II OZ 351/13

Dnia 14 maja 2013 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2013 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J.J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 7 marca 2013 roku, sygn. akt II SA/Po 982/12 o odmowie przyznania J.J. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] września 2012 roku nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: oddalić zażalenie. 6 1 Postanowieniem z dnia 7 marca 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił J.J. (dalej jako "skarżący") przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] września 2012 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że skarżący wezwany do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 200 zł, wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. We wniosku argumentował, że jest osobą niepełnosprawną i bezrobotną od wielu lat. Pozostaje na utrzymaniu żony, która zarabia około 2400 zł brutto. Wnioskodawca oświadczył, że czynsz za mieszkanie wynosi 600 zł, opłaty za energię elektryczną i gaz wynoszą 380 zł, a koszt leków to 200 zł, zaś koszt zakupu baterii do aparatu słuchowego to 120 zł miesięcznie. Pozostałą część dochodu żony przeznaczają na życie. Skarżący oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i pełnoletnim synem. Posiadają mieszkanie o powierzchni 62 m², nie mają innych wartościowych ruchomości, czy oszczędności. Ponadto podniósł, że kwota 200 zł utrudni, a nawet zagrozi egzystencji rodziny. Oświadczył, że występuje w ważnym interesie społecznym, w sprawie ochrony środowiska naturalnego. Następnie wnioskodawca został wezwany do uzupełniania wniosku poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów celem wyczerpującego przedstawienia sytuacji finansowej i majątkowej. W odpowiedzi z dnia 11 stycznia 2013 r. (przesłanej do Sądu drogą elektroniczną) skarżący wskazał, że wykonanie wezwania wiąże się z dodatkowymi opłatami, na które jako osoba bezrobotna nie może sobie pozwolić. Powtórzył, że pozostaje na utrzymaniu żony, która utrzymuje skarżącego oraz ich syna studiującego na 5 roku studiów dziennych na UAM w Poznaniu. Oświadczył, że podał koszty eksploatacji mieszkania, a nie ma środków na kserokopie rachunków. Wskazał, że nie posiada źródeł dochodu, a pensja ledwo wystarcza na życie. Ponadto podał, że ze względów finansowych nie wykupuje leków oraz baterii do aparatu słuchowego. Podał, że pismo wysłał pocztą elektroniczną, bowiem za 3,60 zł można kupić dwa bochenki chleba. Nie przedłożył żadnej dokumentacji źródłowej na potwierdzenie swojej sytuacji materialnej i finansowej. Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji wskazał, że skoro wnioskodawca żądanie zwolnienia od kosztów sądowych opierał na twierdzeniu, że jest bezrobotny i trzyosobowa rodzina utrzymuje się jedynie z dochodu jego żony, to powinien był ponad wszelką wątpliwość wykazać, że taki stan rzeczy zachodzi. Pomimo wezwania nie przedstawił jednak pogłębionego opisu sytuacji materialnej i finansowej rodziny ani nie przedłożył żadnej dokumentacji źródłowej, która uwiarygodniłaby jego twierdzenia co do sytuacji materialnej i finansowej rodziny. Wnioskodawca zadeklarował, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i pełnoletnim synem, zatem należało ocenić aktualną sytuację majątkową i finansową zarówno jego, jak i pozostałych członków rodziny. W ocenie Sądu treść oświadczeń przedstawionych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dodatkowych pisemnych wyjaśnieniach podanych w odpowiedzi z dnia 11 stycznia 2013 r. nie stanowi należytego wykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Sąd I instancji podkreślił, że większość obowiązków wskazanych w zarządzeniu z dnia 28 grudnia 2012 r. sprowadzała się do wyczerpującego opisania sytuacji majątkowej i finansowej rodziny, nie zaś do przedstawienia oryginałów dokumentów. Wskazanie przez skarżącego, że pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym syn studiuje na 5 roku studiów dziennych na UAM w Poznaniu uzasadniało zwrócenie się do strony o przedstawienie kosztów związanych z kształceniem syna (wydatki na dojazd do uczelni lub utrzymanie w Poznaniu) oraz ewentualnych dochodów uzyskiwanych przez niego (np. stypendium socjalne lub naukowe, praca dorywcza). Tymczasem skarżący w sprzeciwie ogólnikowo tylko stwierdził, że "wiadomo, ile wyrzeczeń dzisiaj kosztuje utrzymanie trzyosobowej rodziny, która nie posiada dodatkowych źródeł dochodu". Nie dołączył też do niego żadnych rachunków i dokumentów na potwierdzenie oświadczeń zawartych we wniosku o prawo pomocy. W ocenie Sądu I instancji doświadczenie życiowe wskazuje, że w gospodarstwie domowym zwykle przechowuje się rachunki za czynsz i media (m.in. opłaty za energię elektryczną, wodę, gaz, telefon, internet, telewizję), jak i kopie dokumentów składanych w rocznym rozliczeniu podatku dochodowego. Zatem skarżący nie musiał bezwzględnie występować do dostawców mediów o wydanie kopii takich rachunków lub do urzędu skarbowego o wydanie zaświadczenia potwierdzającego wysokość dochodów rodziny. Dysponując rocznym zeznaniem PIT (swoim, żony lub pełnoletniego syna) powinien dysponować jego potwierdzoną kserokopią, którą mógł przesłać do Sądu w wersji elektronicznej, skoro skarżący ma dostęp do Internetu i w tej właśnie formie odpowiedział na wezwanie do uzupełniania wniosku o prawo pomocy. Przy braku możliwości skanowania mógł też po prostu podać wartości poszczególnych rubryk zeznania rocznego PIT. Skoro skarżący potwierdził, że posiada rachunek bankowy, to mógł również oświadczyć jakie było jego przybliżone saldo (opierając się np. na posiadanych wyciągach bankowych lub na informacji, którą mógł uzyskać bezpośrednio w placówce banku) w okresie ostatnich 6 miesięcy, zgodnie z wezwaniem do uzupełnienia wniosku. Natomiast jeżeli posiada rachunek z możliwością obsługi internetowej nie było nawet potrzeby zwracania się do banku o wystawienie wyciągów z rachunku, gdyż powinien dysponować dostępem do zestawień wpływów i wydatków na takim rachunku (wyciągów), które mógł załączyć do odpowiedzi na wezwanie do uzupełniania prawa pomocy i przesłać Sądowi w formie elektronicznej. Ponadto Sąd I instancji miał również na uwadze, że wnioskodawca nie podał szczegółowego spisu miesięcznych kosztów utrzymania rodziny, w tym i tych związanych z kształceniem się syna. Dane, które podał we wniosku są niepełne i nieprecyzyjne, bowiem rachunki za niektóre media (energia elektryczna, woda, gaz) zwykle są wystawiane i rozliczane za okres dwumiesięczny. Dlatego wskazane kwoty wydatków rodziny skarżącego należało zweryfikować przy pomocy dodatkowych oświadczeń i kopii rachunków. Ponadto rodzina skarżącego korzysta z internetu, a nie jest jasne czy koszty z tym związane skarżący ujął w wysokości czynszu i w jakim okresie rozliczeniowym. Również stanowisko skarżącego względem ponoszenia kosztów obsługi aparatu słuchowego i leków jest niekonsekwentne. Treść wniosku (formularz PPF) sugeruje, że rodzina takie koszty ponosi w wysokości 120 zł miesięcznie na baterie do aparatu słuchowego oraz 200 zł na leki, zaś w sprzeciwie podniósł, że leków i baterii do aparatu słuchowego nie kupuje, bo są drogie (w konsekwencji nie używa też aparatu słuchowego). Ponadto Sąd I instancji wskazał, że skarżący nie wskazał, czy jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna w powiatowym urzędzie pracy ani nie podał, czy z tytułu niepełnosprawności uzyskuje jakieś świadczenia z ubezpieczenia społecznego lub z pomocy społecznej. Skarżący złożył zażalenie na powyższe postanowienie. Wniósł o zmianę postanowienia, przyznanie mu prawa pomocy i uznanie, że zaskarżone postanowienie w sposób rażący narusza art. 45 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP stanowiące o prawie do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 - zwanej dalej "p.p.s.a.") wynika, że osobie fizycznej może być przyznane na jej wniosek prawo pomocy w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Od Sądu zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy. Użyte w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. określenie "gdy osoba wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że jego dochody i sytuacja życiowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek czy choćby pełnych kosztów postępowania. Strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z kolei stosownie do treści art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zasadnicze znaczenie dla niniejszego rozstrzygnięcia ma okoliczność, że skarżący pomimo wezwania nie przedstawił wymaganych przez Sąd dokumentów. Na aprobatę zasługuje odmowa przyznania prawa pomocy, jak również wcześniejsze wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń, bowiem Sąd I instancji trafnie uznał, że złożone przez skarżącego dokumenty i oświadczenia były niewystarczające dla oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony. Sąd I instancji w sposób szczegółowy i rzetelny dokonał analizy sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, w zakresie w jakim pozwalały na to przedłożone przez stronę materiały. Na aprobatę zasługują również rozważania Sądu I instancji dotyczące kosztów związanych z wykonaniem przez skarżącego wezwania skierowanego do niego w trybie art. 255 p.p.s.a. Trafnie przyjął Sąd I instancji, że wezwanie to skarżący mógł wykonać bez uszczerbku dla swojego budżetu domowego bądź ponosząc jedynie niewielkie koszty. Na uwzględnienie nie zasługują ponadto argumenty zażalenia. Znaczna część z nich stanowi powtórzenie argumentów podnoszych w toku postępowania w przedmiocie prawa pomocy toczącego się przed Sądem I instancji. Sprowadzają się one w istocie do stwierdzenia, że wykonanie wezwania do przedłożenia dodatków dokumentów i oświadczeń wiązać się będzie z kosztami zbliżonymi do kosztów postępowania sądowego. Uznając trafność rozważań Sądu I instancji w tym zakresie zbędnym jest ich powtarzanie w tym miejscu przez Naczelny Sąd Administracyjny. Ponadto skarżący podniósł w zażaleniu, że nie wie ile środków żona ma na kontach bankowych oraz ile zarabia oraz jaka jest wysokość stypendium socjalnego otrzymywanego przez syna. Okoliczności te w istocie świadczą przeciwko przyznaniu skarżącemu prawa pomocy. Skarżący przyznaje bowiem, że z powodu niewiedzy nie ujawnia dochodów żony i syna pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Nie wiadomo więc jaki posiada faktycznie majątek, a od precyzyjnego wyjaśnienia tej kwestii zależy możliwość skorzystania przez stronę z wyjątkowej instytucji jaką jest prawo pomocy. Należy przy tym podkreślić, że stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788), małżonkowie są obowiązani, każdy według swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie zaś z art. 23 tej ustawy małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Wyjaśnić również należy, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącemu prawa do sądu. Prawo pomocy jest bowiem szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Instytucja ta stanowi jednak wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać więc należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez okoliczności prawe, czy też faktyczne, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z powołanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Ponadto stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, publ. Lex nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnym kosztów postępowania, a w konsekwencji tego Sąd I instancji odmówił przyznania stronie prawa pomocy, to nie nastąpiło także naruszenie prawa do sądu. Z tych względów i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia. ----------------------- 6 5