jego sytuacja materialna była na tyle trudna, iż uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy. II Zażaleniem z dnia [...] marca 2013 r. złożonym do Naczelnego Sądu Administracyjnego R. F. zaskarżył postanowienie w całości. Wniósł o uchylenie postanowienia i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a ewentualnie o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Argumentował, że jego problemy finansowe nie są chwilowe, a sytuacja ta nie rokuje poprawy, w szczególności gdy weźmie się pod uwagę postępowania egzekucyjne, których podstawą są wydane przez organ celny decyzje określające zobowiązania w podatku akcyzowym. Mimo że prowadzona działalność gospodarcza polegająca na obrocie paliwami generuje przychody, to są one przekazywane na pokrywanie zobowiązań wobec kontrahentów i spłatę rat zaciągniętych kredytów. Zaciągnięte kredyty stanowią znaczne obciążenie finansowe. Wnoszący zażalenie wskazał także na wysokie koszty koniecznego utrzymania nieruchomości w której zamieszkuje i wyjaśnił, że "wolne środki" na rachunkach bankowych są na bieżąco wykorzystywane w celu utrzymania płynności finansowej firmy (dokonywania rozliczeń z kontrahentami, opłacania wierzycieli, zakupów towaru) i nie są one wystarczające dla pokrycia wpisów w trzech jego sprawach zawisłych przed Sądem. Co więcej, kredyty, które obecnie z trudem spłaca, zostały mu udzielone w okresie gdy sytuacja finansowa pozwalała na ich spłatę bez zbędnej zwłoki i nie powinny mieć znaczenia dla rozpoznania złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie wnoszącego zażalenie Sąd pierwszej instancji nie dokonał samodzielnego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy po Referendarzu sądowym, ponieważ uzasadnienie postanowienia Sądu zawiera identyczną argumentację, jak postanowienie Referendarza. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie znajduje usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 14 marca 2012 r., poz. 270 ze zm.) dalej powoływanej jako "p.p.s.a." strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym uznając, że jego sytuacja majątkowa nie uzasadnia przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od wpisu od skargi. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do sytuacji, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. W przypadku, gdy skarżący wraz z żoną prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nie można badając jego sytuację materialną przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów samego skarżącego. Należy wówczas uwzględnić sytuację majątkową i dochody wszystkich domowników prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Wskazać także należy, że przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) dalej powoływanej jako "k.r.o.", małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, nie natomiast nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa ustanowiona w drodze umowy może dotyczyć kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Zatem powołanie się skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy na rozdzielność majątkową, pozostaje bez znaczenia dla oceny tego wniosku, podobnie zresztą jak pięć zaciągniętych kredytów, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji trafnie stwierdził, że skarżący nie zasługuje na dofinansowanie z budżetu państwa. Sąd bowiem dogłębnie, skrupulatnie i rzeczowo, opierając się na wyczerpującej dokumentacji przedłożonej w sprawie, przeanalizował sytuację skarżącego oraz jego żony i na tej podstawie podjął prawidłowe rozstrzygnięcie. Podzielając argumentację Sądu pierwszej instancji wskazać należy, że skoro skarżący jest posiadaczem co najmniej trzech rachunków bankowych i na rachunkach tych znajdują się środki finansowe, które łącznie składają się na kwotę ponad 40.000 zł (przekraczającą wysokość wpisów od wszystkich wniesionych skarg), to przyznanie mu – jako osobie majętnej, prowadzącej działalność gospodarczą z dużym rozmachem i na znaczną skalę – prawa pomocy, mijałoby się wprost z celem tej instytucji, polegającym na udzielaniu przez Państwo wsparcia finansowego wyłącznie tym podmiotom, które z przyczyn losowych nie są w stanie ponieść kosztów postępowania przed sądem administracyjnym w całości lub w części. Co więcej, bezzasadny jest argument skarżącego, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał samodzielnie wniosku o przyznanie prawa pomocy, tylko powielił rozważania na ten temat dokonane przez Referendarza sądowego. Proste porównanie dwóch uzasadnień postanowień wydanych przez Referendarza sądowego (29.11.2012 r.) i Sąd (11.02.2013 r.) jednoznacznie wskazuje, że nie są one tożsame, natomiast zbliżona (podobna) argumentacja Referendarza sądowego i Sądu nie przesądza o tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. uchylił się od rozpoznania sprawy. Przeciwnie. Wyprowadzając z przedłożonych w sprawie dokumentów podobne co Referendarz sądowy wnioski WSA potwierdził, że sytuacja wnioskodawcy nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i nie ma podstaw dla zakwestionowania tego stanowiska. Podkreślić trzeba, że w wyniku sprzeciwu złożonego przez skarżącego postanowienie Referendarza sądowego utraciło moc a sprawę rozpoznał Sąd (art. 260 p.p.s.a.), zatem prowadzenie rozważań o uzasadnieniu postanowienia Referendarza jest bezprzedmiotowe. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.