I SA/Wa 2150/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skarg Z.L. na postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2012 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu podania 1. uchyla zaskarżone postanowienie; 2. stwierdza, że zaskarżone postanowienie nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Z.L. kwotę 100 (sto) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Postanowieniem z [...] września 2012 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy własne postanowienie z [...] sierpnia 2012 r. nr [...] o zwrocie podania Z.L. w sprawie zwrotu bezpodstawnie pobranej kwoty [...] zł w związku z przejęciem na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego położonego we wsi K. Postanowienie wydane zostało w następującym stanie faktycznym i prawnym: Postanowieniem z [...] lutego 1975 r. sygn. akt [...], Sąd Powiatowy w L. orzekł o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości stanowiącej własność Z.L., B.L. i J.K. położonej w K. oznaczonej na planie nr [...] o pow. [...] ha oraz nr [...] o pow. [...] ha. W uzasadnieniu wskazano, iż zadłużenie względem Skarbu Państwa wynosi [...] zł z czego [...] zł stanowią odsetki za zwłokę. Natomiast ogólna wartości przejmowanego mienia wynosi [...] zł. Następnie Sąd Wojewódzki w B. postanowieniem z [...] maja 1975 r. sygn. akt [...] oddalił rewizję od w/w postanowienia Sądu Powiatowego w L. Podstawę materialnoprawną niniejszych orzeczeń stanowiły przypisy ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (Dz.U. Nr 38, poz.166 ze. zm.). Pismem z [...] lipca 2012 r. Z.L. zwróciła się do Ministra Finansów, przekazanym według właściwości Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi jako organowi właściwemu, z żądaniem zwrotu bezpodstawnie pobranej kwoty [...] zł w związku z przejęciem na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego położonego we wsi K. W uzasadnieniu swojego żądania wskazała, iż dotychczas ubiegała się o zwrot, jej zdaniem bezprawnie zabranego, gospodarstwa rolnego, niemniej jednak postępowanie prowadzone w tej sprawie nie dało oczekiwanych rezultatów, gdyż Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 10 lutego 2011 r. sygn. akt I OSK 537/10 oddalił skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z 18 grudnia 2009 r. sygn. akt II SA/Bk 311/09 oddalającego skargę na decyzję Wojewody [...] utrzymującą w mocy decyzję Starosty L., który na podstawie art. 105 § 1 k.p.a., umorzył postępowanie o zwrot wyżej opisanej nieruchomości. Jednocześnie podniosła, że skoro przepisy prawa wykluczają zwrot przedmiotowych nieruchomości, to zasadne jest żądanie zawrotu bezpodstawnie pobranej kwoty [...] zł w związku z jej przejęciem na własność Skarbu Państwa. Postanowieniem z [...] sierpnia 2012 r. nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, działając na podstawie art. 66 § 3 k.p.a., zwrócił Z.L. podanie w sprawie zwrotu bezpodstawnie pobranej kwoty [...] zł w związku z przejęciem na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego położonego we wsi K. W uzasadnieniu organ wskazał, że przedmiotowa sprawa stanowi niewątpliwie tzw. sprawę cywilną i do jej rozstrzygnięcia zostały powołane sądy powszechne, zatem winna ona być rozstrzygana stosownie do unormowań ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.). Wskazał jednocześnie, że w zakresie dot. przedmiotowego podania, zgodnie z art. 405 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.), wnioskodawczyni będzie mogła dochodzić zwrotów w/w kwoty, przy czym w sprawie tej właściwy będzie sąd powszechny. Na skutek wniosku Z.L. o ponowne rozpatrzenie sprawy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi postanowieniem z [...] września 2012 r. nr [...] utrzymał w mocy własne postanowienie z [...] sierpnia 2012 r. W uzasadnieniu stwierdził, że w przedmiotowej sprawie brak jest jakichkolwiek wątpliwości co tego, że na jej gruncie zachodzą okoliczności stanowiące przesłankę zastosowania art. 66 § 3 k.p.a. Zgodnie, z którym jeżeli z podania wynika, że właściwym w sprawie jest sąd powszechny, organ, do którego podanie wniesiono, zwraca je wnoszącemu. W ocenie Ministra bezspornym jest, że wniosek Z.L. dotyczy zwrotu kwoty pieniężnej, która zdaniem wnioskodawczyni została pobrana bez podstawy prawnej. Minister powołując treść art. 405 k.c. stwierdził, że przedmiotowa sprawa stanowi tzw. sprawę cywilną i do jej rozstrzygnięcia zostały powołane sądy powszechne, zatem winna być rozstrzygnięta stosownie do unormowań kodeksu postępowania cywilnego. Od powyższego postanowienia skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła Z.L., wyrażając ubolewanie spowodowane wieloletnim postępowaniem urzędników państwowych. Podniosła, że jest Polką, pracowała w jednostce wojskowej, mężowi zabrano [...] ha ziemi pod poligon wojskowy w [...], a rodziców i rodzeństwo wysiedlono. Wskazując na trudną sytuację zdrowotną i materialną członków rodziny, wskazała, że swoje zobowiązania wobec państwa reguluje na bieżąco. Jednoczenie zwróciła się do Ministra o pomoc w odzyskaniu działek i pieniędzy oraz o pozytywne i skuteczne zajęcie się jej sprawą. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Przy czym w pierwszej kolejności Sąd z urzędu bada, czy kwestionowany akt nie jest dotknięty jedną z wad, o których mowa w art. 156 § 1 k.p.a. oraz czy przy rozpoznawaniu i rozstrzyganiu sprawy nie doszło do naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Dokonując powyższej oceny Sąd nie jest związany ani treścią zarzutów zawartych w skardze, ani jej wnioskami czy też powołaną podstawą prawną. Rozpoznając sprawę w ramach tych kryteriów Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona, aczkolwiek z innych względów niż w niej podniesione. W ocenie Sądu Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydając zaskarżone postanowienie z [...] września 2012 r. nr [...] naruszył przepisy postępowania administracyjnego, w szczególności art. 24 § 1 pkt 5 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., poprzez wydanie postanowienia przez tą samą osobę, która brała udział w wydaniu postanowienia, od którego złożono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zgodnie bowiem z treścią art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. pracownik organu administracji publicznej podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie, w której brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji. Przez decyzje, o których mowa w tym przepisie należy rozumieć także postanowienie (które zostało wydane w niniejszej sprawie). Bezspornie celem takiej regulacji było uniknięcie sytuacji, gdy treść zaskarżonego postanowienia wydanego przez pracownika z upoważnienia organu, mogłaby być zdeterminowana wcześniejszym doświadczeniem tej osoby wynikającym z dotychczasowego udziału w postępowaniu administracyjnym. Pracownik, który raz już uczestniczył w czynnościach procesowych, ma przez to ugruntowane poglądy zarówno na stan faktyczny, jak i na sposób rozstrzygnięcia sprawy. Może to z kolei nasuwać uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności i obiektywizmu. Celem zaś tej regulacji, jak podkreśla się w doktrynie i orzecznictwie, jest uniknięcie sytuacji, gdy treść zaskarżonej decyzji lub postanowienia, wydanych przez pracownika z upoważnienia organu, mogłaby być zdeterminowana wcześniejszym doświadczeniem tej osoby wynikającym z dotychczasowego udziału w postępowaniu administracyjnym. Pracownik, który raz już uczestniczył w czynnościach procesowych, ma wszak ugruntowane poglądy zarówno na stan faktyczny, jak i na sposób rozstrzygnięcia sprawy. Może to z kolei nasuwać uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności i obiektywizmu (por. uchwała 7 sędziów NSA z 22.02.2007 r. II GPS 2/06, publ. ONSAiWSA 2007/3/61 wraz z glosą aprobującą W. Chróścielewskiego, publ. ZNSA 2007/3/137). Nie budzi więc wątpliwości Sądu, że ratio legis omawianego przepisu pozostaje także aktualne w sprawie, która kończy się postanowieniem podlegającym zaskarżeniu zażaleniem, czy jak w niniejszej sprawie wnioskiem o ponowne rozpatrzenie. Także bowiem przy tego typu postępowaniach istnieje konieczność zapewnienia jednostce wszelkich gwarancji procesowych, determinujących rozpoznanie jej sprawy w sposób bezstronny. Zważyć przy tym należy, że wyłączenie pracownika od rozpoznania sprawy, w której brał udział w wydaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia jest obligatoryjne. Wskazuje na to, użyty przez ustawodawcę w redakcji tego przepisu zwrot "podlega wyłączeniu". Przepis art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. nie ma zastosowania jedynie do osoby piastującej funkcję ministra, w rozumieniu art. 5 § 2 pkt 4 k.p.a., w postępowaniu, o jakim mowa w art. 127 § 3 k.p.a. (por. uchwała 7 sędziów NSA z 20.05.2010 r. I OPS 13/09, publ. ONSAiWSA 2010/5/82; wyrok NSA z 31.03.2011 r. I OSK 799/10, Lex nr 1079832). Tymczasem w przedmiotowej sprawie zarówno postanowienie z [...] sierpnia 2012 r., wydane przy rozpoznaniu wniosku Z.L. o zwrot bezpodstawnie pobranej kwoty, jak i zaskarżone postanowienie z [...] września 2012 r., wydane po ponownym rozpatrzeniu sprawy, podpisał ten sam, działający z upoważnienia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi Dyrektor Departamentu Gospodarki Ziemią Z.A. Bezsporne jest przy tym, że nie jest on piastunem funkcji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, ale jedynie pracownikiem urzędu obsługującego ministra. Wydanie zaś decyzji (postanowienia) w postępowaniu administracyjnym, w którym brał udział pracownik podlegający wyłączeniu na podstawie art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a., oznacza nie tylko naruszenie dyspozycji normy prawnej zawartej w tym przepisie, ale stanowi również kwalifikowaną wadę postępowania administracyjnego, stanowiącą podstawę do jego wznowienia na podstawie art. 145 § 1 pkt 3 k.p.a. Taki stan rzeczy powoduje, że niezależnie od podniesionych w skardze zarzutów, Sąd zobligowany jest do uchylenia obarczonego taką wadą postanowienia. Tego rodzaju uchybienie wypełnia jednocześnie przesłankę upoważniającą Sąd zgodnie z art. 119 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012, poz. 270) powoływana dalej jako: "p.p.s.a", do rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym. Wada ta jest przy tym na tyle istotna, że bezprzedmiotowym jest na obecnym etapie postępowania badanie zgodności zaskarżonego postanowienia z innymi przepisami postępowania, czy też prawem materialnym i odnoszenie się w tym kontekście do sformułowanych w skardze zarzutów. Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b w związku z art. 119 pkt 1 i art. 120 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 210 § 2 p.p.s.a. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi winien zastosować się do wskazań wynikających z niniejszego wyroku, a zatem rozpatrzyć jeszcze raz sprawę objętą wnioskiem Z.L., tyle że bez udziału pracowników organu, którzy uprzednio brali udział w wydaniu postanowienia z [...] sierpnia 2012 r.