I OZ 1131/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Runge-Lissowska po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 października 2013 r. sygn. akt II SO/Ol 3/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A.Z. o wymierzenie grzywny Warmińsko-Mazurskiemu Wojewódzkiemu Konserwantowi Zabytków w trybie art. 55 § 1 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia: oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 października 2013 r. sygn. II SO/Ol 3/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi o wymierzenie grzywny Warmińsko-Mazurskiemu Wojewódzkiemu Konserwantowi Zabytków w trybie art. 55 § 1 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu postanowienia wyjaśnił, że Postanowieniem z dnia 6 maja 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd stwierdził bowiem, że wezwany do przedłożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów skarżący, przedłożył pisma i wyjaśnienia, które nie wskazały jednoznacznie, jaka była rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego. Ocenę tę podzielił Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem z dnia 25 czerwca 2013 r., sygn. akt I OZ 519/13, oddalił zażalenia skarżącego na powyższe postanowienie tut. Sądu. Skarżący, w dniu 25 lipca 2013 r. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Postanowieniem z dnia 31 lipca 2013 r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. A. Z. wniósł sprzeciw od w/w postanowienia referendarza sądowego. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 25 lipca 2013 r. skarżący podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i nie otrzymuje innych świadczeń z tego tytułu. Wykazał, że jest właścicielem mieszkania o pow. 36 m², nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha oraz budynku mieszkalnego o pow. 111,54 m² w złym stanie technicznym ("do rozbiórki"). Nie posiada oszczędności i przedmiotów wartościowych, a zgromadzone na rachunku bankowym środki finansowe w kwocie 367,86 zł zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. Wskazał, że posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu, a jedynie pomoc w konsumpcyjnym źródle utrzymania przez prowadzenie na nieruchomościach upraw na całoroczne potrzeby konsumpcyjne. Zdaniem Sądu rozpoznawany wniosek jest kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, złożonym przez skarżącego w niniejszej sprawie. Skarżący wskazał w nim te same okoliczności faktyczne i argumenty, które stanowiły podstawę odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W sprawie przyznania pomocy w sprawie o wymierzenie grzywny skarżący był również wzywany przez Sąd do przedłożenia oświadczeń i określonych dokumentów, które pozwoliłyby na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej. W odpowiedzi na wezwanie Sądu, w piśmie z dnia 25 kwietnia 2012 r. skarżący stwierdził, że nie posiada żadnych źródeł dochodu i tym samym nie ma źródła utrzymania. Z tego też względu, nie może wykazać swoich wydatków, gdyż ich nie ponosi, może natomiast przedstawić wydatki, ponoszone przez członków jego rodziny, którzy w świetle przepisów p.p.s.a., nie stanowią jego rodziny, gdyż nie prowadzą ze skarżącym wspólnego gospodarstwa domowego i nie zamieszkują z nim wspólnie. Stwierdził, że przedłożył dowody potwierdzające regulowanie przez te osoby wydatków na energię elektryczną i opłat eksploatacyjnych za mieszkanie oraz podatku od nieruchomości. Podał, że nie ma możliwości przedstawienia wydatków na wyżywienie, gdyż jego rodzina wspomaga go w formie posiłków i artykułów spożywczych. Skarżący wyjaśnił również, że w mieszkaniu mieszka, budynek mieszkalny i grunt o pow. 403 m², na którym jest posadowiony ten budynek, nie nadają się do jakiegokolwiek wykorzystania, podobnie jak działka o pow. 500 m², porośnięta krzewami i drzewami, na której znajdują się ponadto pozostałości fundamentów. Odnośnie zaś do nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha wyjaśnił, że ten grunt wykorzystuje pod uprawę warzyw na własny cel. Skarżący do pisma załączył m.in. kopie dowodów wpłaty za podatki od nieruchomości i podatek rolny, opłat czynszowych, wyciągi z rachunku bankowego ze stanem konta i faktycznie dostępnych środkach oraz kopie aktów notarialnych o fragmentarycznej treści. Powyższe wyjaśnienia skarżącego uniemożliwiają Sądowi dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Wywodząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, skarżący faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Podał wprawdzie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, która - jak zaznaczył – nie jest rodziną, gdyż osoby te nie mieszkając z nim i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Nie wskazał jednak, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy, w jakiej formie i zakresie. Bez wyjaśnienia pozostawił również kwestie związane z posiadanymi nieruchomościami, w szczególności dotyczące ich przeznaczenia i wartości. Podkreślić natomiast należy, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, tym bardziej, gdy w skład tego majątku wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Podkreślenia wymaga, że skarżący był wielokrotnie wzywany przez Sąd do uzupełnienia składanych wniosków o przyznanie prawa pomocy, przez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Bez wątpienia ma więc świadomość, że brak szczegółowych wyjaśnień może przesądzić o odmowie przyznania prawa pomocy. Jak już wyżej podniesiono, prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową i z tego względu może być przyznane tylko wtedy, gdy strona wiarygodnie wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. W sytuacji, gdy strona posiada majątek o potencjalnie znacznej wartości, aktualny brak uzyskiwania przez nią dochodów nie może sam w sobie uzasadniać przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tej bowiem sytuacji trudno skarżącego uznać za osobę rzeczywiście należącą do grona osób ubogich. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył A. Z., zarzucając Sądowi I instancji naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na treść postanowienia - art. 50 w zw. z art.2 oraz art. 3 § 1, 2 i 3 w zw. z art. 13 § 1 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 183 § 2 pkt 5 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1, art. 255, art. 245 § 2 i art. 246 § 1, art. 246 § 1 pkt 2, art. 252 § 1, art. 245 § 3art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 252 § 1, art. 183 § 2 w zw. z art. 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, ze. zm., zwanej dalej p.p.s.a.) a także art. 45 Konstytucji RP. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem przyjęta przez Sąd I instancji ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy jest prawidłowa. W dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest prezentowane stanowisko, zgodnie z którym niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 p.p.s.a. dodatkowych wyjaśnień odnośnie do swojej sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości (niewiarygodną), uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2006 r. sygn. I OZ 1551/05). Taki kierunek wykładni art. 255 p.p.s.a. Sąd rozpoznający niniejsze zażalenie w pełni podziela. Taki kierunek wykładni wskazanego przepisu był przyjmowany dotąd również w tych sprawach, w których z żądaniem przyznania prawa pomocy zwracał się sam skarżący (por. postanowienie NSA z dnia 11 czerwca 2013 r. sygn. II OZ 442/13; postanowienie NSA z dnia 10 maja 2013 r. sygn. II OZ 347/13; postanowienie NSA z dnia 14 kwietnia 2013 r. sygn. I OZ 253/13), wobec czego powinien on mieć świadomość skutków prawnych nieprzedstawienia tych wszystkich informacji, które zostały uznane przez Sąd za istotne z punktu widzenia oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Potwierdzenie w toku kontroli instancyjnej prawidłowości prezentowanego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie stanowiska dotyczącego wymagań stawianych wnioskowi o prawo pomocy w zakresie jego kompletności czyni nieuzasadnionym akcentowany przez skarżącego pogląd o notorycznym naruszaniu jego uprawnienia do zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu w sprawach sądowoadministracyjnych. Jak wynika z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy zależne jest od wykazania przez wnioskodawcę, że spełnia on ustawowe przesłanki zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Mając na uwadze powyższe, bezzasadne jest stanowisko skarżącego, iż nie ma on obowiązku przedstawiania Sądowi swojej sytuacji majątkowej w sposób, który w warunkach okoliczności faktycznych konkretnej sprawy, pozwalałby Sądowi ocenić rzeczywistą możliwość partycypowania przez wnioskodawcę w kosztach prowadzonego postępowania. Na gruncie niniejszej sprawy nie budzi wątpliwości stanowisko Sądu I instancji, który przyjął, że przedstawienie przez osobę wezwaną tylko tych danych, które ona uznaje za stosowne nie pozwala na uwzględnienie wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych, jeżeli niewyjaśnione pozostały okoliczności dotyczące tak źródeł dochodów uzyskiwanych przez skarżącego, jak i składników majątkowych należących do skarżącego, które mogłyby stanowić wystarczające źródło utrzymania oraz finansowania ponoszonych innych bieżących wydatków gospodarstwa domowego. Pozostawanie przez osobę składającą wniosek o przyznanie prawa pomocy w stanie ubóstwa nie jest uzależnione od subiektywnego nastawienia wnioskodawcy do swojej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tejże sytuacji, która rozważana być musi w oparciu o zobiektywizowane kryteria. W rozstrzyganym przypadku Sąd trafnie stwierdził, że niewskazanie przez skarżącego, kto udziela mu pomocy finansowej, w jakiej następuje to formie i zakresie, czyni sytuację majątkową strony niewyjaśnioną. Nie można bowiem za niewadliwą podstawę przyznania prawa pomocy uznać ustalenia, które opis sytuacji materialnej wnioskodawcy sprowadza do wskazania, że jest on osobą bezrobotną, bez jakichkolwiek własnych dochodów i źródeł utrzymania, która czerpie środki potrzebne do przeżycia z pomocy nieokreślonych bliżej osób, zaliczanych aczkolwiek do szeroko pojmowanych członków rodziny, a posiadane składniki majątkowe (nieruchomości) należące do skarżącego, z racji przyjętej oceny o nieopłacalności ich gospodarczego wykorzystania, przybierają charakter niejako "niedochodowy" (por. postanowienie NSA z dnia 30 października 2013 r. sygn. akt II OZ 919/13). W tych warunkach zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie odmawiające przyznania skarżącemu prawa pomocy należało uznać za odpowiadające prawu. Odmowne rozpatrzenie wniosku skarżącego, wbrew odmiennej ocenie prezentowanej w zażaleniu, nie ogranicza jego prawa do sądu. Prawo pomocy jest instytucją, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Skarżący, nie wykazując, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, nie może być traktowany za osobę, która wskutek orzeczenia sądowego odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych, pozbawiona zostaje prawa do sądu. W takim przypadku brak przeprowadzenia przez sąd administracyjny kontroli działania administracji spowodowany jest bowiem wyłącznie niechęcią strony do uiszczenia kosztów wpisu sądowego, które strona ta we własnym zakresie mogłaby bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu faktycznie ponieść. Mając na uwadze powyższe względy, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.