I OZ 84/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec (spr.) po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M.P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 16 stycznia 2013 r. sygn. akt II SA/Rz 1018/12 o przyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w 1/2 części w sprawie ze skargi M.P. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wglądu do akt sprawy, sporządzania z nich notatek, kopii lub odpisów postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania M.P. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie o przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wglądu do akt sprawy, sporządzania z nich notatek, kopii lub odpisów. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że mieszka wspólnie z mężem i trójką dzieci w wieku 17, 16 i 2 lat. Posiadają nieruchomość rolną o pow. 5,15 ha, a ich źródłem utrzymania jest roczna dopłata unijna do użytków rolnych w kwocie 5.523 zł oraz zasiłki rodzinne na dzieci w kwotach 156, 106 i 157 zł (łącznie 419 zł). Rodzina nie posiada żadnych oszczędności, mąż pozostaje na utrzymaniu skarżącej. Na gruntach rolnych uprawiają warzywa na własne potrzeby nie osiągając z tego tytułu żadnych dochodów. Rodzina nie ubiegała się o przyznanie pomocy społecznej uznając zasiłki za zbyt niskie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 16 stycznia 2013 r. sygn. akt II SA/Rz 1018/12 przyznał prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w 1/2 części. W uzasadnieniu postanowienia odwołując się do treści art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. stwierdził, że złożone przez M.P. wyjaśnienia nie zasługiwały na uwzględnienie w całości. Skarżąca nie wyjaśnia, w jaki sposób 5-cio osobowa rodzina utrzymuje się ze środków, które ujawniła. W jaki sposób z tych środków zaspokaja podstawowe potrzeby życiowe, takie jak żywność, ubrania, opłaty za media (prąd, gaz, woda, telefon), skoro nie korzysta z pomocy społecznej, a nie osiąga dochodów np. z pracy (w tym dorywczej) w kraju czy za granicą. Poza dwoma dorosłymi osobami w rodzinie są dzieci w wieku szkolnym oraz trzecie, urodzone we wrześniu 2011 r. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżąca świadomie obciąża budżet domowy wydatkami na kosztowną formę korespondencji, zamiast np. korzystać ze zwykłej formy listu poleconego, który także jest przesyłką rejestrowaną. Mając jednak na względzie, że skarżąca pobiera zasiłek rodzinny na każde z dzieci może to świadczyć o pewnych trudnościach w sytuacji majątkowej rodziny. Dlatego też Sąd uznał, że pełne zwolnienie od kosztów sądowych nie jest zasadne, ponieważ posiada ona pewne stałe źródła dochodów. Zarzucił, iż skarżąca nie przejawiała woli pełnego wyjaśnienia sytuacji majątkowej rodziny. Cząstkowe informacje pozwoliły na uznanie, że rodzina może mieć trudności z pokryciem pełnych kosztów postępowania sądowego, choć nie można było dokładnie ustalić ich zakresu. Dlatego Sąd orzekł o przyznaniu prawa pomocy w ½ części należnych kosztów sądowych. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła do Naczelnego Sądu Administracyjnego M.P., żądając jego uchylenia i zwolnienia od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Stosownie do treści art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, że z konstrukcji powołanego przepisu wynika, że na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Zauważyć jednak należy, że zgodnie z art. 255 P.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się w związku z tym, że dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu z treścią dokumentów Sąd może wydać prawidłowe orzeczenie w zakresie prawa pomocy. Do odmowy przyznania prawa pomocy niewystarczającym jest stwierdzenie, iż wnioskodawca nie wykazał, że na pomoc zasługuje. W takiej sytuacji Sąd powinien wezwać do przedstawienia odpowiednich dokumentów źródłowych, jeśli złożone przez nią oświadczenie jest niewystarczające. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania wymaga bowiem oparcia się na materiale dowodowym zgromadzonym zgodnie z art. 252 P.p.s.a. Oznacza to, że w przypadku, gdy treść składanych przez stronę oświadczeń budzi wątpliwości Sądu, to powinien on skorzystać z możliwości jakie daje art. 255 P.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 17 lutego 2010 r. sygn. akt I OZ 102/10; z dnia 11 lipca 2006 r. sygn. akt I FZ 236/06; z dnia 28 stycznia 2005 r. sygn. akt OZ 1304/04 oraz z dnia 19 stycznia 2005 r. OZ 1115/04 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Analiza uzasadnienia zaskarżonego postanowienia prowadzi doi wniosku, że w ocenie Sądu pierwszej instancji złożone przez skarżąca oświadczenia nie wyjaśnią, w jaki sposób 5-cio osobowa rodzina utrzymuje się ze środków, które ujawniła, w jaki sposób zaspokaja z tych środków podstawowe potrzeby życiowe, takie jak żywność, ubrania, opłaty za media (prąd, gaz, woda, telefon), skoro nie korzysta z pomocy społecznej, a nie osiąga dochodów np. z pracy (w tym dorywczej) w kraju czy za granicą. Skarżącą żadnych dokumentów źródłowych w tym zakresie nie przedłożyła. W tej sytuacji obowiązkiem Sądu pierwszej instancji w oparciu o art. 255 P.p.s.a. było podjęcie czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Dopiero bowiem pełne ustalenie sytuacji majątkowej, w tym struktury i wysokości ponoszonych przez nią wydatków, umożliwia właściwą ocenę, czy nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Obowiązkiem Sądu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy jest bowiem ocena stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej, pod kątem spełnienia przesłanek, o którym mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a. na podstawie przedłożonych przez nią dokumentów źródłowych i oświadczeń tj. w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony zgodnie z art. 252. i art. 255 tej ustawy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 i art. 193 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.