I OZ 140/14

1 P O S T A N O W I E N I E Dnia 4 marca 2014 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: 1 Sędzia NSA Barbara Adamiak po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 22 stycznia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 1502/12 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skarg U. T., M. T., A. K. i L. W. o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 27 lutego 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 2397/11 postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z 21 sierpnia 2013 r. (sygn. akt I SA/Wa 1502/12) Wojewódzki Sądu Administracyjny w Warszawie odmówił J. B. (dalej również: wnoszącemu zażalenie) przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 9 października 2013 r. (sygn. akt I OZ 862/13) oddalił zażalenie na postanowienie z 21 sierpnia 2013 r. 2. Po zwrocie akt sprawy z Naczelnego Sądu Administracyjnego wnoszący zażalenie w dniu 28 października 2013 r. uiścił wpisy od zażaleń złożonych w niniejszej sprawie, w łącznej kwocie 300 zł. Tego samego dnia ponownie zwrócił się o przyznanie prawa pomocy, wskazując, że jego sytuacja majątkowa uległa zmianie od czasu złożenia poprzedniego wniosku. 2.1. W złożonym na urzędowym formularzu oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną. Oświadczył, że osiąga dochody ze świadczenia emerytalnego w wysokości 3.383,44 zł miesięcznie oraz z prac zleconych w wysokości 1.848,30 zł miesięcznie, natomiast jego żona osiąga dochód z emerytury w wysokości 1.180,05 zł miesięcznie. Jako majątek nieruchomy wskazał dwa lokale mieszkalne: o powierzchni 63,40 m2 (miejsce stałego zamieszkania, obciążony kredytem hipotecznym) oraz o powierzchni 35,96 m2 (przeznaczony dla córki). Jako przedmiot wartościowy wymienił pięcioletni samochód osobowy. 2.2. Do stałych wydatków gospodarstwa domowego w skali miesięcznej wnoszący zażalenie zaliczył: czynsz za mieszkanie, w którym mieszka (599,93 zł), energię elektryczną, gaz, telefony, telewizję (366,99 zł), wyżywienie (około 1.800 zł), leki i wizyty lekarskie (450 zł), spłatę kredytu hipotecznego (3.171,89 zł). 2.3. W piśmie z 8 stycznia 2014 r., w odpowiedzi na wezwanie do wykazania, w jakim zakresie uległa zmianie jego sytuacja majątkowa, J. B. wskazał, że dochodowość z wynajmu nieruchomości, która została wykazana w uprzednio złożonym oświadczeniu, jako przynosząca dochód netto, została zweryfikowana przez księgowego. W konsekwencji, po uwzględnieniu kosztów ponoszonych w związku z administrowaniem i utrzymaniem nieruchomości przy ul. [...], a także z postępowaniami cywilnymi i administracyjnymi, prowadzonymi w związku z tą nieruchomością, wynajem nieruchomości przynosić ma stratę w wysokości około 400 zł miesięcznie. Wnoszący zażalenie wymienił następnie sygnatury czternastu spraw toczących się z jego udziałem przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie i wskazał, że w sprawach tych otrzymał wezwania do uiszczenia kosztów postępowań w łącznej kwocie 3.600 zł. Nadmienił, że w wymienionych postępowaniach jest pełnomocnikiem siostry, która otrzymała wezwania do uiszczenia kosztów postępowań w kwocie 1.800 zł, które wnoszący zażalenie – w związku ze scedowaniem przez siostrę wszystkich uprawnień i obowiązków związanych z wynajmem nieruchomości przy ul. [...] – musi pokryć osobiście. 2.4. J. B. podał też, że uzyskał kolejne źródło dochodów w postaci prac zleconych, które przynoszą dochód w średniej wysokości 1.800 zł miesięcznie za okres ostatnich trzech miesięcy. Obecnie wnoszący zażalenie nie wykonuje prac zleconych. 2.5. Wnoszący zażalenie wskazał, że odnotował wzrost kwot przeznaczanych na świadczenia zdrowotne, związane z wizytami u lekarzy i zakupami leków. 3. Postanowieniem z 22 stycznia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy. 3.1. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji wskazał, między innymi, że postanowienia niekończące postępowania w sprawie, a zatem także postanowienia w przedmiocie prawa pomocy, mogą być uchylane lub zmieniane jedynie w razie zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zmianę okoliczności faktycznych jakie sąd przyjął za przesłankę rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. Wniosek o przyznanie prawa pomocy może być złożony ponownie, jeśli nastąpiła zmiana okoliczności, która stanowiła podstawę orzeczenia o przyznaniu lub odmowie przyznania prawa pomocy. Jedynie w takiej sytuacji dopuszczalne byłoby wydanie orzeczenia o odmiennej niż wcześniejsza treści. 3.2. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnoszący zażalenie i jego żona nadal dysponują stałym dochodem ze świadczeń emerytalnych. Analiza oświadczeń z 15 kwietnia 2013 r. i z 13 listopada 2013 r. wskazuje nawet, że wysokość tych świadczeń nieco się zwiększyła (J. B.: poprzednio 3.222,25 zł miesięcznie, obecnie 3.383,44 zł miesięcznie; B. B.: poprzednio 1.136,89 zł miesięcznie, obecnie 1.180,05 zł miesięcznie). 3.3. W ocenie Sądu pierwszej instancji, J. B. uzyskał kolejne źródło dochodu w postaci prac zleconych, które wedle jego oświadczenia przynoszą dochód w średniej wysokości około 1.800 miesięcznie. 3.4. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wnoszący zażalenie nie oświadczył, aby zaprzestał wynajmowania nieruchomości. Powoływane natomiast w piśmie z 8 stycznia 2014 r. okoliczności związane z nieuwzględnieniem kosztów administrowania i utrzymania nieruchomości przy ul. [...] oraz kosztów postępowań dotyczących tej nieruchomości, nie świadczą o zmianie sytuacji majątkowej J. B. po złożeniu wniosku o przyznanie prawa pomocy z 15 kwietnia 2013 r. Wnoszący zażalenie nie wykazał, aby koszty, o których wspomina zaczął ponosić dopiero po złożeniu pierwotnego wniosku, ani nie uprawdopodobnił, że koszty te zwiększyły się od tego momentu. 3.5. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, uczestnik postępowania jako jedno ze znaczących obciążeń budżetu domowego wskazuje spłatę kredytu mieszkaniowego (3.171,89 zł miesięcznie). Jednakże, zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, kredyty zaciągnięte przez skarżących nie mogą być traktowane priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Wynikające z nich prywatne zobowiązania finansowe nie mogą mieć pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dodał, że w skład majątku nieruchomego wnioskodawcy wchodzą dwa lokale mieszkalne. Jeden z nich stanowi miejsce zamieszkania wnioskodawcy, drugi przeznaczony ma być dla córki. W tej sytuacji nie ma mowy o tym, aby zakwalifikować koszty spłaty kredytu hipotecznego, jako koszty koniecznego utrzymania rodziny Państwa B. Zaciągnięcie kredytu na zakup większego lokalu mieszkalnego, w sytuacji, gdy potrzeby mieszkaniowe rodziny mogą być zabezpieczone bez konieczności zaciągania takiego kredytu, nie służy zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych (potrzeb mieszkaniowych), a pomnażaniu majątku lub poprawie komfortu życia. 3.6. Jak stwierdził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wnoszący zażalenie nie wykazał, aby wezwania do uiszczenia opłat sadowych w podawanej przez niego kwocie 3.600 zł otrzymał po złożeniu pierwotnego wniosku z 15 kwietnia 2013 r. Nie sposób więc przyjąć, że ta okoliczność mogłaby uzasadniać zmianę postanowienia z 21 sierpnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Biorąc więc pod uwagę strukturę i wysokość dochodów uzyskiwanych w gospodarstwie domowym J. B. oraz strukturę i wielkość ponoszonych przez niego wydatków (3.171,89 zł - kredyt hipoteczny, 1.350 zł - karta kredytowa), nawet przy założeniu, że wnoszący zażalenie został zobowiązany do uiszczenia opłat sądowych w podawanej wysokości po złożeniu wniosku z 15 kwietnia 2013 r., nie ma podstaw do stwierdzenia, że obowiązek uiszczenia tych opłat zaważyłby na budżecie domowym J. B. w sposób odpowiadający art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.; dalej: p.p.s.a.). 3.7. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, wnoszący zażalenie nie wykazał także w jakikolwiek sposób, aby zasady ponoszenia kosztów postępowania w sprawach, w których działa jako pełnomocnik siostry zostały określone w okresie następującym po złożeniu wniosku z 15 kwietnia 2013 r. Zresztą, ustalenia pomiędzy J. B. i jego siostrą co do zasad ponoszenia kosztów postępowań, w których działa on jako jej pełnomocnik, nie mają znaczenia dla oceny, czy w przypadku wnioskodawcy zachodzą przesłanki przyznania prawa pomocy. Ewentualne zobowiązanie się J. B. do ponoszenia tych kosztów, nie może uzasadniać "przerzucania" na Skarb Państwa kosztów postępowania w sprawach, w których jest on zobowiązany do ich ponoszenia jako strona postępowania (jego uczestnik). 3.8. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, zawarte w piśmie z 8 stycznia 2014 r. twierdzenie J. B. co do tego, że odnotował zwiększenie się kwot przeznaczonych na świadczenia zdrowotne, związane z wizytami u lekarzy i zakupami leków, nie znajduje potwierdzenia w porównaniu oświadczenia zawartego we wniosku z 15 kwietnia 2013 r., w którym wydatki na leki i wizyty lekarskie oszacował on na kwotę 500 zł z oświadczeniem zawartym w nowo złożonym wniosku z 13 listopada 2013 r., w którym koszty leków i wizyt lekarskich wycenił na 450 zł. Nie można też dać wiary oświadczeniu strony z 13 listopada 2013 r. w zakresie kosztów ponoszonych na wyżywienie. Uczestnik postępowania nie wykazał w żaden sposób, jakie względy spowodowały, że w przeciągu nieco ponad pół roku koszty te wzrosły w skali miesiąca o prawie 1.000 zł (z nieco ponad 800 zł do 1.800 zł). 3.9. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, przedstawione wyżej okoliczności prowadzą do wniosku, że J. B. nie wykazał, że w jego przypadku nastąpiła zmiana sytuacji majątkowej, która uzasadnia zmianę postanowienia z 21 sierpnia 2013 r. i przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnoszący zażalenie nadal jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania, bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i żony. 4. J. B. wniósł zażalenie na postanowienie z 22 stycznia 2014 r. Wskazał, że największe znaczenie posiada oświadczenie, zawarte w piśmie z 8 stycznia 2014 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z art. 165 p.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Jak wynika z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jeżeli po uprawomocnieniu się postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych złożono ponowny wniosek w tym samym przedmiocie, podlega on merytorycznemu rozpoznaniu. Wniosek należy uwzględnić, jeśli w wyniku zmiany okoliczności doszło do spełnienia przesłanek potrzebnych do przyznania prawa pomocy. Badając przesłanki zastosowania w okolicznościach danej sprawy art. 165 p.p.s.a. sąd jest zobowiązany do porównania wniosku złożonego pierwotnie i argumentacji przywoływanej przez wnioskodawcę w toku pierwotnego postępowania o przyznanie prawa pomocy z powtórnym wnioskiem w tym zakresie. Stwierdzone różnice w powoływanych przez wnioskodawcę okolicznościach mogą zostać uznane za nieistotne. Jednakże, jeśli analiza powtórnie złożonego wniosku nie pozwala na jednoznaczne konkluzje w tym zakresie (na przykład, jeśli podane przez wnioskodawcę dane są niewystarczająco precyzyjne dla oceny ich znaczenia w kontekście możliwości zastosowania art. 165 p.p.s.a.) sąd powinien skorzystać z regulacji przewidzianej w art. 255 p.p.s.a. 6. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zasadnie przyjął, że z drugiego wniosku J. B. o przyznanie prawa pomocy nie wynika, aby doszło do takiej zmiany okoliczności sprawy, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy. Ponadto, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skorzystał z dyspozycji normy wynikającej z art. 255 p.p.s.a. W odpowiedzi na wezwanie, J. B. udzielił wyjaśnień co do swojej sytuacji finansowej. Nie było już konieczności ponownego wzywania go do wykazania zmiany okoliczności (ani tym bardziej do wezwania do złożenia kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy). Skoro wyjaśnienia zawarte w piśmie z 8 stycznia 2014 r. były niewystarczające do zmiany postanowienia, to Sąd pierwszej instancji zasadnie odmówił J. B. przyznania prawa pomocy. Dla ustalenia, że nie doszło do takiej zmiany okoliczności sprawy, aby móc uznać, że wnoszący zażalenie nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, w szczególności istotne są następujące fakty: – wnoszący zażalenie i jego żona nadal dysponują stałym dochodem ze świadczeń emerytalnych; – wnoszący zażalenie uzyskał nowe źródło dochodu w postaci prac zleconych (około 1.800 zł miesięcznie); – okoliczności związane z nieuwzględnieniem kosztów administrowania i utrzymania nieruchomości przy ul. [...] oraz kosztów postępowań dotyczących tej nieruchomości, nie nastąpiły po złożeniu wniosku o przyznanie prawa pomocy z 15 kwietnia 2013 r.; – kredyt zaciągnięty przez wnoszącego zażalenie nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych; – w skład majątku wnoszącego zażalenie wchodzą dwa lokale mieszkalne, a zaciągnięcie kredytu na zakup większego lokalu mieszkalnego, w sytuacji, gdy potrzeby mieszkaniowe rodziny mogą być zrealizowane bez konieczności zaciągania takiego kredytu, nie służy zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych; – wnoszący zażalenie nie wykazał, aby wezwania do uiszczenia opłat sądowych w podawanej przez niego kwocie 3.600 zł otrzymał po złożeniu pierwotnego wniosku o przyznanie prawa pomocy; – zobowiązanie się J. B. do ponoszenia kosztów postępowań sądowych jego siostry nie uzasadnia przerzucania na Skarb Państwa kosztów postępowania w sprawach, w których jest on zobowiązany do ich ponoszenia jako strona postępowania; – wnoszący zażalenia nie wykazał w sposób wiarygodny, jakie względy spowodowały, że w ciągu nieco ponad pół roku koszty wyżywienia wzrosły w skali miesiąca o prawie 1.000 zł (z nieco ponad 800 zł do 1.800 zł). 7. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.