II SA/Po 942/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elwira Brychcy (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędzia WSA Maria Kwiecińska Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2013 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2012 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Burmistrz decyzją z dnia [...] lipca 2012r. na podstawie art. 17, art. 20 ust. 3, art. 24 ust. 1-4, art. 25 ust. 1 i 2, art. 30 ust. 1 i 7, art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 z późn. zm.) odmówił przyznania M. G. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad żoną, J. G. Organ I instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przywołał treść art. 17 ust. 5 pkt. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazał, że przedmiotowe świadczenie nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Na skutek odwołania M. G. od powyższej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] września 2012r. na podstawie art. 17 ust. 5 pkt. 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 z późn. zm.) utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Kolegium motywowało, że materialnoprawną podstawę w niniejszej sprawie stanowi ustawa o świadczeniach rodzinnych, która określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń. Przedmiotowe świadczenie zostało przewidziane w art. 17 ust. 1 ustawy. Obecnie brzmienie powyższego przepisu związane jest z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. (sygn. akt P 27/07), zgodnie z którym: poprzednio obowiązujący art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (art. 17 ust. 1 ustawy przewidywał możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko matce, ojcu lub opiekunowi faktycznemu dziecka). Natomiast art. 17 ust. 5 ustawy zawiera wykaz negatywnych przesłanek uniemożliwiających nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Na podstawie art. 17 ust 5 pkt 2a świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy wyjaśnił, że niniejszy przepis w przywołanej treści obowiązuje od dnia 14 października 2011r. na mocy ustawy z dnia 19 sierpnia 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. 2011 Nr 205, poz. 1212). Powyższe oznacza, iż osoba będąca w związku małżeńskim, która złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego do dnia 13 października 2011r. mogła w kontekście orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego odnoszącego się do przepisów obowiązujących właśnie do tego dnia wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne otrzymać. Wobec faktu, że M. G. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w dniu 28 czerwca 2012 r., przedmiotowa sprawa podlega rozpatrzeniu na podstawie przepisów obowiązujących od dnia 14 października 2011 r., do których nie odnosi się przywołane orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego. Na podstawie powyższego przepisu w przypadku osoby wymagającej opieki, która zawrze związek małżeński i w nim pozostaje, wyłączone jest prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dla osoby, która tę opiekę sprawuje, rezygnując z pracy zarobkowej, chyba że współmałżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W takim przypadku świadczenie pielęgnacyjne może zostać przyznane innym krewnym w linii prostej lub rodzeństwu osoby niepełnosprawnej. W ocenie Kolegium organ I instancji zgodnie z obowiązującymi przepisami odmówił stronie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uznając ją za osobę nieuprawnioną do jego przyznania. Jak wynika bowiem z akt sprawy osoba wymagająca opieki – J. G. pozostaje ze stroną postępowania w związku małżeńskim, co w świetle przywołanych przepisów stanowi negatywną przesłankę do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniósł M. G. niezgadzając się z decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze powołując się na argumentację zwartą w uzasadnieniu decyzji II instancji wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Przeprowadzona przez Sąd w ustawowo zakreślonych granicach kontrola rozstrzygnięć wydanych w przedmiotowej sprawie wykazała, że skarga jest zasadna, z uwagi na błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), dalej "u.ś.r.", przyjętą przez organy obydwu instancji, co miało wpływ na wynik sprawy. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w dacie orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji miał następujące brzmienie: Świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organy orzekające przyjęły, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wyłącza możliwość otrzymania przez skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad żoną, tylko z tego powodu, że o świadczenie ubiega się małżonek osoby wymagającej opieki i nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy twierdzi także, że wykładnia zawarta w wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. akt P 27/07 nie może mieć zastosowania ponieważ wniosek o świadczenie został złożony gdy obowiązywało nowe brzmienie przepisu art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie przepisem z art. 17 ust. 1 u.ś.r. "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego jest zatem w niniejszym przypadku skarżący, który zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu żoną ("świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje..."), a zarazem na którym "ciąży obowiązek alimentacyjny" (pkt 2 ust. 1 u.ś.r.). Nie jest on ponadto niepełnosprawny w stopniu znacznym, czyli nie dotyczy go wyjątek, o jakim mowa w pkt 2 ust. 1 art. 17 u.ś.r. W doktrynie i orzecznictwie nie jest też sporne, że wyrażony w art. 27 k.r.o. obowiązek przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny ma charakter alimentacyjny i wchodzi w zakres wynikających z treści art. 23 k.r.o., obowiązków wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny (zob. uzasadnienie uchwały SN z dnia 5 października 1982 r. II CZP 38/82, OSNCP 1983, nr 2-3, poz. 31; wytyczne SN z dnia 16 grudnia 1987 r., OSNCP 1988, Nr 4, poz. 42). Przesłanka negatywna, ujęta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., nie dotyczy zatem małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., ale odnosi się do krewnych osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Ma to uzasadnienie w przekonaniu ustawodawcy, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek (zob. druk sejmowy nr 3393/IV kadencja, s. 16), chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym (co ustawodawca skorygował wspomnianą przez organ nowelizacją z dnia 19 sierpnia 2011r.). Mając powyższe na uwadze, zasadne jest stanowisko zaprezentowane przez skarżącego. Wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonego - jak wyżej wyjaśniono - obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy, a niezatrudnionego ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, byłoby naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, co jednoznacznie przesądził już Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07, OTK-A 2008/6/107, wyrok WSA w Warszawie z dnia 4 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 728/12. Literalne brzmienie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, które w rozpoznawanej sprawie zastosowały organy orzekające w sprawie, jest nieprawidłowe ponieważ pomija systemową i celowościową wykładnię. Reasumując stwierdzić należy, że w aktualnym stanie prawnym ustawy o świadczeniach rodzinnych okoliczność - fakt, że skarżący wystąpił o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad żoną, nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania tego świadczenia z uwagi na pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim ze skarżącym. Wykładnia sądowa, która została zastosowana w niniejszej sprawie powinna zmierzać do rezultatu wynikającego z takiego rozumienia prawa, które zapewnia jego spójność oraz konstytucyjność. Sąd jest zobowiązany wybrać taką interpretację normy ustawowej, która umożliwia najpełniejsze urzeczywistnienie norm, zasad i wartości konstytucyjnych. Takiej też wykładni w rozpoznawanej sprawie dokonał Sąd w odniesieniu do przepisów art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych mając na uwadze wskazane zasady konstytucyjne równości wobec prawa oraz ochrony rodziny i zapewnienia rodzinie w uzasadnionych wypadkach prawa do szczególnej pomocy ze strony władzy publicznej. W konsekwencji przedstawiona przez organy orzekające w sprawie interpretacja powołanych przepisów prawa materialnego uznana została za błędną, co prowadzi do wniosku, że organy dopuściły się naruszenia prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię, co miało wpływ na wynik sprawy. Prowadzić to musiało do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Ponownie rozpatrując sprawę organy będą miały na uwadze wyżej przedstawione rozważania prawne. W tym stanie rzeczy Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270, dalej "p.p.s.a.") orzekł, jak w punkcie I wyroku. O wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na mocy art. 152 p.p.s.a., jak w punkcie II wyroku.