I FZ 426/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Arkadiusz Cudak, po rozpoznaniu w dniu 23 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 26 sierpnia 2013 r., sygn. akt I SA/Gd 1025/12 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 20 lipca 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2007 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z 26 sierpnia 2013 r., sygn. akt I SA/Gd 1025/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi R. K. (dalej: "skarżący") na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 20 lipca 2012 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2007 r. Sąd pierwszej instancji wskazał, że złożone przez skarżącego oświadczenie o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach jest niewystarczające, a także budzi uzasadnione wątpliwości (skarżący podał, że utrzymuje się z kwoty 500 zł miesięcznie, prowadzi sam gospodarstwo domowe, pomimo że pozostaje w związku małżeńskim, nie posiada oszczędności, a jednocześnie z akt spraw o sygn. I SA/Gd 699/13, I SA/Gd 700/13 i I SA/Gd 701/13 oraz I SA/Gd 536/13 wynika, że jest w stanie ponieść część kosztów sądowych w łącznej wysokości 35.000 zł) – na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") – skarżący został zobowiązany do nadesłania szeregu dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową. Jednocześnie został poinformowany, że nie jest zobowiązany do przedstawienia danych i dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej małżonki tylko w sytuacji, gdy została orzeczona separacja i przedłoży on stosowne orzeczenie sądu w tym zakresie. W piśmie z dnia 27 maja 2013 r. pełnomocnik skarżącego wyjaśnił, że pomiędzy małżonkami istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, ustanowiony umową małżeńską majątkową z dnia 25 kwietnia 2006 r. Żona wnioskodawcy od lutego 2013 r. na stałe przebywa w W. Małżonkowie pozostają w separacji faktycznej. Skarżący aktualnie zajmuje mieszkanie żony, które nabyła ona w roku 2006 r., którego zakup sfinansowała środkami z kredytu bankowego, udzielonego w wysokości 470.000 zł. Zarówno skarżący, jak i jego żona nie posiadają pojazdów mechanicznych. Pełnomocnik oświadczył, że wobec skarżącego prowadzonych jest szereg postępowań podatkowych dotyczących podatku akcyzowego i podatku od towarów i usług. Łączna kwota zobowiązań wnioskodawcy z ww. tytułów wynosi 59.442.719 zł. Wszczęte zostały również postępowania egzekucyjne. Do pisma dołączono odpisy zawiadomień o zajęciu wynagrodzenia z dnia 15 czerwca i 6 września 2012 r. do łącznej kwoty 34.315.212,05 zł oraz odpis umowy majątkowej małżeńskiej. Jednocześnie pełnomocnik wniósł o przedłużenie terminu do przedłożenia pozostałych wymaganych dokumentów o 7 dni, który to wniosek referendarz sądowy uwzględnił. Dnia 11 czerwca 2013 r. skarżący nadesłał: (1) odpis zeznania podatkowego za rok 2012 r. (PIT-36L), w którym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej prowadzonej w zakresie hurtowej i detalicznej sprzedaży paliw stałych, ciekłych i gazowych wykazał dochód w kwocie 38.021 zł, deklarując przychód w wysokości 50.469.214,31 zł i koszty jego uzyskania w wysokości 50.431.193,31 zł; (2) odpis umowy o pracę zawartej na czas określony od 1 września do 30 listopada 2012 r. w wymiarze 1/10 czasu pracy z wynagrodzeniem w kwocie 150 zł miesięcznie oraz (3) odpis uchwały Zgromadzenia Wspólników A. Sp. z o.o. w S. z dnia 15 maja 2012 r., na mocy której od czerwca 2012 r. przyznano wnioskodawcy wynagrodzenie w wysokości 500 zł netto w związku z pełnieniem funkcji prezesa zarządu. Rozpatrując sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że sytuacja majątkowa skarżącego pozostaje niejasna. Skarżący nie nadesłał wszystkich wymaganych dokumentów, które pozwoliłyby na weryfikację zawartych we wniosku kluczowych danych dotyczących jego aktualnej sytuacji majątkowej oraz dokonanie jej pełnej oceny, w szczególności danych dotyczących źródeł i miesięcznych dochodów małżonków, posiadanych przez nich składników majątku, w tym środków pieniężnych oraz kwoty ponoszonych niezbędnych wydatków związanych z ich bieżącymi kosztami utrzymania. Pomimo wyznaczenia skarżącemu dodatkowego terminu do przedstawienia wszystkich wymaganych dokumentów, udokumentował on jedynie te okoliczności, które przemawiały za uznaniem, że znajduje się on w trudnej sytuacji finansowej, która nie pozwala mu na pokrycie kosztów sądowych, tj. udokumentował bardzo niskie dochody (500 zł) oraz znaczny stan egzekwowanych zobowiązań podatkowych (34.315.212,05 zł). Sąd pierwszej instancji zauważył, że skarżący dokumentując źródła i wysokość osiąganych przez siebie dochodów całkowicie pominął tę część wezwania, która dotyczyła prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Wprawdzie nadesłał odpis zeznania podatkowego za 2012 r., w którym wykazał uzyskany z tego tytułu przychód i dochód, to jednak – pomimo wyraźnego zobowiązania w tym zakresie – w żaden sposób nie odniósł się do kwestii przychodów (dochodów) z tego tytułu osiąganych aktualnie. Sąd wskazał, że miarodajną dla oceny zdolności płatniczych osób prowadzących działalność gospodarczą nie jest kategoria dochodu a przychodu. Za rok ubiegły wnioskodawca z tytułu hurtowej i detalicznej sprzedaży paliw stałych, ciekłych i gazowych zadeklarował przychód w wysokości 50.469.214,31 zł, co pozwala przyjąć, że dysponował on znacznymi środkami pieniężnymi; średni miesięczny przychód z tytułu wykonywanej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej w 2012 r. wyniósł bowiem 4.205.767,59 zł. Brak jest natomiast podstaw, aby przyjąć – jak chce pełnomocnik – że skarżący wykonując działalność ww. zakresie stosował niskie marże. Na tę okoliczność nie przedłożono bowiem żadnych dowodów. W ocenie sądu pierwszej instancji skarżący nadal dysponuje środkami pieniężnymi o znacznej wartości. Skarżący zwracając się o zwolnienie od kosztów sądowych wskazał, że jego aktualne możliwości płatnicze pozwalają mu na uiszczenie wpisu sądowego od skarg jedynie w części, tj. w kwotach po 10.000 zł trzech sprawach oraz 5.000 zł w sprawie zarejestrowanej pod sygn. I SA/Gd 536/13. Co więcej, w niniejszej sprawie jest on w stanie uiścić połowę należnego wpisu od skargi kasacyjnej (2.711 zł). Sąd uznał, że skarżący nie mógł zgromadzić środków w takiej wysokości wyłącznie z dochodów udokumentowanych w niniejszej sprawie, które wynoszą 500 zł miesięcznie. Skarżący uchylił się także od przedstawienia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, w tym z konta, z którego uiścił wpis sądowy od skargi w niniejszej sprawie w kwocie 10.844 zł. Tym samym uniemożliwił weryfikację swojego oświadczenia w części dotyczącej braku zasobów pieniężnych. Sąd nie podzielił stanowiska pełnomocnika, w świetle którego istniejący w małżeństwie skarżącego ustrój rozdzielności majątkowej zwalnia z obowiązku przedłożenia dokumentów i podania informacji dotyczących sytuacji finansowej jego małżonki (skarżący podał jedynie, że żona jest właścicielka mieszkania o powierzchni 64 m2 oraz że nie posiada pojazdu mechanicznego). Mając na uwadze powołane okoliczności, sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. W zażaleniu na ww. postanowienie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Jego zdaniem w sposób wystarczający udokumentował, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w całości. Wskazał na to, że wysokie koszty sądowe mogą ograniczyć jego prawo do sądu. Argumentował, że nie może dysponować środkami na kontach bankowych, gdyż zostały one zajęte w postępowaniu egzekucyjnym. Odnosząc się do uzyskiwanych w znacznych kwotach przychodów w 2012 r., jak i do uiszczonych opłat od skarg do sądu pierwszej instancji wywiódł, że fakty te nie mogą być podstawą założenia, że jest obecnie w stanie uregulować należną opłatę. W zakresie nieprzedstawienia dokumentacji wywiódł, że sam brak nadesłania dokumentów nie może być podstawą odmowy przyznania prawa pomocy. Wskazał, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z małżonką. Pozostaje z nią w separacji faktycznej, co w połączeniu z ustanowioną rozdzielnością majątkową powoduje, że nie łączą ich więzy ekonomiczne. Nie posiada wiedzy o sytuacji żony i nie posiada środków prawnych, by zdobyć wymagane dokumenty. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych przyjmując, że nie było możliwe dokonanie oceny jego sytuacji majątkowej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena sądu pierwszej instancji była prawidłowa. Skarżący nie przedstawił wszystkich informacji mających znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku, jak również uchylił się od złożenia szeregu dokumentów mogących zobrazować tę sytuację. Przykładowo, nie przedstawił wyciągów z rachunków bankowych, odpisów złożonego przez skarżącego zgłoszenia identyfikacyjnego (NIP-1 z załącznikiem NIP-B) wraz z jego aktualizacjami, czy też dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych w okresie ostatnich trzech miesięcy przez skarżącego lub jego małżonkę kosztów utrzymania. Przedłożenie ww. dokumentów nie wymagało od skarżącego ani wielkiego wysiłku, ani zaangażowania środków finansowych, należy zatem stwierdzić, że nie dołożył on należytej staranności w wykazaniu, że jest osobą, która nie może ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania przed sądem administracyjnym. Uchylanie się od współpracy z sądem w celu pełnego wyjaśnienia sytuacji majątkowej skarżącego jest szczególnie widoczne, gdy spojrzymy na to, jakie dokumenty zostały przez skarżącego dostarczone w trakcie postępowania sądowego. Pierwszy wniosek o prawo pomocy został przez skarżącego złożony 18 października 1012 r. Do tej pory skarżący dostarczył (1) odpis zeznania podatkowego za rok 2012 r. (PIT-36L), (2) odpis umowy o pracę w spółce B.-T. sp. z o.o., (3) odpis uchwały Zgromadzenia Wspólników A. Sp. z o.o. o ustaleniu wynagrodzenia członka zarządu, (4) zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wynagrodzenie, (5) małżeńską umowę majątkową. Jak słusznie zauważył sąd pierwszej instancji, takie działanie skarżącego prowadzi do wniosku, że strona uchyliła się od przedstawienia całościowego obrazu swojej sytuacji finansowej, koncentrując się na jej dobranych wybiórczo fragmentach. Tym samym WSA był uprawniony do uznania, że istniejące co do rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego wątpliwości nie zostały wyjaśnione, a w konsekwencji, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skoro bowiem skarżący uchylił się od podania danych dotyczących dochodów, to uznać należy, że nie wykazał, że spełnia przesłanki uprawniające do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ocena taka jest konsekwencją działania skarżącego, który nie dopełnił w sposób należyty ciążącego na nim obowiązku rzetelnego i wyczerpującego zaprezentowania swojej sytuacji finansowej, a sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Odnośnie argumentu skarżącego dotyczącego tego, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z małżonką, ustały łączące ich więzy ekonomiczne i pozostają w separacji faktycznej, należy stwierdzić, że w związku z przytoczonymi powyżej faktami, tj. nie dostarczeniem dokumentów, których uzyskanie nie wiązało się z kontaktem z małżonką, sąd stwierdza, że argument ten nie miał decydującego wpływu na wynik sprawy. Poza tym budzi on wątpliwości w związku z faktem, że skarżący mieszka w mieszkaniu żony, co wskazuje na to, że nie doszło do całkowitego zerwania więzi małżeńskich w stopniu jednoznacznie prowadzącym do ustalenia, że nie łączą ich żadne stosunki małżeńskie, poza formalnym tytułem małżeństwa. Wręcz przeciwnie fakt ten świadczy o tym że nie zostały zerwane więzy ekonomiczne łączące małżonków. W odniesieniu do argumentacji skarżącego, że pozostaje z żoną w ustroju rozdzielności majątkowej należy stwierdzić, że z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm., dalej: k.r.o.) wynika, iż małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. W orzecznictwie ugruntowany został pogląd, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego, jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Mają oni bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej. Z przytoczonych powyżej powodów, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie, mając na uwadze art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a.