II GSK 1219/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędziowie NSA Jan Bała (spr.) Stanisław Gronowski Protokolant Anna Fyda-Kawula po rozpoznaniu w dniu 14 października 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 22 lutego 2013 r. sygn. akt VI SA/Wa 2466/12 w sprawie ze skargi K. P. E. N.V. w E., H. oraz S. C. w T., J. na decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udzielenia patentu na wynalazek 1) oddala skargę kasacyjną; 2) zasądza od Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej na rzecz K. P. E. N.V. w E., H. oraz S. C. w T., J. 450 (słownie: czterysta pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z 22 lutego 2013 r., sygn. akt VI SA/Wa 2466/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W., po rozpoznaniu skargi K. P. E. N.V. w E., H. i S. C. z siedzibą w T., J., (1) uchylił decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej z [...] października 2012 r. w przedmiocie udzielenia patentu na wynalazek, (2) stwierdził, że uchylone decyzje nie podlegają wykonaniu oraz (3) zasądził zwrot kosztów postępowania. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy: Dnia [...] marca 2000 r. weszło w fazę krajową zgłoszenie międzynarodowe [...] pt. "Kodowanie informacji wielosłownej za pomocą przeplotu na poziomie słów". Zgłoszenia dokonano w imieniu skarżących. Decyzją z [...] lipca 2007 r., utrzymaną w mocy decyzją z [...] września 2008 r., Urząd Patentowy RP odmówił udzielenia ochrony patentowej na wynalazek, uznając, iż przedmiot zgłoszenia nie jest rozwiązaniem technicznym. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z 27 maja 2009 r., VISA/Wa 2279/08, uchylił obie decyzje Urzędu Patentowego RP z [...] lipca 2007 r. oraz z [...] września 2008 r. Decyzją z [...] grudnia 2012 r. organ odmówił udzielenia patentu na wynalazek. Następnie decyzją z [...] października 2012 r. Urząd Patentowy utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z [...] grudnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję. Sąd uznał, że zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 24 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.; dalej: k.p.a.) poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji zaniechanie wyłączenia od udziału w postępowaniu w sprawie pracownika, który brał udział w wydaniu decyzji z [...] lipca 2007 r. o odmowie udzielenia patentu, zasługuje na uwzględnienie. Zdaniem WSA art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. w związku z art. 252 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (Dz. U. z 2003 r., Nr 119 poz. 1117 ze zm.; dalej p.w.p.) znajduje swoje zastosowanie także w stosunku do eksperta Urzędu Patentowego. Z akt sprawy wynika, że decyzja Urzędu Patentowego z [...] lipca 2007 r. została sporządzona i podpisana przez eksperta mgr. inż. J. H.. Następnie po wydaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny wyroku uchylającego powyższą decyzję oraz decyzję z [...] września 2008 r. sporządzoną i podpisaną przez eksperta mgr. inż. J. K., ekspert mgr inż. J. H. w [...] grudnia 2011 r. po raz drugi wydał decyzję ponownie oddalającą wniosek o unieważnienie patentu. Powyższe ustalenia oznaczają, że ekspert mgr inż. J. H. brał udział w wydaniu dwóch decyzji w tej samej sprawie administracyjnej. Wobec tego Sąd uznał zarzut naruszenia przepisów postępowania – art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. w związku z art. 252 p.w.p. – za uzasadniony. Niewątpliwie eksperta Urzędu Patentowego należy zaliczyć do pracownika urzędu administracji publicznej w rozumieniu art. 5 § 2 pkt. 3 k.p.a. w związku z art. 259 p.w.p., zgodnie z którym centralnym organem administracji rządowej w sprawach z zakresu własności przemysłowej jest Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej. Za bezzasadne uznano argumenty organu, że co prawda ekspert, który wydał zaskarżoną decyzję wyłączony jest od udziału w postępowaniu w sprawie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy od tej decyzji, lecz nie oznacza to jednak, że ekspert ten jest wyłączony również w dalszym – niejako toczącym się od nowa – postępowaniu, jakie może nastąpić na skutek uchylenia decyzji wydanej w wyniku rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie, czy też, jak ma to miejsce w sprawie, w przypadku wydania przez sąd administracyjny orzeczenia uchylającego obie decyzje. W konsekwencji WSA uznał, że ekspert Urzędu Patentowego, który wydał decyzję o odmowie udzielenia prawa ochronnego (art. 145 ust. 1 p.w.p.) następnie uchyloną przez sąd administracyjny jest wyłączony od udziału w ponownym rozpoznaniu sprawy przez Urząd Patentowy. Eksperta takiego należy uznać za pracownika, który brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji w rozumieniu art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. w związku z art. 252 k.p.a. Ustosunkowując się do stanowiska organu, Sąd stwierdził, że art. 244 ust. 1 p.w.p. dotyczy jedynie wycinka postępowania administracyjnego, jakim jest postępowanie toczące się z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Tymczasem w sprawie mamy do czynienia z postępowaniem toczącym się ponownie i od początku przed organem administracji publicznej na skutek uwzględnienia przez sąd administracyjny skargi strony. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył organ, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w W. oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Zarzucił naruszenie "przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. b/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) w związku z art. 24 § 1 pkt 5 i art. 145 § 1 pkt 3 k.p.a. w związku z art. 252 p.w.p. poprzez bezzasadne przyjęcie, że ekspert, który wydał decyzję o odmowie udzielenia patentu, następnie uchyloną przez WSA, jest wyłączony od udziału w ponownym rozpoznaniu sprawy przez Urząd Patentowy, prowadzące do uwzględnienia skargi i uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji, chociaż art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. nie przewiduje wyłączenia pracownika organu, w sytuacji gdy zaskarżona decyzja została uchylona przez sąd i sprawa jest ponownie rozpoznawana przez organ, gdyż w takiej sytuacji sprawa jest rozpatrywana od nowa i wydana decyzja może, w pełnym zakresie, podlegać kontroli na skutek złożenia, na podstawie art. 244 ust. 1 p.w.p., wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy". W uzasadnieniu przedstawiono argumenty na poparcie tych zarzutów. W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżące wniosły o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. W piśmie procesowym z [...] października 2014 r. skarżące ponownie wyraziły swoje stanowisko w sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Wbrew bowiem zarzutom skargi kasacyjnej Sąd I instancji nie naruszył art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. uznając, iż ekspert, który brał udział w wydaniu decyzji z dnia [...] lipca 2007 r. podlegał wyłączeniu od udziału w postępowaniu po uchyleniu tej decyzji przez Sąd, a zatem nie mógł wydać decyzji z dnia [...] grudnia 2011 r. W myśl art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. pracownik organu administracji publicznej podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie, w której brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji. Obowiązek wyłączenia pracownika wynikający z powyższego przepisu nie dotyczy tylko sytuacji, gdy decyzja, przy wydaniu której uprzednio dany pracownik uczestniczył, poddawana jest następnie kontroli (weryfikacji) – czy to w postępowaniu zwykłym (w toku instancji albo na podstawie art. 127 § 3 k.p.a.), czy nadzwyczajnym (w trybie wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji), ale odnosi się również do sytuacji, gdy w wyniku zastosowania przez organ odwoławczy kompetencji kasacyjnych, o których mowa w art. 138 § 2 k.p.a., sprawa zostaje przekazana do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Analogicznie art. 24 § 1 pkt 5 dotyczy również sytuacji, gdy – jak w niniejszej sprawie – ze swych kompetencji kasacyjnych skorzystał sąd administracyjny. W omawianym przepisie chodzi bowiem o to, aby ten sam pracownik nie brał udziału w wydaniu decyzji, w sytuacji gdy już wcześniej wydał "zaskarżoną" decyzję, bez względu na to, czy sprawa jest rozpoznawana przez organy różnych instancji, czy też w toku ponownie prowadzonego postępowania w wyniku wydania orzeczenia kasacyjnego. Taki pracownik jest wyłączony "od udziału w postępowaniu w sprawie", dlatego że brał udział w zaskarżonej decyzji, a okoliczność, że postępowanie toczy się ponownie, dla sprawy wyłączenia pracownika z mocy prawa jest bez znaczenia, gdyż taki pracownik brałby przecież udział "w postępowaniu w sprawie", gdyż sprawa nie uległa zmianie, a jedynie rozpoznawana jest ponownie. Za taką wykładnią omawianego przepisu przemawiają też ogólne zasady postępowania administracyjnego, a w szczególności zasada obiektywizmu i bezstronności postępowania administracyjnego (art. 7 k.p.a.) oraz zasada prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.). Warto przy tym przypomnieć, że zgodnie z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolita Polska jest państwem prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Prawo obywatela do wniesienia odwołania oznacza, według tej zasady, jego prawo do ponownego i sprawiedliwego rozpoznania sprawy. Z kolei "sprawiedliwość" wymaga takich między innymi cech procesowych, jak wspomniany obiektywizm w orzekaniu oraz konieczną niezależność osób wydających władcze rozstrzygnięcia, w tym decyzje administracyjne. Tak więc, postępowanie przed wszystkimi organami władzy publicznej, które są na mocy prawa powszechnie obowiązującego powołane do rozstrzygania o prawach i obowiązkach jednostki, powinno spełniać wymagania sprawiedliwości i rzetelności. Z powołanej zasady demokratycznego państwa prawnego wynika też powinność zapewnienia bezstronności. Ta ostatnia powinność jest akcentowana przede wszystkim do sędziów. Nie można jednak stwierdzić, że w demokratycznym państwie prawnym, dopuszczającym – aczkolwiek pod pewnymi warunkami – funkcjonowanie niesądowych organów rozstrzygających o sytuacji prawnej jednostki (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 13 marca 1996 r., sygn. akt K 11/95), wymóg bezstronności nie ogranicza się jedynie do sędziów. Takie skłonności, jak "przywiązanie" do określonych poglądów, sposób oceny stanu faktycznego, czy nawet określony punkt widzenia prawa w procesie jego wykładni i stosowania, nie są przypisane do danej funkcji, czy to w organach wymiaru sprawiedliwości, czy administracji publicznej, lecz są typowymi cechami człowieka. Co więcej nie muszą to być cechy naganne. Nie zawsze musi być tak, że człowiek powiela określony standard działania niejako dla zasady. Dlatego też zawsze tam, gdzie jest to możliwe, należy unikać sytuacji, w których dana osoba będzie kontrolowała de facto swój sposób załatwienia danej sprawy. Oznacza to w praktyce, że wszelkie uwagi dotyczące potrzeby zachowania obiektywizmu i bezstronności sędziów, mogą być w pełni odnoszone także do urzędników administracji publicznej. Jak słusznie podkreśla się w doktrynie, osobiste zainteresowanie pracownika w określonym sposobie załatwienia sprawy rodzi niebezpieczeństwo stronniczego, sprzecznego z celem postępowania, rozstrzygnięcia, nieopartego na obiektywnej ocenie sprawy (W. Dawidowicz, Ogólne postępowanie administracyjne ... Warszawa 1962). Podstawowym sposobem zapewnienia bezstronności w ramach różnych procedur jest instytucja wyłączenia od orzekania. Wyłączenie pracownika organu służy m.in. realizacji zewnętrznych znamion bezstronności. Nakaz zachowania zewnętrznych znamion bezstronności dowodzi, że ważne jest nie tylko to, by pracownik organu zachował się zgodnie ze standardami bezstronności, lecz także by w ocenie zewnętrznej zachowanie pracownika odpowiadało takim standardom. Reguły wyłączenia pracownika organu służą zatem budowie zaufania do organów władzy publicznej. Stąd też są ważną wskazówką także przy wykładni art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. Z przytoczonych powodów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w wyroku na mocy art. 184 p.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na mocy art. 204 pkt 2 tej ostatniej ustawy.